Proper display of the text below may depend on webfonts, which in turn require being connected to the internet

೧।೧ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ತತ್ರ-ವ್ರತೋಪಾಯನಂ, ವ್ರತವಿಸರ್ಗಃ, ಯಜಮಾನನಿಯಮಾಃ, ಅಪಾಂ (ಪ್ರಣೀತಾಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ) ಪ್ರಣಯನಂ, ಪರಿಸ್ತರಣಂ, ಪಾತ್ರಾಸಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ತದರ್ಥವಾದಾದಿಕಂ ಚ। ೨- ೧೪
೨ ಶೂರ್ಪಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಹವಣ್ಯಾದಾನಾತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದ್ಧವಿರಾಸಾದನಾನ್ತಾ ಹವಿರ್ದ್ರವ್ಯಸಂಪಾದನಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ತತ್ತದರ್ಥವಾದಾದಿಕಂ ಚ ೧೫-೨೬
೩ ಪವಿತ್ರಕರಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ್ಯುತ್ಪವನಪ್ರಯೋಜನಕಥನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ವೃತ್ರಾಸುರವಧೇತಿಹಾಸಃ, ವೃತ್ರನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ತಚ್ಛರೀರಸ್ರುತದುರ್ಗನ್ಧಾಜ್ಜಲೇ ದರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ,ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀ-ಮಪಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ, ಹವಿಃಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ, ಯಜ್ಞಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ ಚ। ೨೭-೩೨
೪ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾದಾನಾದಿ-ತ್ರಿಃಫಲೀಕರಣಾನ್ತಾ ಪುರೋಡಾಶಕರಣಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ವೇದತ್ರಯೀರೂಪತ್ವಂ ಯಜ್ಞರೂಪತ್ವಂ ಚ, ತಥಾಽವಹನನಪೇಷಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಹವಿಃಸ್ಕನ್ದನೇ
ದೋಷಾಭಾವಾತ್ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಭಾವಕಥನಮ್, ಉಲೂಖಲಮುಸಲಯೋರ್ದೃಷದುಪಲಯೋಃ ಸೋಮಾಭಿಷವಾರ್ಥಗ್ರಾವ್ಣಾಂ ಚ ' ಅದ್ರಯಃ ' ಇತಿ ನಾಮಸಾಧಾರಣ್ಯಾದುಲೂಖಲಮುಸಲಾಭ್ಯಾಂ ದೃಷದುಪಲಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯಾವಹನನಸ್ಯ ಪೇಷಣಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಾವಸಾಧ್ಯೇನ ಸೋಮಾಭಿಷವೇಣ ಸಾಕಂ ತುಲ್ಯತಾನಿರೂಪಣಮ್, ಅನ್ತರಾ ಮಾನುಷ್ಯಾ ವಾಚೋ ವ್ಯಾಹರಣೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ, ಶಮ್ಯಾಸಮಾಹನನಹೇತು- ಭೂತ ಇತಿಹಾಸಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೩೩-೪೩ ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


೧।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಕಪಾಲೋಪಧಾನಷೇಣಯೋರ್ಯೌಗಪದ್ಯಂ, ತದುಪಪತ್ತಿಃ, ತಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಸಕಲೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ತತ್ರ ಉಪವೇಷಧೃಷ್ಟಿಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಮಧ್ಯಮಕಪಾಲೇ ಆಭಿಚಾರಿಕೋ ವಿಧಿಃ, ಶಮ್ಯಾಯಾ ಜಿಹ್ವಾಸಂಸ್ತವಃ, ಪೇಷಣಪ್ರೋಹಣಮನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಾವಿಷ್ಕರಣಮ್, ಆಜ್ಯನಿರ್ವಾಪಸ್ತನ್ನಿರ್ವಾಪಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾನಿರುಕ್ತಯಜುಷ್ಟ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ತದರ್ಥವಾದಾದಿಕಂ ಚ। ೪೪-೫೩
೨ ಸಪವಿತ್ರಾಯಾಂ ಪಾತ್ರ್ಯಾಂ ಪಿಷ್ಟಸಂವಾಪಾದಿಪಾತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಿಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಮಾಪ್ತ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಿನಯತಿ-ಇತ್ಯೇತದನ್ತಂ ಪುರೋಡಾಶಶ್ರಪಣಂ, ತೇನ ಸಹೈವಾಜ್ಯಾಧಿಶ್ರಯಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ, ಪುರೋಡಾಶಶ್ರಪಣಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯ- ಪ್ರವೃಞ್ಜನಸಾಮ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಅಭಿವಾಸನೇನ ನಗ್ನತ್ವಮುಷಿತತ್ವಪೀರಹಾರಃ, ಲೋಕೇಽಪಿ ತಥಾವಿಧಃ ಸ್ವಾಪೋ ನ ವಿಧೇಯ ಇತಿ ಸೂಚನಂ, ತತ್ತದರ್ಥವಾದಾದಿಕಂ ಚ। ೫೪-೬೦
೩ ಆಪ್ತ್ಯಸಂಜ್ಞಕದೇವಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಃ, ತ್ರಿಶೀರ್ಷತ್ವಾಷ್ಟ್ರವಿಶ್ವರೂಪವಧಃ, ಪಾತ್ರ್ಯಂಗುಲಿನಿರ್ಣೇಜನಮಾಪ್ತ್ಯಾನಾಂ ಭಾಗ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ ದಕ್ಷಿಣಾವತೈವ ಯಾಗೇನ ಯಷ್ಟವ್ಯಂ ನಾದಕ್ಷಿಣೇನೇತಿ, ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರನ್ವಾಹಾರ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾ, ಆಪ್ತ್ಯೋದಕದಾನಂ, ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಪಶುಸಂಸ್ತವಃ, ತತ್ರ ದೇವೈರಾಲಬ್ಧಾನಾಂ ಪುರುಷಾಶ್ವಾದಿಪಶೂನಾಂ ಪೃಥಿವೀಪ್ರವಿಷ್ಟೋನ್ಮೇಧಾದ್ ವೀರ್ಯವತೋವ್ರೀಹಿಯವಯೋರುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಪಶುಪುರೋಡಾಶಯೋಃ ಪಾಂಕ್ತತ್ವಂ, ದೇವೈರಾಲಬ್ಧಾನಾಮಪಕ್ರಾನ್ತಮೇಧಾನಾಂ ಪುರು ಷಾಶ್ವಾದಿಪಶೂನಾಮಭಕ್ಷ್ಯತ್ವಕಥನಂ ಚ। ೬೧। ೬೫
೪ ವೇದಿಕಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಸ್ಫ್ಯಾದೇರ್ವಜ್ರರೂಪತ್ವಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತದುಪೋಗೋ ವೃತ್ರೇನ್ದ್ರಸಂಗ್ರಾಮಶ್ಚ, ತಥಾಽತ್ರಾಭಿಚಾರವಿಧಿಃ, ಪರ್ಯಾಯಚತುಷ್ಟಯಾತ್ಮಕಃ ಸ್ತಮ್ಬಯಜುರ್ಹರಣವಿಧಿಃ, ಯಜ್ಞವಿಘಾತಕಾಸುರನಿರ್ಹರಣಂ, ಶತ್ರುನಿರ್ಹರಣಂ, ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾಖ್ಯಾ ಯಿಕಾ, ಸ್ತಮ್ಬಯಜುರ್ಹರಣೇಽಭಿಚಾರ- ಪ್ರಯೋಗಶ್ಚೇತಿ। ೬೬-೭೯
೫ ವೇದೇಃ ಪರಿಗ್ರಹೋಪೋದ್ಘಾತಃ, ತತ್ರ ವಾಮನಾವತಾರಃ, ಅಸುರೇಭ್ಯೋ ದೇವಾನಾಂ ವಾಮನ ರೂಪಿವಿಷ್ಣುಸಂಮಿತಯಜ್ಞಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗಃ, ಸಾಂಖ್ಯಾಯಿಕೌ ವೇದೇಃ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪರಿಗ್ರಹೌ, ತತ್ರ ವೇದಿಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿಃ, ವೇದಿಮಾನಂ, ವೇದೇರ್ಲೌಕಿಕಸ್ತ್ರೀಸಾಮ್ಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದೇವಾದೀನಾಂ ದಿಗ್ವಿಭಾಗಾಃ, ಪುರೀಷಾಹರಣೇ ಕಾಮ್ಯಪ್ರಯೋಗಃ, ವೇದೇರನುಮಾರ್ಜನಂ, ತದಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತತ್ರ ಚನ್ದ್ರಮಸಿ ಕೃಷ್ಣ- ಕಲಙ್ಕೋಪೋದ್ಘಾತಃ, ವೇದ್ಯಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ್ಯಾಸಾದನಾದಿ-ಪಾಣ್ಯೋರವನೇಜನಾನ್ತಾ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ತತ್ರ ಸ್ಫ್ಯೋದಕಪ್ರಹಾರೇಽಭಿಚಾರಪ್ರಯೋಗಃ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗಾದ್ಬರ್ಹಿಸ್ತರಣಾತ್ಪ್ರಾಕ್ಚ ವೇದೇಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ನಿಷೇಧಃ ಸೇತಿ- ಹಾಸಃ, ದೇವಾನಾಂ ಕ್ರತುಭುಕ್ತ್ವಮ್, ಆಪನ್ನತೃಣನಿರಸನಂ, ಬರ್ಹಿಸ್ತರಣಾದನನ್ತರಂ ವೇದೇಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ನ ದೋಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ। ೭೫-೮೭ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


೧।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾಃ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ರುಕ್ಸ್ರುವಾದಿಪಾತ್ರಸಮ್ಮಾರ್ಗಃ, ಪತ್ನೀಸನ್ನಹನಂ,
ಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಮಾಜ್ಯಾವೇಕ್ಷಣಮ್, ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಸನ್ನಿಧಾನೇ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ ಆಜ್ಯಾವಿಶ್ರಯಣಂ ರಜೋದರ್ಶನಾದಿನಿಮಿತ್ತವಶಾತ್ತಸ್ಯಾ ಅಸನ್ನಿಧಾನ ಆಹವನೀಯ ಆಜ್ಯಾಧಿಶ್ರಯಣಮಿತಿ ವಿವೇಕಃ ಪವಿತ್ರಾಭ್ಯಾಮಾಜ್ಯಪ್ರೋಕ್ಷ ಣ್ಯುತ್ಪವನಂ, ಸಾರ್ಧವಾದಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಮಾಜ್ಯಾವೇಕ್ಷಣಂ, ಯಜ್ಞೇ ಋತ್ವಿಗ್ಭಿರಾಶಂಸಿತಾನಾಮಾಶಿಷಾಂ ಯಜಮಾನಗಾಮಿತ್ವರೂಪಹೇತುನಾ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಾಜ್ಯಾವೇಕ್ಷಣ- ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಿತ್ಯಾದಿ। ೧।೩।೧
೨ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪುರುಷತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನ ಸ್ತುತಿಃ, ಆಜ್ಯೇತರಹವಿಷಾಂ ತತ್ತದ್ದೇವತಾನಾಮಾದಿಶ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್, ಆಜ್ಯಸ್ಯ ತ್ವನಾದಿಶ್ಯ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ವಿವೇಕಃ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಜುಹೂಪಭೃದ್ಧ್ರುವಾಸು ಕ್ರಮಾ ಚ್ಚತುರಷ್ಟಚತುರ್ವಾರಮಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಮ್, ಆಜ್ಯ- ಗ್ರಹಣೀಯಸಂಖ್ಯಾಯಾ ನ್ಯೌನಾಧಿಕ್ಯಪ್ರಸಂಗೇನ ಪರಿಮಿತಾಪರಿಮಿತಭೋಜನೇನ ವೀರ್ಯ ಬಲಯೋಃ ಸಮೃದ್ಧ್ಯಸಮೃದ್ಧೀ, ಜೌಹವಮೌಪಭೃತಂ ಚಾಜ್ಯಂ ಜುಹ್ವೈವ ಹೋತವ್ಯಮ್, ಉಪಭೃತೋ ಹೋಮಸಾಧನತ್ವಾಭಾವೇ ತತ್ರಾಜ್ಯಾದಾನಂ ಕಿ- ಮರ್ಥಮಿತ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ತನ್ನಿರಸನಮ್, ಧ್ರೌವಾಜ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಾರ್ಥತಾನಿರೂಪಣಂ, ಸ್ರುಕ್ತ್ರಯೇಽಪ್ಯಾಜ್ಯಗ್ರಹಣೇ ಸಕೃನ್ಮಂತ್ರವಚನವಿಧಿರಿತ್ಯಾದಿ। ೧।೩।೨
೩ ಇಧ್ಮಬರ್ಹಿರ್ವೇದೀನಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ, ವೇದ್ಯಾಂ ಬರ್ಹಿಸ್ತರಣಂ, ತತ್ರ ವೇದ್ಯಾ ಯೋಷಿತ್ಸಾಮ್ಯಮುಪವರ್ಣ್ಯ ನೀವ್ಯಾದಿಕಂ ಚ ಸಂಪಾದ್ಯ ಬರ್ಹಿಸ್ತರಣರೂಪವಾಸಸಾ ತಸ್ಯಾ ನಗ್ನತ್ವಪರಿಹಾರಃ, ಶಿಖಾರೂಪಂ ಪ್ರಸ್ತರಮುಪರಿ ಧೃತ್ವಾಽಽಹವನೀಯಕಲ್ಪನಾದಿ, ಪರಿಧಿಪರಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪರಿಧ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಬಹಿಷ್ಪರಿಧಿ ಸ್ಕನ್ನಸ್ಯ ಹವಿಷೋಽಭಿಮರ್ಶನಂ ಪರಿಧಿರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಭೂಪತ್ಯಾದಿದೇವಾನಾಂ
ಭಾಗತ್ವೇನೋಪಪಾದನಂ ಚ, ಇಧ್ಮಾವಯವಾಃ ಪರಿಧಯ ಇತ್ಯೇಕೀಯಮತನಿರಸನಂ, ಪರಿಧ್ಯುಪಾದಾನಭೂತಾಃ ಪಲಾಶಾದ್ಯಾ ವೃಕ್ಷಾಃ ಇತ್ಯಾದಿ। ೧।೩।೩
೪ ಪರಿಧೀನಾಮಾರ್ದ್ರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪರಿಧಾನ ಕ್ರಮಃ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾಘಾರಸಮಿಧೋರಭ್ಯಾಧಾನಂ, ತದರ್ಥವಾದಃ, ಅಭ್ಯಾಧಾನಜಪಃ, ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನಾವಸರೇಽನುಯಾಜಾರ್ಥಮೇಕಸ್ಯಾಸ್ತೃತೀಯಸ್ಯಾಃ ಸಮಿಧೋಽವಶೇಷಣಂ, ವಿಧೃತಿನಾಮನಿರ್ವಚನಸಹಿತಂ ವಿಧೃತ್ಯೋರಾಸಾದನಂ, ತಯೋಃ ಪ್ರಸ್ತರನಿಧಾನಾಭಿನಿಧಾನೇ, ಆಜ್ಯಪೂರ್ಣಾನಾಂ ಜುಹ್ವಾದಿಸ್ರುಚಾಂ ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ವೇದ್ಯಾಮಾಸಾದನಮ್,ಆಸನ್ನಾನಾಮಾಜ್ಯಾದಿಹವಿಷಾಮಭಿಮರ್ಶನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರಾತ್ಮಾಲಂಭಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೩।೪
೫ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನಂ, ತತ್ರೇಧ್ಮಸಾಮಿಧೇನೀನಾಮ್ನೋರ್ನಿರ್ವಚನಂ, ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನಪ್ರೈಷಸ್ತತ್ರ ಹೋತೃಪದಮಪ್ಯುಪಾದೇಯಮಿತ್ಯೇಕೀಯಮತನಿರಸನಂ ತದ್ಧೇತುಶ್ಚ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಮೃಚಾಂ ಛನ್ದೋದೇವತಾಸಂಖ್ಯಾದಿಕಂ, ಪಂಚದಶೋ ವಜ್ರ ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಃ, ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯಾಭಿಚಾರಿಕಃ ಪ್ರಯೋಗಃ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಮೃಚಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾತ್ಪಕ್ಷಸ್ಯ ರಾತ್ರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಃ, ಅಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚ ಷಷ್ಟ್ಯುತ್ತರತ್ರಿಶತಸಂವತ್ಸರಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಃ, ಕಾಮ್ಯೇಷ್ಟಿಷು ಸಾಮಿಧೇನೀಸಂಖ್ಯಾ, ಕಾಮ್ಯೇಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರಧಾನಯಾಗಸ್ಯೋಪಾಂಶುತ್ವಮ್, ಉಪಾಂಶು- ಲಕ್ಷಣಂ ಚ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸೇ ಗತಶ್ರೇರೇವೈಕವಿಂಶತ್ಯಃ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯ ಇತಿ ಸಫಲಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಂ, ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನೇಽನವಾನತ್ತ್ವಸಾನ್ತತ್ಯಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಾನುಕಥನಂ, ತದರ್ಥವಾದಾದಿಕಂ ಚೇತಿ। ೧।೩।೫


೧।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
೧ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನೇ ಉಪಾಂಶುಹಿಙ್ಕರಣಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಹಿಂಕಾರಪ್ರಣವಯೋ- ಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾದ್ಯುಪವರ್ಣನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಮೃಚಾ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋದಾಹರಣಂ ಏತಿ- ಪ್ರೇತಿ ' ಲಿಙ್ಗದ್ವಯವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಷ್ವೃಕ್ಷು ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಯೋರ್ಋಚೋಃ ಕೇಷಾಂಚಿನ್ಮತೇನ ಲಿಙ್ಗೈಕ್ಯಮಾಶಙ್ಕಯ ತತ್ಖಣ್ಡನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಮೃಚಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಯಃ ಪದಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮಾಥವವಿದೇಘರಾಜಕಥಾಪ್ರಸ್ತಾವಃ, ಅಗ್ನೇರ್ದೇವದೂತತ್ವೇತಿಹಾಸಃ ದೇವಾ- ಸುರನಿವಾಸನಗರ್ಯಭಿಧಾನಮ, ಅಷ್ಟಮ್ಯಾಮೃಚಿ ' ಹೋತಾ ಯೋ ವಿಶ್ವವೇದಸಮ್, ಇತಿ ಮಾನುಷಪರಿಕಲ್ಪಿತಪಾಠಾನ್ತರಸ್ಯ ನಿರಾಸಃ, ಸಾಮಿಧೇನೀಷ್ವೃಕ್ಷು ಸಪ್ತದಶ- ಸಂಖ್ಯಾಪೂರಕಯೋರ್ಧಾಯ್ಯಾಭೂತಯೋಃ ಋಚೋಃ ಸ್ಥಾನನಿರ್ಧಾರಣಂ, ಸಮಿದ್ಧವತ್ಯಾ ದಶಮ್ಯಾ ಋಚಃ ಪ್ರಾಕ್-ಅನುಯಾಜಸಮಿದ್ವರ್ಜಮವಶಿಷ್ಟಸರ್ವೇಧ್ಮಾನಾಮಭ್ಯಾಧಾನಮ್, ಅನ್ತಿಮಾಯಾ ಋಚ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಪ್ರೈಷವತ್ಸಮ್ಪ್ರೈಷರೂಪತ್ವಂ, ತದ್ಗತಾಧ್ವರಪದಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಸೋಮಯಾಗೇ ರೂಢಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದರ್ಶ- ಪೂರ್ಣಮಾಸೇ ಚ ತದ್ಯೋಗಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ದ್ವಯೋಃ ಸಮಾನಫಲಜನಕತ್ವೋಪವರ್ಣನಮಿತ್ಯಾದಿ। ೧।೪।೧
೨ ನಿಗದಾನುವಚನಮ್, ಅರ್ಥಾನುವಚನಂ, ನಿವಿತ್ಪಾಠಃ,ಯಥಾದೇವತಂ ದೇವತಾವಾಹನಂ, ಸಾಮಿ- ಧೇನೀಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಯೋಸ್ತಿಷ್ಠತಾಽನುವಚನ, ಯಾಜ್ಯಾಯಾ ಆಸೀನೇನಾನುವಚನಮಿತಿ ಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ ೧।೪।೨
೩ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ-ತತ್ರ ಸಾಮಿಧೇನೀಭಿಃ ಸಮಿದ್ಧೋಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರದೀಪ್ತತಮೋ ಭವತೀತ್ಯತಃ ಸ ರಕ್ಷಃಪ್ರಭೃತಿಭಿರಹಿಂಸ್ಯಃ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟುಮಶಕ್ಯಶ್ಚ ಜಾಯತ ಇತಿ ಕಥನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಂ ತತ್ತಲ್ಲಿಙ್ಗೋಪನ್ಯಾಸೇನ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದಿಕರಣಗ್ರಾಮವಿಶಿಷ್ಟಾತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಹೇತುತ್ವೇನ ಸ್ತುತಿಃ,ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನಕಾಲೇ ಹೋತಾರಂ ಪ್ರತಿಂ ಶಪತೋ ದ್ವೇಷ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೃಚಂ ಪ್ರಾಣಾ- ಪಾನಾದಿವಿಯೋಜನಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ ೧।೪।೩
೪ ಆಘಾರಸಂಜ್ಞಕಯೋರ್ಹೋಮಯೋರ್ವಿಧಾನಂ, ಮನೋ ವಾಗ್ದೇವತ್ಯೌ ಚ ತೌ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾವಾಘಾರೌ ಸಮಿದ್ಧೇಽಗ್ನೌ ಹೋತವ್ಯೌ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಘಾರ ಉಪಾಂಶು ಸ್ರುವೇಣ ತೂಷ್ಣೀಮುತ್ತರತ ಉಪವಿಷ್ಟೇನ ಸತಾ ಹೋತವ್ಯಃ, ಉತ್ತರಾಘಾರಶ್ಚೋಚ್ಚೈಃ ಸ್ರುಚಾ ಸ್ವಾಹಾಕಾರೇಣ ದಕ್ಷಿತಸ್ತಿಷ್ಠತಾ ಸತಾ ಹೋತವ್ಯಃ, ಪೂರ್ವಾಘಾರೋತ್ತರಂ ಸಪ್ರೈಷಮಗ್ನಿಸಮ್ಮಾರ್ಗಃ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾವಾಘಾರಯೋರಗ್ನಿಸಂಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಚ ದೇವೇಭ್ಯೋ ಯಕ್ಷ್ಯಮಾಣಹವಿರ್ದ್ರವ್ಯಂ ವಾಹಯಿತ್ವಾ ಪ್ರದಾನಾರ್ಥಂ ಶಕಟಸಮ್ಪತ್ಯಾ ರೂಪಣಂ, ದ್ವಯೋರಾಘಾರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ- ಽಗ್ರಿಸಮ್ಮಾರ್ಜನಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೪।೪
೫ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಉತ್ತರಾಘಾರಹೋಮಃ, ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯ ಜೌಹವೇನಾಜ್ಯೇನ ಧ್ರುವಾಸಮಞ್ಜನಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಘಾರಸ್ಯೋಪಾಂಶು ವಪ್ರಾಪಕೋ ವಾಙ್ಮನಸಯೋಃ ಸಂವಾದಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಜಾಪತಿಕೃತೋ ನಿರ್ಣಯಶ್ಚ,ಏತನ್ನಿರ್ಣಯೇನ ವಿಷಾದಾದ್ವಾಚೋ ಗರ್ಭಃ ಪತಿತಸ್ತತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ಪ್ರತಿ ವಾಚೋ- ಽಹವ್ಯವಾಟ್ತ್ವಧಾರಣಂ, ಗರ್ಭಪತಿತಾದ್ರೇತಸೋ ಽತ್ರೇರುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಅತ್ರಿಪದನಿರುಕ್ತಿಃ, ಉಕ್ತಹೇತುನಾ ಸೃತಗರ್ಭಾ ರಜಸ್ವಲಾ ವಾಗಾತ್ರೇಯೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಅಸ್ಯಾ ವಾಚಃ ಸಕಲ ಸ್ತ್ರೀಜಾತಸ್ಯೋಪಾದಾನಹೇತುತ್ವಾದ್ ಏವಂರೂಪಾ ಲೌಕಿಕ್ಯಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋಽಪಿ ಆತ್ರೇಯ್ಯ ಏವೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೪।೫
೧।೫ ಅಧ್ಯಾಯಃ ೫
೧ ಹೋತೃಪ್ರವರಣಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಮಾಶ್ರಾವಣಂ ತಸ್ಮಿನ್ ವೇದಿಬರ್ಹಿರಿಧ್ಮಶಕಲಾದಾನಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸಫಲಸ್ಯೇಧ್ಮಸನ್ನಹನಾದಾನಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಂ, ದೇವಹೋತುರಗ್ನೇರ್ವರಣಂ, ಕ್ರಮಾಭಿಧಾನಸಹಿತಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾರ್ಷೇಯಪ್ರವರಣಂ, ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಾನುಷಹೋತೃವರಣಂ, ಹೋತುರ್ವೃತ ( ಉಪಧಾವನ್) ಜಪಸ್ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಹೋನುಕರ್ತೃಕಮಧ್ವರ್ಯ್ವಗ್ನೀಕರ್ಮಕಂ ಸಮ್ಮರ್ಶನಂ, ಹೋತುಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಮಾಸನೋಪವೇಶನಮ್, ಉಪವಿಷ್ಟಜಪಃ, ಅಗ್ನೀಕ್ಷಣಜಪಶ್ಚೇತಿ ೧।೫।೧
೨ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಯಾಜಾಃ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ರುಗಾದಾಪನನಿಗದಂ ನವಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನಿಗದಗತನವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕ ಆಶ್ರಾವಣಪ್ರತ್ಯಾಶ್ರಾವಣವಿಧಿಃ, ಆಶ್ರಾವಣಪ್ರಭೃತ್ಯಾವಷಟ್ಕಾರಾತ್ ಅಧ್ವರ್ಯ್ವಾದೀನಾಮ್ ಋತ್ವಿಜಾಂ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕೋಽವಧಿಕಾಲಸಹಿತಃ ವಾಗ್ಯಮವಿಧಿಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಜ್ಜ್ಯೌತಿಷ್ಟೋಮಿಕ ಋತ್ವಿಜಾಂ ವಾಗ್ಯಮವಿಧಿಃ, ವಾಙ್ನಿಯಮಸ್ಯಾನಾಚರಣೇ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವರೋಧಃ,ಆಶ್ರಾವಣಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಭ್ಯೋ ವ್ಯಾಹೃತಿಭ್ಯೋ ವಾತಾಭ್ರವಿದ್ಯುತ್ಸ್ತನಯಿತ್ನುಪರ್ಜನ್ಯಾನಾಮುದ್ಭವಃ, ಕಾರೀರ್ಯಾದೀಷ್ಟಿಷು ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸೇ ವಾ ವೃಷಿಕಾಮನಯಾ ವಿಧಿವಿಶೇಷಃ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವ್ಯಾಹೃತೀನಾಂ ಧೇನು- ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೫।೨
೩ ಪ್ರಯಾಜಯಾಗವಿಧಿಃ, ತೇಷಾಮೃತುರೂಪತಯಾ ಪಂಚಸಂಖ್ಯಾಕತ್ವವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸಮೇತಮಾಜ್ಯಹವಿಷ್ಟ್ವವಿಧಾನಂ ಚ, ಪ್ರಯಾಜಹೋಮೇ ಪುರೋಽಭಿಕ್ರಮಣಪಕ್ಷನಿರಾಸಪೂರ್ವಕೋಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸ್ಥಾನ ನಿಯಮಃ, ಹೋಮದೇಶವಿಧಾನಂ, ಪ್ರೈಷವಿಧಿಃ, ಪ್ರಯಾಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ತತ್ರ ಪ್ರಯಾಜಾನಾಮೃತುತ್ವೇನ ಸ್ತವನಂ, ಪ್ರಯಾಜದೇವತಾಗತಬಹುತ್ವೈಕತ್ವಾದಿಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಕಲಂ ಸಪ್ರಕಾರಂ ಸಮಾನಯನಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅನ್ತಿಮಪ್ರಯಾಜಾನುಷ್ಠಾನೇನ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕೋ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಪ್ರಶಂಸನಪರೋಽರ್ಥವಾದಃ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಾರ್ಥಮಥವಾ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಯಾತಯಾಮತ್ವನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಯಾಜಶೇಷೇಣ ಹವಿಷಾಮಭಿಘಾರಣಮ್, ಆಜ್ಯಸ್ಯಾಯಾತಯಾಮತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯಾ ತೇನಾಪ್ಯಾಯನೇ ಹವಿಷಾಮಯಾತಯಾಮತ್ವನಿರೂಪಣಮ್, ಅವತ್ತಶೇಷಾಣಾಂ ಹವಿಷಾಮಯಾತಯಾಮತ್ವಾಯ ಪುನರಾಪ್ಯಾಯನಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಕ್ಷತಾಭ್ಯಂಜನನಿಷೇಧ- ಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೫।೩
೪ ಪ್ರಯಾಜಾವೃತ್, ತತ್ರ ಪ್ರಯಾಜಾನಾಂ ಪ್ರಾಣರೇತಃಪ್ರಜಾರೂಪೇಣ ಸ್ತವನಂ, ಪ್ರಥಮೇ ಪ್ರಯಾಜೇ ಉಪತಾಪಶಮನಾರ್ಥಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಮಭಿಮರ್ಶನಂ, ಪ್ರಯಾಜಾನುಮಂತ್ರಣಂ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಚ ಪ್ರತಿಪ್ರಯಾಜ- ಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಿದ್ಧಾನುಮಂತ್ರಣಮಂತ್ರವಿಭಾಗಕಥನಂ ಚೇತಿ। ।೧।೫।೪
೧।೬ ಅಧ್ಯಾಯಃ ೬
೧ ಪ್ರಯಾಜಾನಾಮಿಷ್ಟೌ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಂ, ವಸನ್ತಾದ್ಯೃತುರೂಪಪ್ರಯಾಜದೇವೇಷ್ವಗ್ನೇಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಪಾದನಾರ್ಥಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಪ್ರಯಾಜದೇವತಾನಾಂ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಪ್ರಶಂಸನಾರ್ಥಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಚ, ಆದಿಮಧ್ಯಾವಸಾನೇಷ್ವನುಷ್ಠೇಯಾನಾಮಾಜ್ಯಭಾಗಪ್ರಧಾನಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಾನಾಮಗ್ನಿದೇವತಾ- ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿಧಾಯಕ ಇತಿಹಾಸಃ, ಅಗ್ನೇಃ ಪುರಸ್ತಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಸ್ಥಾಪನಪ್ರಕಾರಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಾಜ್ಯಭಾಗಪ್ರಧಾನಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಾನಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಕರಣಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇನ
ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಕಿಂಚಿದ್ದೃಷ್ಟಫಲಸಿದ್ಧಿಃ, ಪ್ರಯಾಜಸಮ್ಬನ್ಧಿವೇದಿತವ್ಯವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಫಲಕಥನಮ್, ಆಜ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿದೇವತಾಕತ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಥಾ ಯಜಮಾನದೇವತಾಕತ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೬।೧
೨ ಆವಾಪಪ್ರದೇಶಸ್ತತ್ರ-ಆಗ್ನೇಯಪುರೋಡಾಶವಿಧಾನಂ ತದಾಖ್ಯಾಧಿಕಾ ಚ, ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಕೂರ್ಮಾಕಾರತಾ, ದೃಷ್ಟಾಂತಮುಖೇನ ಪುತ್ರಸ್ಯೋಪನಾಯನೇ ಪಿತುರಧಿಕಾರಪ್ರತಿಪಾದನೇ, ಪುರೋಡಾಶನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ಆಗ್ನೇಯಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸೋಭಯಸಾಧಾರಣ್ಯೇ, ಪೌರ್ಣಮಾಸಯಾಗೋಽಗ್ನೀಷೋಮೀಯಹವಿಷ್ಕೋ ದಾರ್ಶಃ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಹವಿಷ್ಕಃ, ಉಭಯತ್ರಾಗ್ನೇಯಯಾಗಸ್ಯ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಂ ತತ್ಕಾರಣಂ ಚ, ಆಗ್ನೇಯಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಪ್ರತಿಕಾಮಂ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಂ ತದರ್ಥವಾದಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ೧।೬।೨
೩ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯೈಕಾದಶಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶವಿಧಿಸ್ತದಾಖ್ಯಾಧಿಕಾ ಚ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ, ನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ಶಕ್ರಕೃತಃ ಶೀರ್ಷತ್ರಯ್ಚ್ಛೇದಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಪಿಞ್ಜಲ-ಕಲವಿಙ್ಕ-ತಿತ್ತಿರಿ-- ಪಕ್ಷಿಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಃ, ತೇಷಾಂ ಶಾರೀರವರ್ಣಶಬ್ದಸ್ವರೂಪವರ್ಣನಂ ಚ, ವಿಶ್ವರೂಪವಧಾತ್ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ತ್ವಷ್ಟುರಿನ್ದ್ರಂ ವಿನಾ ಸೋಮಯಾಗಕರಣಂ ತತ್ರೇನ್ದ್ರೇಣಾನುಪಹೂತೇನ ದ್ರೋಣ- ಕಲಶಸ್ಥಸೋಮಸ್ಯ ಬಲಾದ್ಭಕ್ಷಣಂ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಯಾಽಽರ್ತ್ಯಾ ಮುಖಭಿನ್ನನಾಸಾದೀನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಸೋಮೋದ್ವಮನಂ ಚ, ತದಾರ್ತ್ಯುಪಶಮಾಯ ದೇವೈಃ ಕೃತಾ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಷ್ಟ್ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ, ತತಸ್ತ್ವಷ್ಟುರಿನ್ದ್ರಶಾತನಾರ್ಥಂ ವೃತ್ರಾಸುರೋತ್ಪಾದನಂ, ವೃತ್ರಸ್ಯ ಸಂಭವತ ಏವ ಜಗತ್ಕಾರಣಾಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾ-೧।೬।೩




೪ ದರ್ಶೋಪಚಾರಾಸ್ತತ್ರ ಆಮಾವಾಸ್ಯಾನಾಂ ಹವಿಷಾ ವಿಧಾನಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನ- ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶವಿಧಿಃ,ಸಾನ್ನಾಯ್ಯ- ಹವಿರ್ವಿಧಿಃ, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ಸಾನ್ನಾಯ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಃ, ಸಾನ್ನಾ- ಯ್ಯಸ್ಯ ಸೋಮತುಲ್ಯತಾಭಿಧಾನಂ, ಸೋಮ- ಯಾಜ್ಯಸೋಮಯಾಜಿನೋಃ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯವಿಧಿಃ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಯೋಃ ಕ್ರಮಾದ್ವೃತ್ರಹತ್ಯಾ- ವಾರ್ತ್ರಘ್ನಶಬ್ದವಾಚಕತ್ವಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಥನಂ, ವೃತ್ರಶಬ್ದಾರ್ಥಶ್ಚನ್ದ್ರ ಇತಿ ಕಥನಂ,ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನಯುಕ್ತಚತುರ್ದಶ್ಯುಪವಾಸಪಕ್ಷಂ ನಿರಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಾದರ್ಶನವತ್ಯಾಮಮಾಯಾ- ಮುಪವಾಸಪಕ್ಷಸ್ಥಿರೀಕರಣಂ, ದರ್ಶಯಾಗೇ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಹವಿಷೋ ದಾನಾವಶ್ಯಕತಾನಿರೂಪಣಂ, ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯೋದಯಕಾರಣಾಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಚನ್ದ್ರವರ್ಜಿತಾಯಾ ಅಮಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಹವಿಷೋ ಮಹೇನ್ದ್ರದೇವತಾಕತ್ವಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯೇನ್ದ್ರದೇವತಾಕತ್ವಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನ- ಮಿತ್ಯಾದಿ। ೧।೬।೪


೧।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಧರ್ಮನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಪಲಾಶೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಅಮಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಪಕ್ಷೇ ಯವಾಗ್ವಾಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತತ ಉಖಾದಾನಾದಿಪರಿಕ್ಷಾಲನಾನ್ತೋ ದೋಹಃ, ಸಾನ್ನಾಯ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ಚ। ೧।೭।೧
೨ ಸೇತಿಹಾಸಾ ಅವದಾನಕ್ಲೃಪ್ತಿಃ, ಪ್ರಸಂಗಾದೃಣಚತುಷ್ಟಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ತದಪಾಕರಣಂ ಚ, ಅವದಾನನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ಅವದಾನೇ ಚತುರವತ್ತಪಞ್ಚಾವತ್ತೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಚತುರವತ್ತೇನೋಪಸಂಹಾರಃ, ಅವದಾನೇಯತ್ತಾಮಾನಕಥನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಶ್ಚತುರವದಾನಪ್ರಕಾರಃ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗಧರ್ಮನಿರೂಪಣಂ, ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಯೋಃ ಕಾರ್ಯಭೇದಕಥನಂ, ತಯೋರ್ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀರೂಪಮಿಥುನಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಜಗತಿ ಸರ್ವಭಾವೋತ್ಪತ್ತಿಕಥನಂ, ಹವನಕ್ಲೃಪ್ತಿಃ, ತತ್ರ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಯಾಜ್ಯಯೋರ್ಗಾಯತ್ರೀ- ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ತ್ವಸಮ್ಪಾದನಂ, ತಯೋರೇವೋಚ್ಚಾರಣಧರ್ಮಕಥನಂ, ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಯಾಜ್ಯಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ಸಮೃದ್ಧಿಶ್ಚ, ವಷಟ್ಕಾರಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸನಿರ್ವಚನಂ, ತತ್ರ ದೇವಾಸುರಾಣಾಂ ದಾಯವಿಭಾಗಕಥನಂ, ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಯೋರ್ನಾಮಧೇಯವ್ಯತ್ಯಾಸಪೂರ್ವಕಂ ತದವಯವಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮ್ ಅಹೋರಾತ್ರಮಾಸ- ಸಂವತ್ಸರನಾಮ್ನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ೧।೭।೨
೩ ಯಜ್ಞೇಷು ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಧಾನಯಾಗಾನಂತರಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಸ್ತಸ್ಯೇತಿಹಾಸಶ್ಚ, ತತ್ರ ವಾಸ್ತು- ಶಬ್ದವಾಚ್ಯೋ ಹವಿಃಶೇಷೋ ರುದ್ರಸ್ಯ ಭಾಗ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದಾಹ್ವಾನ- ಪ್ರಸಂಗೇನ ರುದ್ರಸ್ಯ ವಿವಿಧಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃನ್ನಿಗದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾ- ಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಯೋಸ್ತೃತೀಯವೈಶ್ವದೇವಸವನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸಾಪೂರ್ವಕಂ ವಿಲಕ್ಷಣಚ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಂ, ವಾಸ್ತುಶಬ್ದಸ್ಯಾನೇಕಾರ್ಥತ್ವಂ, ರುದ್ರಸ್ಯೇಶಾನದಿಕ್ಪತಿತ್ವಕಥನಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದವದಾನಹೋಮಪ್ರದೇಶಯೋರ್ವಿಶೇಷಃ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಧೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನ- ಹವಿಷಾ ಸಹಾಸ್ಪರ್ಶಾನುಕಥನಂ, ಯಜ್ಞಪರಿಶಿಷ್ಟಕಥನಂ, ತತ್ರ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಾಹವ- ನೀಯಸ್ಯೋದ್ಧರಣಂ, ತಸ್ಯಾಷ್ಟಾದಿಪ್ರಕ್ರಮೇಷು ಸ್ಥಾಪನಂ ಹವಿಃಶ್ರಪಣಾಧಿಕರಣೇ ಪಕ್ಷದ್ವಯವಿಧಾನಂ, ನಗ್ನತಾಪರಿಹಾರಪ್ರಯೋಜನಕಮಗ್ನೇಃ ಪರಿಸ್ತರಣಂ, ಯಜ್ಞತೃಪ್ತಿಪ್ರಯೋಜನಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೭।೩
೪ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಹರಣಂ ತದರ್ಥಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ವದುಹಿತ್ರಭಿಧ್ಯಾನರೂಪಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಸಂಗಾದಾಗ್ನಿಮಾರುತಶಸ್ತ್ರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಪ್ರಾಶಿತ್ರಭಾಗೋತ್ಪತ್ತಿಕಥನಂ, ತತೋ ದೇವೈಃ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಸ್ಯ ಭಗಾಯ ಪೂಷ್ಣೇ ಚ ಪ್ರದಾನಂ, ತಯೋಃ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಸ್ಯ ನಿರೀಕ್ಷಣಭಕ್ಷಣಾಭ್ಯಾಮನ್ಧ ತ್ವಾದ್ದನ್ತಕತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಪುನಃ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಯೇ ಪ್ರದಾನಂ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ- ಕರ್ತೃಕಂ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಸ್ಯ ಜಠರೇ ಜೀರ್ಣತ್ವಸಂಪಾದನಂ, ಪ್ರಾಶಿತ್ರಪದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಪ್ರಾಶಿ ತ್ರಸ್ಯ ರುದ್ರಿಯತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಪ್ರದಾನಮ್, ಅಪಾಂ ಶಾನ್ತಿಕರತ್ವಾದ್ರುದ್ರಿಯಕರ್ಮಶಮನಕರತ್ವಂ, ತತ ಇಡಾವದಾನಂ, ಪ್ರಾಶಿತ್ರಾವದಾನೇ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯಂ, ನಾಭ್ಯಾಲಮ್ಭಾನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಪ್ರಾಶನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಯಜಮಾನಯೋರ್ಭಾಗಪರಿಹರಣಾದಿಕಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ಭಾಗಪರಿಹರಣಪ್ರಭೃತ್ಯನುಯಾಜಪ್ರಸವಾನ್ತಂ ಹೇತು ಪುರಃಸರಂ ವಾಗ್ಯಮವಿಧಾನಂ, ವಾಗ್ಯಮಾಪಚಾರೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನುಯಾಜಪ್ರಸವವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೭।೪
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧।೮ ಅಥ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಇಡಾಕರ್ಮ ತತ್ರ-ಇಡೋತ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಸಂಗಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಾವತಾರೇತಿಹಾಸಃ, ಇಡಾಯಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣೀತ್ವಕಥನಮ್, ಇಡಾಯಾ ಮನೋರ್ದುಹಿತೃತ್ಯ- ಪ್ರತಿಪಾದನೇ, ಮನುನಾಽಽಶೀರೂಪಾಯಾಸ್ತತ್ಯಾ ಯಜ್ಞೇ ಸಮವಕಲ್ಪನಂ, ಮನೋಃ ಸರ್ವಾಶೀಃ- ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಇಡಾಯಾಗಫಲನಿಷ್ಪತ್ತಿ- ನಿರೂಪಣಂ, ಇಡಾಮಿಷ್ಟವತ ಇಡಾನಿದಾನಂ ಜ್ಞಾತವತಶ್ಚೈತದೇವ ಫಲಮಿತಿ ಕಥನಂ, ಸಹೇತುಕಃ ಇಡಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಾವತ್ತತಾಕರಣ- ವಿಧಿಃ, ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಮುಪಾಂಶು ತ್ವೋಚ್ಚೈಸ್ತ್ವಧರ್ಮಕಂ ದ್ವಿವಿಧಮಿಡೋಪಹ್ವಾನಮ, ಇಡೋಪಹ್ವಾನನಿಗದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಇಡಾಯಾಃ ಯಜಮಾನಪಞ್ಚಮಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯೃತ್ವಿಕ್ಕರ್ತಕಪ್ರಾಶನ- ಪ್ರಕಾರಃ, ಆಗ್ನೇಯಸ್ಯೈಕದೈವತ್ಯಸ್ಯ ಪುರೋ- ಡಾಶಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾಕರಣಾದಿಕಂ, ದ್ವಿದೈವತ್ಯ ಬಹುದೈವತ್ಯಾನಾಂ ಪುರೋಡಾಶಾನಾಂ ಚತುರ್ಧಾ- ಕರಣಾದ್ಯಭಾವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಷಡವತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನೀಧೇ ಪ್ರದಾನಮ್ ಅಗ್ನೀಧಃ ಸಹೇತುಕಂ ಷಡವತ್ತಭಾಗಪ್ರಾಶನಮ್, ಇಡೋಪಹ್ವಾನಾನಂತರಂ ಹೋತ್ರಾಽಽಶಿಷ್ಯಾ ಶಸ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ಯಜಮಾ- ನಸ್ಯಾಶೀಃಪ್ರತಿಗ್ರಹಜಪೇನ ಹೋತ್ರಾಽಽಶಂ- ಸಿತಾನಾಮಾಶಿಷಾಮಾತ್ಮಸಾತ್ಕರಣಕಥನಮ್, ಇಡಾಂ ಭಕ್ಷಯಿತೄಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಹೇತುಕಂ ಪವಿತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಸಹೇತುಕಾ ಪವಿತ್ರಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ, ಇತ್ಯಾದಿ। ೧।೮।೧
೨ ಅನುಯಾಜಕರ್ಮ-ತತ್ರ ಅನುಯಾಜಯಾಗಾತ್ಪೂರ್ವತನೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ಹೋತ್ರನುಮಂತ್ರಣಾಖ್ಯಂ ಹೌತ್ರಂ ಕರ್ಮ, ಅಗ್ನೀತ್ಕರ್ತೃಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಗ್ನಿಸಂಮಾರ್ಜನಮ್, ಅನುಯಾಜಯಾಗಾನುಷ್ಠಾನಂ, ತತ್ರಾನುಯಾಜನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್, ಅನುಯಾಜಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಃ, ಅನುಯಾಜಾನಾಂ ಛನ್ದೋರೂಪತ್ವಸಮ್ಪಾದನಮ್, ಅನುಯಾಜತ್ರಯೇ ಸಫಲಂ ಕ್ರಮನಿರೂಪಣಮ್, ಅನುಯಾಜೇಷು ಪ್ರೈಷದಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್, ಅನುಯಾಜೇಷು ಹೋತುರ್ಯಾಜ್ಯಾಪಠನಪ್ರಕಾರಃ, ಪಶುತ್ವೇನ
ಸ್ತುತಾನಾಂ ಛನ್ದಸಾಮನುಯಾಜದೇವತ್ವವಿಧಾ ನಮ್, ಅನುಯಾಜೇಷು ದೇವತಾನಾಮಪ್ರಸಿ- ದ್ಧ್ಯಭಾವಮಾಶಂಕ್ಯ ತತ್ಪರಿಹಾರಃ, ತತ್ರ 'ವಸುವನೇ ವಸುಧೇಯಸ್ಯ ಇತಿ ಪದದ್ವಯ- ಸ್ಯಾನ್ತರಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಉತ್ತಮಾನುಯಾಜಾನ್ತೇ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮಾನಯನಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಧಾರಾನುಯಾಜಹವನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ। ೧।೮।೨
೩ ಸೂಕ್ತವಾಕಶಂಯುವಾಕಕರ್ಮಣೀ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಸುಗ್ವ್ಯೂಹನಂ, ವ್ಯೂಹನೇ ಅತ್ತ್ರಾದ್ಯಭಾವಕಥನಂ, ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಲೋಕೇ ಭೋಕ್ತೃಭೋಗ್ಯತ್ವವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಂ, ಅಸ್ಯೈವ ತೃತೀಯಾಮಾತುಲಕನ್ಯಾ- ದಿಪರಿಣಯನರೂಪಸಾಪಿಣ್ಡ್ಯನಿರ್ಣಯಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯೇ ಪ್ರಪಞ್ಚಃ,ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪರಿಧ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪ್ರಥಮಪರಿಧಿಮಭಿಪದ್ಯಾಶ್ರಾವಣಮ್, ಸೂಕ್ತವಾಕಪ್ರೈಷಸ್ವರೂಪವಿಧಾ- ನನಮ್, ಪ್ರಸ್ತರಾದಾನಂ, ಜುಹೂಪಭೃದ್ಧ್ರುವಾಸು ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಸ್ತರಸ್ಯ ಮೂಲಮಧ್ಯಾಗ್ರಾಣಾಂ ಸಮಞ್ಜನಮ್, ಪ್ರಸ್ತರಾಹುತೇಃ ಸರ್ವದಾ ವೃಷ್ಟಿಸುಖದಾತೃತ್ವಾದಿನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ನೀಚೈರ್ಹರಣಾದಿಸರ್ವೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಸಹಿತಃ ಪ್ರಸ್ತರಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತೃಣಾನುಪ್ರಹರಣಮ್, ಆತ್ಮೋಪಸ್ಪರ್ಶಃ ಅಗ್ನೀದಧ್ವರ್ಯ್ವೋಃ ಸಂವಾದಃ, ಶಂಯೋರ್ವಾಕಪ್ರೈಷಃ, ಸಂವದಸ್ವೇ- ತ್ಯಾದಿವ್ಯಾಹೃತೀನಾಂ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಸಾಂಕೇತಿಕಗೂಢತರಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಸಧರ್ಮಕಂ ಪರಿವೀನಾಮನುಪ್ರಹರಣಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಂಸ್ರವಹೋಮಾರ್ಥಂ ಜುಹೂಪಭೃತೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಗ್ರಹಣಂ, ವೈಶ್ವದೇವದೈವತ್ಯಃ ಸಂಸ್ರವಹೋಮ ಇತಿ ನಿರ್ಧಾರಣಂ, ಸಂಸ್ರವಲಕ್ಷಣಪೂರ್ವಕಂ ಸಂಸ್ರವಹೋಮಮನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಾವಿಷ್ಕರಣಮ, ಸುಗ್ವಿಮುಞ್ಚನಂ ತತ್ರ-ಅನಃಪಕ್ಷಃ ಪಾತ್ರೀ ಪಕ್ಷಶ್ಚೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಮ್ ಆಧಿಯಾಜ್ಞಿಕ ಆಧಿಭೌತಿಕಶ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪಿ ಸುಗ್ವಿಮುಞ್ಚನಾರ್ಥವಾದಃ, ಸಾದನಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೮।೩


೧।೯ ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಪ್ರಸಂಗಾದ್ಧೌತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ ಸೂಕ್ತವಾಕ- ಶಂಯುವಾಕಾಖ್ಯೇ ಹೋತುಃ ಕರ್ಮಣೀ, ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸೂಕ್ತವಾಕಪಾಠಸ್ಯ ಯಜಮಾನಾಶೀರಾಶಂಸನಂ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧ್ಯಾಶಂಸನ ಚೇತಿ ಪ್ರಯೋಜನದ್ವಯಸಹಿತಂ ಸೂಕ್ತವಾಕಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತಃ ಶಂಯುವಾಕಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಶಂಯುವಾಕಮನ್ತ್ರಪಾಠೋ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕನೀಯಸೀ ಸಂಸ್ಥೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಹೋತುರ್ದಕ್ಷಿಣಪಾಣೇಃ ಕನಿಷ್ಠಿಕಯಾ ವೇದಿಭೂಮಿಸ್ಪರ್ಶನಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೯।೧
೨ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾನುಷ್ಠಾನಮ್, ತದರ್ಥಂ ಹೋತ್ರಧ್ವರ್ಯ್ವಗ್ನೀಧಾಮ್ ಋತ್ವಿಜಾಮಾಹವನೀಯಾದ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಂಚರೇಣ ಗಮನಮ್, ತತ್ರ ಸಂಚರವಿಷಯೇ ಅನ್ಯಶಾಖಿನಾಂ ಮತತ್ರಯಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾ- ಭಿಮತಸ್ಯ ಸಞ್ಚರಸ್ಯ ನಿಯಮನಮ್, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ ಚ, ಪತ್ನೀ- ಸಂಯಾಜಾನಾಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಫಲಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮನಿರೂಪಣಮ್, ದೇವಪತ್ನೀಸಂಯಾಜೇ ಪುರಸ್ತಾದನ್ತರ್ಧಾನಕಟಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್, ತದೃಷ್ಟಾತೇನ ಲೋಕೇಽಪಿ ಯಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಸ್ತಾಭಿಃ ಪುಂಸಃ ಸಮಕ್ಷಂ ನಾಶಿತವ್ಯಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣಮ್ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಫಲಮ್ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಕರ್ಮಣೋ ನಿಯಮೇನ ಇಡಾನ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಕರ್ಮಣ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಶಂಯ್ವನ್ತತ್ವಸ್ಯ ವೈಕಲ್ಪಿಕತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಇಡಾನ್ತಪಕ್ಷೇ ಪರಿಧಿಪ್ರಸ್ತರಯೋಸ್ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋಃ ಸೂಕ್ತವಾಕಶಂಯುವಾಕಯೋರಭಾವಕಥನಮ್, ಶಙ್ಕಾಸಮಾಧಾನಪೂರ್ವಕೋ ಯಜಮಾನವತ್ಪತ್ನ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಸ್ತರಾದಾನಾದಿ- ಶಂಯುವಾಕಪಾಠಾನ್ತ-ಸ್ವಗಾಕರಣಪಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸೂಕ್ತವಾಕಸ್ಯ ನಿಷೇಧಕರಣಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಃ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜ- ಸಂಸ್ರವಹೋಮವಿಧಿಃ ತದರ್ಥವಾದಶ್ಚ, ದಕ್ಷಿ- ಣಾಗ್ನಿಹೋಮಸ್ತು ಶಾಖಾನ್ತರಾದಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಹರಿಸ್ವಾಮಿನೋ ಮತಮ್, ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಿಯೋಗಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಹೇತುಕಂ ಸಪ್ರತಿಪತ್ತಿತತ್ಪ್ರಯೋಜನಕಂ ಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಂ ವೇದವಿಸ್ರಂಸನಮ್, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಹೋಮಃ, ತತ್ಕಾರಣಮ್, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಃಶಬ್ದ- ನಿರ್ವಚನಮ್, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಾ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣಾ ಸಂಸ್ಥೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಕಾರಣ- ಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತೋ ಬರ್ಹಿರ್ಹೋಮಃ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಕ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪ್ರಣೀತಾನಾಂ (ಅಪಾಂ) ನಿನಯನಮ್, ಫಲೀಕರಣ- ಕಣಾಪಾಸನಮ್, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ತಸ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಭಾಗತ್ವಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧।೯।೨
೩ ಅಧಿದೈವತಾಧಿಯಜ್ಞಪ್ರಯೋಜನದ್ವಯಸಹಿತಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಪ್ರಕಾರಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜ- ಮಾನಂ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ಣಪಾತ್ರಸ್ಯ ನಿನಯನಮ್, ನಿನೀತಪೂರ್ಣಪಾತ್ರೋದಕಂ ಯಜಮಾನೇನಾಞ್ಜಲಿನಾ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ ತೇನ ಸ್ವಮುಖೋಪಸ್ಪ- ರ್ಶನಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ, ತತಃ ಪ್ರಯೋಜನ- ಸಹಿತವಿಷ್ಣುಕ್ರಮಣಾದಿವ್ರತವಿಸರ್ಗಾನ್ತ- ಸಕಲಯಾಜಮಾನಕರ್ಮವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ ೧।೯।೩


ಇತಿ' ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


ಅಥ ದ್ವಿತೀಯ ಏಕಪಾದಿಕಾಕಾಣ್ಡೇ- ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನಮ್




೨।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸಮ್ಭಾರಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ-ಸಂಭಾರನಾಮನಿರುಕ್ತಿಃ, ಭೂಶುದ್ಧ್ಯಾಧಾಯಕಂ ಪಞ್ಚಭೂಸಂ- ಸ್ಕಾರೋಪಲಕ್ಷಣಕಮುಲ್ಲೇಖನಮ್, ಉದಕಹಿರಣ್ಯೋಷಾಖುಕರೀಷಶರ್ಕರಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸಮ್ಭರಣಮ್, ಪಞ್ಚಸಂಭಾರಾಣಾಮರ್ಥವಾದಃ, ಅಸಮ್ಭಾರಪಕ್ಷಮನೂದ್ಯ ಸಮ್ಭಾರಪಕ್ಷಸಮರ್ಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧
೨ ನಕ್ಷತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ-ಕೃತ್ತಿಕಾರೋಹಿಣೀ- ಮೃಗಶೀರ್ಷೇಷ್ವಗ್ನ್ಯಾಧೇಯವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಕೃತ್ತಿಕಾ- ಮೃಗಶೀರ್ಷಯೋರನಾಧಾನಪಕ್ಷಮನೂದ್ಯಾಧಾನಪಕ್ಷಸಮರ್ಥನಮ್ ತ್ರಿಕಾಣ್ಡನಕ್ಷತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚ, ರೋಹಿಣ್ಯಾಮಗ್ನ್ಯಾಧೇಯಸ್ಯ ಪ್ರಜಾ- ಪಶುಕಾಮನಾಸಂಯೋಗಃ, ಪುನರ್ವಸ್ವೋಃ ಪುನ- ರಾಧೇಯವಿಧಾನಮ್, ಅರ್ಜುನ್ಯಪರನಾಮಕಪೂರ್ವೋತ್ತರಫಲ್ಗುನೀಹಸ್ತಚಿತ್ರಾಸ್ವಗ್ನ್ಯಾಧೇಯವಿಧಾನಮ, ತತ್ರ ಹಸ್ತೇಽಗ್ನ್ಯಾಧೇಯಸ್ಯ ಲಾಭಕಾಮನಾಸಂಯೋಗಃ, ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರಾಧಾನಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಃ, ಚಿತ್ರಾಯಾಮಗ್ನ್ಯಾಧೇಯಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯಪರತ್ವಕಥನಮ್, ನಾನಾನಕ್ಷತ್ರಾರ್ಥವಾದಹೇತುಕಂ ಸೂರ್ಯನಕ್ಷತ್ರಾತ್ಮಕೋ ದಗಯನಕಾಲಸ್ಯಾದಿತ್ಯನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್ ಉದಗಯನೇಽಪಿ ಸವಿತರ್ಯುದಿತೇ ಸತ್ಯಗ್ನ್ಯಾಧೇಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಿತಿ ಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಋತುಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತತ್ರ-ವಸನ್ತಾದ್ಯೃತುತ್ರಯಮಾಪೂರ್ಯಮಾಣಃ ಪಕ್ಷೋಽಹಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಶ್ಚ ದೈವಃ, ಶರದಾದ್ಯೃತುತ್ರಯಮಪಕ್ಷೀಯಮಾಣಃ ಪಕ್ಷೋ ರಾತ್ರಿರಪರಾಹ್ಣಶ್ಚ ಪಿತ್ರ್ಯ ಇತಿ ಋತ್ವಾದಿಕಾಲಾನಾಂ ದೈವಪಿತ್ರ್ಯಪರತ್ವೇನ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾಗಕಥನಮ್, ದೈವಪಿತ್ರ್ಯರ್ತ್ವಾದಿವಿದಃ
ಫಲಾರ್ಥವಾದಃ, ಉದಗ್ದಕ್ಷಿಣಾಯನಯೋ- ರಗ್ನ್ಯಾಧೇಯವಿಧಾನಮ್, ಕ್ರಮಾತ್ತಯೋರ್ದೈವ- ಪಿತ್ರ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ತತ್ಫಲಂ ಚ, ವರ್ಣಪರತ್ವೇನ ವಸನ್ತಾದ್ಯೃತುಷು ಆಧಾನವ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಕಾ- ಮಸ್ಯಾಕಾಮಸ್ಯ ಚ ಜಾತ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸಕಾಮಯೋಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶೋರಾಧಾನೇ ವಸನ್ತರ್ತೋರ್ನಿಯಮವಿಧಾನಮ್, ಸಕಾಮಸ್ಯಾಕಾಮಸ್ಯ ಜಾತ್ಯಾ ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಯಶಸ್ಕಾಮಯೋರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೈಶ್ಯಯೋಶ್ಚಾಧಾನೇ ಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತೋರ್ನಿಯಮವಿಧಾನಮ್, ಸಕಾಮಸ್ಯಾಕಾಮಸ್ಯ ಜಾಯಾ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಬಹುಪ್ರಜಾಪಶುಕಾಮಯೋರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯಯೋಶ್ಚಾಧಾನೇ ವರ್ಷರ್ತೋರ್ನಿಯಮವಿಧಾನಮ್, ಸೋಮಾಧಾನಂ ಷಡೃತುಷ್ವಪಿ ಯಸ್ಮಿನ್ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ದಿನೇಽಪಿ ವಿಧೇಯಂ, ನ ತತ್ರ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರತೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಉಪವಸಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ-ಉಪವಸಥಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿಃ ಔಪವಸಥೇ ದಿನೇ ಯಷ್ಟುರ್ದಿವಾನಕ್ತಂ ವ್ರತ್ಯಾಶನನಿಯಮವಿಚಾರಃ, ಪರಾಜೋಪಬನ್ಧನಮತಂ ನಿರಸ್ಯ ಸ್ವೀಯಾಜೋಪಬನ್ಧನವಿಕಲ್ಪಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಜಸ್ಯ ಪ್ರಾತರಗ್ನೀಧೇ ದಾನವಿಧಾನಮ, ಬ್ರಹ್ಮೌದನಪಚನವಿಧಿಃ, ಮತಮತಾನ್ತರಾದಿನಿರಾಸ- ಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಸ್ಯ ಪ್ರಾಶನೇ ಏವ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಮ್, ತದಙ್ಗಮಾಶ್ವತ್ಥೀನಾಂ ಸಮಿಧಾಮಭ್ಯಾಧಾನಂ ಚ, ರಾತ್ರೌ ಯಷ್ಟಾ ಜಾಗರಣಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ವೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅನುದಿತೇಽಗ್ನಿಮನ್ಥನಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಉದಿತೇಽಗ್ನಿಮನ್ಥನವಿಧಾನಮ್, ವ್ಯಾಹೃತೀನಾಮಾಧಾನಸಾಧನತ್ವವಿಧಾನಮ್, ವ್ಯಾಹೃತೀನಾಂ ಲೋಕತ್ರಯವರ್ಣತ್ರಯೋತ್ಪತ್ತಿ- ಹೇತುತ್ವೇನ ಸ್ವಾತ್ಮಪ್ರಜಾಪಶುಸರ್ಜನಹೇತುತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಧಾನಮ್,
ಅಗ್ನಿಮಥನಸಮಯೇ ಪುರಸ್ತಾದಶ್ವಸ್ಯ ಧಾರಣ- ವಿಧಾಯಕ ಇತಿಹಾಸಃ, ಸವಿಶೇಷಹರಣಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದ ವೈಕಲ್ಪಿಕಪಕ್ಷತ್ರಯೇಣಾಹವನೀಸ್ಯಾಗ್ನೇರಾಧಾನಮಮ್ ತತ್ರಾನ್ವಾರಂಭಜಪವಿಧಾನಮ್, ಸಾರ್ಪರಾಜ್ಞೀಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರಗ್ನ್ಯುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


೨।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಹೋಮಃ, ಪೂರ್ಣಾಹುತೇಃ ಸಕಲಕಾಮಾವಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವಕಥನಮ್, ಪವಮಾನೇಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಪರೋಕ್ಷತಯಾ ಪೂರ್ಣಾಹುತ್ಯೈವ ಸಾಧಿತತ್ವಾತ್ಪೂರ್ಣಾಹುತ್ಯನ್ತಾಧಾನಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತನೂಹವಿಷಾಂ ಪವಮಾನೇಷ್ಟೀನಾಂ ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಯಾ ಪ್ರಾಣಾನ್ನವೀರ್ಯಧಾರಣಹೇತುತ್ವಾನ್ನಿಯಮೇನ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಿಧಾನೇನ ತದನ್ತಾಧಾನಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತನಿರೂಪಣಮ್, ಪವಮಾನೇಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಃ, ತನೂಹವಿಷಾಂ ಪವಮಾನೇಷ್ಟೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಪೃಥಕ್ತನ್ತ್ರಮುತ್ತರಯೋರ್ಹವಿಷೋಃ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಪವಮಾ- ನೇಷ್ಟಿಷು ಪುರೋಡಾಶಸಮ್ಬನ್ಧಿಕಪಾಲಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಯೋ- ರ್ಗಾಯತ್ರೀಛನ್ದಸ್ಕತ್ವಸ್ಯ ಚ ನಿಧಾನಮ್, ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ತೃತೀಯಾಯಾಮಿಷ್ಟಾವಾದಿತ್ಯಚರುವಿಧಾನಮ್, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತ್ಸಂಯಾಜ್ಯಯೋರ್ವಿರಾಟ್ಛನ್ದಸ್ಕತ್ವವಿಧಾನಂ, ಧೇನುರೂಪದಕ್ಷಿಣಾವತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚ, ಪಕ್ಷಾ- ನ್ತರೇ ತು ಪುನಃ ಕೇವಲಮಾಗ್ನೇಯ್ಯದಿತೀಷ್ಟಿದ್ವಯವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।


೨ ದಕ್ಷಿಣಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಿಃ, ಆಹುತಿದೃಷ್ಟಾಂತೇನೈತದ್ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಧಾನಸ್ಯ ಭ್ರಾತೃವ್ಯಜಯಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿನೀ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಫಲಾರ್ಥವಾದಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಸಙ್ಗಮನಮ್, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದ್ಯಾಯತನೇ ಬಹಿರಾಹಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇರನ್ತರ್ಧಾರಣತ್ವೋಪಪಾದನಮ್, ಆನ್ತರೇಽಅಗ್ನಾವುದ್ದೀಪನಸಮಿನ್ಧನವಿಧಾನಮ್, ಏವಮನ್ತರಗ್ನಿಮಾದಧಾನಸ್ಯ ವ್ಯವಾಯಾದಿದೋಷೋಽಪಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಆಹಿತಾಗ್ನೇಃ ಸತ್ಯವದನವ್ರತವಿಧಾನಮ್, ಸತ್ಯವದನಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿ- ಸಮಿನ್ಧನಹೇತುತ್ವಕಥನಂ ಚೇತಿ। ಇತ್ಯಗ್ನ್ಯಾಧಾನಮ್ ।


ಅಥ ಪುನರಾಧಾನಮ್ ।
೩ ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯಾಧಾನಸ್ಯ ರಾಜ್ಯಯಶೋಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪುನರಾಧೇಯ- ವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಪುನರಾಧೇಯವಿಧಿಃ, ಪುನರಾಧೇಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಜೀವನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪುನರಾಧಾನಸ್ಯ ತ್ರೈವರ್ಣಿಕಸಾಧಾರಣ್ಯೇನರ್ತುವಿಶೇಷವಿಧಾನಮ್, ಪುನರಾಧಾನಮಹನಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಿಧಾತುಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವರ್ತುರೂಪತ್ವವರ್ಣನಮ್, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ತನ್ಮಧ್ಯನ್ದಿನಾ- ಧಾನಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪುನರಾಧಿತ್ಸಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಕುಶೈರಾಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವ್ರೀಹಿಯವಮಯಯೋರಪೂಪಯೋರರ್ಕಪರ್ಣದ್ವಯಸಂಗೃಹೀತಯೋರ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಹವನೀಯಾಯತನಯೋರ್ನಿಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಪವಮಾನೇಷ್ಟಿಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಕಪಾಲಾಗ್ನೇಯೀಷ್ಟಿವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚಕಪಾಲೇಷ್ಟೌ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಾಜ್ಯಭಾಗಾದೇರ್ಯಾಗಸ್ಯಾಗ್ನಿದೇವತ್ಯತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಾಗುತ್ತಮಾದನುಯಾಜಾದುಪಾಂಶುತ್ವ ವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಯಾಜಾದಿಷು ಸರ್ವಾಗ್ನೇಯಕರಣತ್ವಕಥನಮ್, ಪ್ರಯಾಜಯಾಜ್ಯಾಸ್ವಪಿ ಕ್ರಮೇಣಾಗ್ನಿವಿಭಕ್ತಿಯೋಜನಂ, ಪಞ್ಚಮಪ್ರಯಾ- ಜಾನುಯಾಜಯೋರ್ವಿಶೇಷವಿಧಿಃ, ಪ್ರಥಮಾಜ್ಯಭಾಗೇ ಬುಧಿಧಾತುಯುಕ್ತಾಮಗ್ನಿದೈವತ್ಯಾಂ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಾಜ್ಯ- ಭಾಗೇಽಗ್ನಿಃ ಪವಮಾನೋಽಗ್ನಿರಿನ್ದುಭಾನ್ವೇತಿ ದೇವತಾವಿಕಲ್ಪಪುರಃಸರಂ ತತ್ತದ್ದೈವತ್ಯ- ಯಾಜ್ಯಾನುವಾಕ್ಯಾಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಧಾನಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತೋರಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ದ್ವಿತೀಯೇ। ಽನುಯಾಜೇಽಗ್ನಿವಿಭಕ್ತಿಯೋಜನಮ್, ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜೇಷೂಕ್ತವಿಭಕ್ತೀನಾಂ ಸಂಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಸಾಮೇವ ಪುನರಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪುನರಾಧೇಯಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾ- ವಿಧಾನಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪುನರಾಧೇಯಮ್ ।
ಅಥಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಮ್ ।
೪ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ತತ್ರ-ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರನುಷ್ಠೇಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರಗ್ನಿಹೋತ್ರದೇವತಾಹವಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವೈಕಂಕತ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಹವಣೀಸ್ರುಗುತ್ಪತ್ತಿಕಥನಮ್ ಗೋರುತ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾ ಪಯಉತ್ಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ಗವಾಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಚ ನಾಮಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದೇವತಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಃಕಾಲವಿಭಾಗೇ ನಾನುಷ್ಠಾನಕ್ರಮನಿರ್ಧಾರಣಮ್, ದೇವಾನಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹ್ವತೋ ವಿದುಷೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಜಾತ್ಯಾದಿಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಕಥನಞ್ಚೇತಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


೨।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಕತಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ಹೋಮಯೋಃ ಕಾಲವಿಶೇಷವಿಧಾನಮ್, ರಾತ್ರೌ ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನ್ಯವಸ್ಥಾನಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರ್ಹೋಮಯೋರ್ಗರ್ಭವೃದ್ಧಿತಜ್ಜನನಹೇತುತ್ವಸ್ಯ ಉಪಪಾದನಮ್ ಉದ್ಯತಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ತೇಜಃಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೋಪಪಾದನಮ್, ಸಾಯಂಪ್ರಾತರಗ್ನಿಹೋತ್ರಯೋಃ ಕ್ರಮಾದಸ್ತಮಯಾದುದಯಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಗೇವಾಹವನೀಯಸ್ಯ ವಿಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ ಅಸ್ತಮಿತಾನುದಿತಹೋಮಯೋಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಸ್ಯೇತರಯಜ್ಞವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇನ ಅಸಂಸ್ಥಿತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಹೋಮಸಾಧನಸ್ಯ ಪಯಸೋ ದೋಹನಾಧಿಶ್ರಯಣಯೋರ್ವಿಧಾನಮ್ ತದವಜ್ಯೋತನವಿಧಾನಂ ಚ, ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಹುತೀನಾಂ ಚತುರುನ್ನಯನಾದಿಧರ್ಮವಿಧಾನಮ್ ಹೋಮೋಪಮಾರ್ಜನಪ್ರಾಶನೋನ್ನಯನಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇಷಾಮುಪಯೋಗಕಥನಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾಭಿಮತಪಾಕಯಜ್ಞತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಪೂರ್ವಾಹುತೇಃ ಪ್ರಧಾನ- ದೇವತಾಪ್ರೀತ್ಯಾಧಾಯಕತ್ವಂ, ದ್ವಿತೀಯಾಹುತೇಃ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತ್ಸ್ಥಾನೀಯತ್ವಂ ಚೇತಿ ಕಥನಮ್, ತಯೋರಾಹುತ್ಯೋರ್ಭೂತಭವಿಷ್ಯದಾದಿದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಜಾರೂಪತ್ವಾದ್ಧಾನದ್ಧಾರೂಪತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಾಮನ್ತ್ರಕತ್ವಧರ್ಮವಿಧಾನಂ ಚ, ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರ್ಹೋಮಯೋರ್ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸಕಾಮನಯಾ ಮಂತ್ರವಿಶೇಷಯೋರ್ವಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಸೂರ್ಯೋ ಜ್ಯೋತಿರಿತ್ಯನಯೋರ್ಹೋಮಮಂತ್ರಯೋಃ ಪ್ರಜ- ನನರೂಪಸದ್ಭಾವಾತ್ತಾಮ್ಯಾಂ ಹೋಮೇ ಪ್ರಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ತಥೋದಿತಹೋಮಪಕ್ಷೇ ಸಂಭವತೀತಿ ಉದಿತಹೋಮಪಕ್ಷಾಶ್ರಯಣೀಯತ್ವಮಾಶಂಕ್ಯ ದೋಷಾನ್ತರಮುದ್ಭಾವ್ಯ ಚ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಾಶ್ರಯೇಣ ಸಜೂರ್ದೇವೇನೇತ್ಯನಯೋರ್ಮಂತ್ರಯೋರ್ವಿಧಾನಮ್, ಹುತಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥಪಯಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಪಾನಂ ವಿಧಾತುಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಸ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋಸ್ತದನ್ಯತ್ವವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮವಿಧಿಃ ।


ಅಥೋಪಸ್ಥಾನಮ್ ।
೨ ತತ್ರಾಗ್ನೀನಾಂ ದೈವತರೂಪತಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಂ ಚ, ತೇಷಾಮಗ್ನೀನಾಮುಪಸ್ಥಾನಕಥ- ನಮ್, ಅನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನಸ್ಯಾಹರಹರ್ದಕ್ಷಿಣತ ಆಹರಣಮ್, ಉಪವಸಥ ಏವಾಹರಣಂ ವಾ ನವಾವಸಥೇ ವಾಽಽಹರಣಮಿತಿ ಪಕ್ಷತ್ರಯವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೋತ್ತರಪಕ್ಷಯೋ ಫಲಕಥನಂ ಚ, ಆಹ- ವನೀಯಾಗ್ನೇರವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ರುದ್ರವರುಣೇ ನ್ದ್ರಾದಿದೇವತಾರೂಪತಾಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಾಯ ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಹೋಮಕಾಲಾನಾಮಭಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ರುದ್ರಾದ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಂ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಾನುಷ್ಠಾನನಿಯಮವಿಧಾನಮನ್ಯಥಾ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ದೋಷೋದ್ಭಾವನಮ್, ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಂ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣೈಕಪಕ್ಷಂ ಕುರ್ವತೋ ಯಷ್ಟುರುದ್ದಿಷ್ಟಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಕಥನಮ್, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಾಹುತಿದ್ರವ್ಯಯೋರವಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತದುಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಽಽಹವನೀಯಯೋರಗ್ನ್ಯೋರುಪಸ್ಥಾನಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಾಗಗ್ನ್ಯಾಧಾನೇನ ಜನಿತಸ್ಯಾ- ಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಧಿಕರಣಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಭರಣರೂಪೇಣ ಸ್ತವನಂ, ಭರಣಾತ್ಪ್ರಾಕ್ತದುದ್ವಾಸನನಿಷೇಧಕಥನಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯಾಮೃತತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ತಸ್ಯ ಮೃತ್ಯೋ ರತಿಮುಕ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಇತರಯಜ್ಞೇಷ್ವಪ್ಯತಿಮುಕ್ತಿಃ ಸಿದ್ಧೇತಿ ದರ್ಶನಮ್, ಮೃತ್ಯೋರತಿಮುಕ್ತಿರಹೋರಾತ್ರಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಯಜಮಾನೇನ ಜ್ಞಾತವ್ಯೇತಿ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಹೋಮಾರ್ಥಮನ್ತರಾಗಮನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂ- ಸನಮ್ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ನೌರೂಪೇಣ ಸ್ತವನಮುತ್ತರತಃ ಪ್ರವೇಶವಿಧಾನಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಸ್ತವನಮ್, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರರೂಪತ್ತ್ವಾತ್ತಾವತ್ಕಾಲಸಾಧ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಮಹದುಕ್ಥಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಸ್ತವನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ಸಾಯಙ್ಕಾಲೀನಾಗ್ನ್ಯುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರಾನುಪಸ್ಥಾನೋಪಸ್ಥಾನಪಕ್ಷಯೋಃ ಸಕಾರಣಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಪಸ್ಥಾನಸಾಧನಭೂತಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾ ಋಚೋ ಲಿಂಗವಿಶೇಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ।
ಅಥ ಬೃಹದುಪಸ್ಥಾನಮ್ । ಉಪಸ್ಥಾನಸಾಧನಭೂತಾನಾಂ ಷಣ್ಣಾಮೃಚಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋತ್ತಮಯೋರ್ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಮುಪಜೀವ್ಯ ಸ್ತವನಂ ತ್ರಿರ್ಜಪವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ದೋಷೋದ್ಭಾವನ- ತತ್ಪರಿಹಾರಪುರಃಸರಂ ' ತನೂಪಾ ಅಗ್ನೇಽಸಿ' ಇತ್ಯಾದಿಮನ್ತ್ರೈರಾಹವನೀಯೋಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ, ಸಧರ್ಮಕಮುಕ್ತೋಪಸ್ಥಾನಮಂತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ತತ್ರ ' ಚಿತ್ರಾವಸೋ ' ಇತ್ಯಾದಿಮಂತ್ರಸ್ಯ ತ್ರಿರ್ಜಪವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಮಂತ್ರಜಪಪ್ರಯೋಜನಾಖ್ಯಾಪಕಪುರಾವೃತ್ತಕಥನಮ್, ಪ್ರಕೃತಾಗ್ನ್ಯುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೋಪವರ್ಣನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಧೇನೋಃ ಸಮಂತ್ರಕಮುಪಗಮನಮುಪಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್, ಏತದುಪಸ್ಥಾನಮಂತ್ರಾಣಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಆಹವನೀಯಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಯೋಃ ಪಶುಪುರುಷಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವಕಥನಮ್, ಸಮಂತ್ರಕಸ್ಯ ಗೋಸಮೀಪಗಮನಸ್ಯ ತದುಪಸ್ಪರ್ಶನಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಃ ಸೋಮಾನಮಿತ್ಯಸ್ಯ ತ್ರಿಚಸ್ಯ ಮಹಿತ್ರೀಣಾಮಿತ್ಯಸ್ಯ ತ್ರಿಚಸ್ಯ ಕದಾಚನೇತ್ಯೈನ್ದ್ರ್ಯಾಸ್ತತ್ಸವಿತುರಿತಿ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾಃ ಪರಿ ತೇ ದೂಢಭ ಇತ್ಯಾಗ್ನೇಯ್ಯಾಶ್ಚರ್ಚೋ ಜಪವಿಧಿ- ಸ್ತತ್ರಾಗ್ನೇಯ್ಯಾಸ್ತ್ರಿರ್ಜಪವಿಧಿಶ್ಚ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣ- ಮಾಸವದತ್ರಾಪಿ ಪುತ್ರನಾಮಾನುಧ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ವೃಹದುಪಸ್ಥಾನಮ್ ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೨।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ತತ್ರ ಕ್ಷುಲ್ಲಕೋಪಸ್ಥಾನಮ್ ।
೧ ಸಮಂತ್ರಕಮಾಹವನೀಯಸ್ಯ ಲಘೂಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್, ಬೃಹದುಪಸ್ಥಾನೇನ ಸಹಾಸ್ಯ ಸಮಾನಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿಕಲ್ಪಕಥನಮ್, ಪ್ರವತ್ಸ್ಯತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಹವನೀಯಯೋರುಪಸ್ಥಾನಮ್, ಪ್ರವಾಸಾದಾಗತೋಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪ್ರವತ್ಸ್ಯದುಪಸ್ಥಾ- ನವೈಪರೀತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಹವನೀಯೋಪಸ್ಥಾನಯೋರನ್ತರಾಽಽಹವನೀಯಸಮಿದಾಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರವತ್ಸ್ಯದಾಗತೋಪಸ್ಥಾ- ನಯೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಮಂತ್ರಕಪಕ್ಷಕಥನಮ್, ಪ್ರವಾಸಾದಾಗತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಗೃಹವಿಷಯಕಂ ಕರ್ತವ್ಯವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರವಿಧಿಃ ।
ಅಥ ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞಃ ।
೨ ತತ್ರ ಪ್ರತಿಮಾಸಮಮಾಯಾಂ ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಧಾಯಿನೀ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞವಿಧಿಃ, ತದರ್ಥಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಪರಾಹ್ಣಕಾಲವಿಧಾನಮ್, ಹವಿರ್ಗ್ರಹಣಾ- ದ್ಯಗ್ನೌಕರಣಹೋಮಾನ್ತಾ ಪ್ರಧಾನಾತ್ಪೂರ್ವತನೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ಪ್ರಾಚ್ಯೋದೀಚ್ಯಧರ್ಮಸಹಿತಂ ಪ್ರಧಾನಭೂತಂ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಪ್ರಪಿತಾಮಹೇಭ್ಯಃ ಪಿಣ್ಡದಾನವಿಧಾನಮ್, ನೀವಿವಿಸ್ರಂಸನಪೂರ್ವಕಂ ನಮಸ್ಕರಣವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರಶೇಷವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಪಿಣ್ಡಶೇಷಾವಘ್ರಾಣಾದಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಕರ್ಮವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞಃ ।


ಅಥಾಗ್ರಯಣೇಷ್ಟಿಃ ।
೩ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಆಗ್ರಯಣೇಷ್ಟೇಃ ಕಹೋಲಮತೇನ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮತೇನ ಪ್ರಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಿತಿಹಾಸಃ, ತಸ್ಮಿ- ನ್ನಿತಿಹಾಸೇ ಚ ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನೋ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ-ವೈಶ್ವದೇವಶ್ಚರುಃ-ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀಯ ಏಕಕಪಾಲಃ, ಆಜ್ಯಸ್ಯ ವಾ ' ಇತ್ಯಾಗ್ರಯಣೇಷ್ಟೇರ್ಹವಿರ್ದ್ರವ್ಯದೇವತಾವಿಧಾನಮ್, ಆಗ್ರಯಣೇಷ್ಟೇರನ್ನಾಶ್ರಿತದೋಷನಿರ್ಹರಣಹೇತುತ್ವ- ಪ್ರತಿಪಾದಕಪುರಾವೃತ್ತೋದಾಹರಣಂ, ತದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೇದಾನೀನ್ತನಾನುಷ್ಠಾನೇಽಪಿ ನವಾನ್ನಾ- ಶ್ರಿತದೋಷನಿರ್ಹರಣಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚ, ಆಗ್ರಯಣೇಷ್ಟೇರ್ದಕ್ಷಿಣಾವಿಧಾನಮ್, ಈಜಾ- ನಾನೀಜಾನಯೋರಾಗ್ರಯಣವಿಷಯಕವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತ್ರಾನೀಜಾನಸ್ಯ ಪಕ್ಷೇ ಸದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನಸ್ಯ ಯಾಗಾತ್ಮಕತ್ವೋಪಪಾದನಮ್, ಆಗ್ರಯಣೇಷ್ಟಿಮಕೃತ್ವಾ ನವಧಾನ್ಯೇನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತ್ಯಾಗ್ರಯಣೇಷ್ಟಿಃ ।
ಅಥ ವಸಿಷ್ಠಾಪರನಾಮಕೋ ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞಃ ।
೪ ಪ್ರಜಾಪಶ್ವನ್ನಯಶಃಪ್ರಭೃತಿಕಾಮಸ್ಯ ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ದಾಕ್ಷಾಯಣನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ವಸಿಷ್ಠಸಂಜ್ಞಕತ್ವಕಥನಂ ಚ, ಅಯಂ ಚ ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞೋ ವಿವಚನನಿವಚನರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಯಪೌರೋಹಿತ್ಯರಾಜ್ಯಾದಿಫಲಕಾಮನಯಾ ಪ್ರತೀದರ್ಶ- ಸುಲ್ಯದೇವಭಾಗಪಾರ್ವತಿದಕ್ಷಾದಿಭಿರನುಷ್ಠಿತ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಾಣಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಪರಕೃತೀನಾಂ ಕಥನಮ್ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ದ್ವೌ ಪುರೋಡಾಶಾವಾಗ್ನೇಯಾಗ್ನೀಷೋಮೀಯೌ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮಪಿ ದ್ವಾವಾಗ್ನೇಯೈನ್ದ್ರಾಗ್ನೌ ಚ ತಯೋಃ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇದ್ಯುರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮೇಕೈಕಶೋಽನುಷ್ಠಾನಕಥನಮ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಯಾಗದ್ವಯಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ವ- ಶಂಸನಮ್, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮಪಿ ಪೂರ್ವೇದ್ಯುಃ ಕರ್ತವ್ಯವಿಧಾನಮ್ ಪರೇದ್ಯುರನುಷ್ಠೇಯಂ ಯಾಗದ್ವಯಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ದಾಕ್ಷಾಯಣಸ್ಯ ಸೋಮಯಾಗರೂಪತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ತತ್ರಾನುಷ್ಠೇಯೇಷು ಯಾಗೇಷು ಸೋಮಯಾಗೀಯಸವನತ್ರಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಮ್, ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞೀಯಯಾಗಾನಾಂ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಾಃ, ಪಯಸ್ಯಾವಾಜಿನಯೋರ್ಮಿಥುನಸಮ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಪೂರ್ವಕಂ ವಾಜಿನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ತತ್ಕಾಲವಿಧಾನಂ ಚ, ಹುತಶಿಷ್ಟೇನ ವಾಜಿನೇನ ದಿಗ್ವ್ಯಾಘಾರಣವಿಧಾ- ನಮ್, ವಾಜಿನಶೇಷಸ್ಯ ಭಕ್ಷಣಪ್ರಕಾರಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞಃ ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೨।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಯಾಗಃ ।
ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವೈಶ್ವದೇವಪರ್ವ ।
೧ ತತ್ರ ವೈಶ್ವದೇವಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಜಾ- ಪತಿಸಕಾಶಾತ್ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿದರ್ಶನಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಋಙ್ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದದರ್ಶನಮ್, ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾಯಾಃ ಸೃಷ್ಟೇ- ರವಿಚ್ಛೇದೇನಾನುವೃತ್ತಿದರ್ಶನಮ್, ಪಯಸೋಽನ್ನ- ರೂಪತಾಕಥನಮ್, ವೈಶ್ವದೇವಪರ್ವವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣಾನುಷ್ಠಾನೇ ಪ್ರಜಾಕಾಮ- ಸಂಯೋಗಕಥನಂ ಚ, ಆಗ್ನೇಯಾದಿಪೌಷ್ಣಾನ್ತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪಯಸ್ಯಾಯಾಗಸ್ಯ ಸ್ಥಾನ- ನಿರ್ದೇಶಪೂರ್ವಕಂ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ಮಾರುತಯಾಗವಿಧಾನಮ್, ವೈಶ್ವದೇವಸ್ಯ ಪಯಸ್ಯಾಯಾಗಸ್ಯ
ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀಯಸ್ಯ ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಮ್, ವೈಶೇಷ್ಯಕಾನಾಮಙ್ಗಾನಾಂ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಬರ್ಹಿರಾಹರಣೇ ವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ ಚ, ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಗ್ನಿಮನ್ಥನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜಾನಾಂ ನವಸಂಖ್ಯಾಕವವಿಧಾನಮ್ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಯಾಗಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪೇನ ತ್ರಿತ್ವೈಕತ್ವಯೋ- ರ್ವಿಧಾನಂ, ವೈಶ್ವದೇವಯಾಗಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪ್ರಜಾಶ್ರೀಫಲಸಾಧನತ್ವಕಥನಂ ಚೇತ್ಯದಿ।
ಇತಿ ವೈಶ್ವದೇವಪರ್ವ ।
ಅಥ ವರುಣಪ್ರಘಾಸಪರ್ವ ।
೨ ತತ್ರ ವರುಣಪ್ರಘಾಸಪರ್ವಣೋ ವರುಣಪಾಶ ವಿಮೋಚನಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ತದ್ವಿಧ್ಯುನ್ನಯನಮ್, ವರುಣಪ್ರಘಾಸೇಷು ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಯೋರ್ವೇದ್ಯಾಹವನೀಯಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವ- ವಿಧಾನಮ್, ಸಾರ್ಥವಾದಮುತ್ತರವೇದಿನಿವಪನವಿಧಾನಮ್ ವೈಶ್ವದೇವಿಕಾಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಸ್ಯಾತ್ರಾಪಿ ವಿಧಾನಮ್, ಷಷ್ಠಸ್ಯೈನ್ದ್ರಾಗ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ವೇದಿದ್ವಯೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಾರುಣ್ಯಾ ಮಾರುತ್ಯಾಶ್ಚ ಪಯಸ್ಯಾಯಾಃ ದೇವತಾವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಧರ್ಮಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅನ್ತಿಮಸ್ಯ ಕಾಯಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವೇದ್ಯುಃ ಕರಮ್ಭಪಾತ್ರನಿರ್ಮಾಣವಿಧಾನಮ್, ತಚ್ಛೇಷಾದ್ಯವಪಿಷ್ಟಾದ್ವಾರುಣಸ್ಯ ಮೇಷಸ್ಯ ಮಾರುತ್ಯಾ ಮೇಧ್ಯಾಶ್ಚ ಸಧರ್ಮಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರ್ಮಾಣವಿಧಾನಮ್, ಹವಿಷಾಮಾಸಾದನವಿಧಾನಮ್ ಏತದುತ್ತರಮಗ್ನಿಮನ್ಥನ ವಿಧಾನಮ್ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಕರಮ್ಭಪಾತ್ರಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ತತೋಽಗ್ನಿಸಮ್ಮಾರ್ಜನಪ್ರಭೃತ್ಯಾಜ್ಯಭಾಗಾನ್ತಂ ಕರ್ಮಜಾತಮಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತೃಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಕೃತಿವದನುಷ್ಠೇಯಮಿತಿ ದರ್ಶನಮ, ತತ್ರಾಶ್ರಾವಣೇ ಹೋತೃಪ್ರವರಣೇ ಪ್ರಯಾಜಾಜ್ಯ- ಭಾಗಪ್ರಧಾನಾನುಯಾಜಾದಿಪ್ರೈಷಸಮ್ಪ್ರದಾನೇ ಚಾಧ್ವರ್ಯೋರೇವ ಕರ್ತತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುಃ ಕೃತಾನುಕರತ್ವವಿಧಾನಂ ಚ, ಪಾಣಾವೇವ ಸ್ರುಚೌ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತರ್ಯುಪವಿಷ್ಟೇ ಸತ್ಯಧ್ವರ್ಯೋರೇವಾಗ್ನೇಯಾದ್ಯೈನ್ದ್ರಾಗ್ನಾನ್ತೈಃ ಷಡ್ಮಿರ್ಹವಿರ್ಭಿಃ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಮ್, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋರ್ವಾರುಣೀಮಾರುತ್ಯೋರ್ಮೇಷಮೇಷೀಸಹಿತಯೋಃ ಪಯಸ್ಯಯೋಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರೇವ ಕಾಯಹವಿಃಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಮ್, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದಾದಿ-ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಃ- ಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇವಲಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಕಿಂ-ಕೇವಲಂ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತೃಕರ್ತೃಕಂ ಕಿ -ಉಭಯಕರ್ತೃಕಂ ಚ ಕಿಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಸಧರ್ಮಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ವರುಣಪ್ರಘಾಸಾಙ್ಗ- ತ್ವೇನಾವಭೃಥಗಮನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾವಭೃಥಸ್ಯ ಸೌಮಿಕಾವಭೃಥಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾತ್ತತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಗಾನಸ್ಯ ನಿಷೇಧಕರಣಂ ಚ, ಅವಭೃಥಮಜ್ಜನಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾರ್ಥಃ, ತತಃ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರು- ವಪನಾಗ್ನಿಸಭಾರೋಪೋದವಸಾನಾಗ್ನಿನಿರ್ಮನ್ಥನಾದ್ಯವಶಿಷ್ಟೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಧಾನಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ವರುಣಪ್ರಘಾಸಪರ್ವ ।
ಅಥ ಸಾಕಮೇಧಪರ್ವ ।
೩ ತತ್ರ ಸಾಕಮೇಧಪರ್ವಣೋ ವೃತ್ರಾಸುರಪಾಪರೂಪಶತ್ರುಜಯಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಕವೃನ್ತಾನ್ತಕಥನಪುರಃಸರಂ ತದ್ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಹರ್ದ್ವಯಸಾಧ್ಯತ್ವವಿಧಾನಂ ಚ, ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೇದ್ಯುರನುಷ್ಠೇಯಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಮನೀಕವತೀಸಾನ್ತಪನೀಯಾಗೃಹಮೇಧೀಯೇಷ್ಟೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯದೇವತಾಕಾಲನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ತಾಸು ಗೃಹಮೇಧೀಯೇಷ್ಟ್ಯಾಃ ಪಿಶೀಲಕಾಪಿಶೀಲಕಪಕ್ಷದ್ವಯೇನ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಸಹಿತಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಾಙ್ಗಾನಾಮನುಕ್ರಮೇಣ ವಿಧಾನಮ್ ದರ್ವೀಹೋಮಾರ್ಥಂ ಸಶೇಷಚರುಸ್ಥಾಲೀನಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಹವಿಃಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ತದನಂತರಮನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಯವಾಗ್ವಾಽನುಷ್ಠಾನವಿಧಾನಮ್, ರಾತ್ರೌ ವತ್ಸಸಮವಾರ್ಜನಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾತಃ ಪಿತೃಯಜ್ಞಾರ್ಥಂ ನಿವಾನ್ಯಾ ಗೋರ್ದೋಹನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ತತಃ ಪ್ರಾತರ್ಹುತೇಽಹುತೇ ವಾಽಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಋಷಭಾಹ್ವಾನೇ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಜುಹುಧೀತ್ಯುಕ್ತೇ ಸಮಂತ್ರಕಸ್ಯ ಪೂರ್ಣದರ್ವಾಖ್ಯಸ್ಯ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ತತಃ ಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಕ್ರೀಡಿನೀಯೇಷ್ಟೇರ್ದ್ರವ್ಯದೇವತಾಕಾಲನಿರ್ದೇಶಪೂರ್ವಕಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಮಹಾಹವಿಷೇಷ್ಟಿಃ, ತತ್ರ ಉತ್ತರವೇದಿನಿವಪನ ಪೃಷದಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಾಗ್ನಿಮನ್ಥನಾದೀನಿ ವರುಣ- ಪ್ರಘಾಸವದೇವಾತ್ರಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಾನೀತಿ ಪ್ರಯೋಗಾನುಕ್ರಮಕಥನಮ್, ಆಗ್ನೇಯಾದಿ- ಪೌಷ್ಣಾನ್ತಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಸ್ಯಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ತತ ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಸ್ಯ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಚರೋರ್ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಸ್ಯೈಕಕಪಾಲಸ್ಯ ಚ ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮಾನಾಂ ಯಾಗಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯ ಚ ಉಪಕ್ರಮಾವಸರಾಯೋದೀರಿತಫಲಸಾಧನತ್ವಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೨।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಶಂಯ್ವನ್ತಃ ಪಿತೃಯಜ್ಞಃ, ತತ್ರ-ಸಫಲಂ ಪಿತೄಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ಇದಾನೀನ್ತನಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸಫಲತ್ವಕಥನಮ್, ಪಿತೃಭ್ಯಃ ಸೋಮವದ್ಭ್ಯಃ ಷಟ್ಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ, ಪಿತೃಭ್ಯೋ ಬರ್ಹಿಷದ್ಭ್ಯೋ ಧಾನಾಃ, ಪಿತೃಭ್ಯೋಽಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತೇಭ್ಯೋ ಮನ್ಥಶ್ಚೇತಿ ಪಿತೃಯಜ್ಞಿಯಯಾಗತ್ರಯಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದವಿಧಾನಂ, ತದ್ದೇವತಾನಾಮನ್ಯೋಽನ್ಯಾಸಂಕೀರ್ಣಸ್ವರೂಪತ್ವಕಥನಂ ಚ, ಅನುಕ್ರಮೇಣ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತೇ ಹವಿರ್ಗ್ರಹಣಾದೀಡಾಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯನ್ತಮಂಗಕಲಾ- ಪಮನೂದ್ಯ ತತ್ತದಙ್ಗೇಷು ದಕ್ಷಿಣಾಮುಖತ್ವ- ಪ್ರಾಚೀನಾವೀತಿತ್ವಸಕೃತ್ತ್ವಾದಿಕಂ ವೇದೇಶ್ಚತುಃಸ್ರಕ್ತಿತ್ವಂ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನೇರಾಹರಣಂ ಸ್ಥಾಪನಂ ಚ, ಉಪಭೃತ್ಯಾಜ್ಯಗ್ರಹಣೇ ದ್ವಿತ್ವಂ ಬರ್ಹಿಃಸ್ತರಣಾದಿಷ್ವಪ್ರದಕ್ಷಿಣಪರಿಗಮನತ್ವಮ್, ಪರಿಧಿನಿಧಾನೇ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರತ್ವಂ, ಜುಹ್ವಾದೀನಾಮಾಸಾದನಾಭಿಮರ್ಶನಪ್ರಕಾರಃ, ಪಿತೃಯಜ್ಞಸ್ಯೋಪಾಂಶುಚರಣತ್ವಂ, ಪರಿವೃತೇ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ, ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನುವಚನೇ ತ್ರಿರಾವೃತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾ ಏಕಸ್ಯಾ ಋಚೋಽನುವಚನಂ, 'ಸೀದ ಹೋತಃ ಇತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಹೋತೃಪ್ರವರಣಂ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗಾನಾಂ ಯಾಜ್ಯಾದಾ- ವಾಶ್ರಾವಣವಷಟ್ಕಾರಯೋಃ ಪಕ್ಷದ್ವಯಕಥನಂ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗಾನಾಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಶ್ಚ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರೈಷಾದಿವಚನಪ್ರಕಾರಸ್ತಥೋ- ಪಸ್ತರಣಾದಿಹೋಮಾನ್ತಾನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಶ್ಚ, ಪ್ರಾಶಿತ್ರೇಡಾವದಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನ ವೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಕಸ್ಯಚಿನ್ಮತೇನೇಡಾಪ್ರತ್ಯಾಮ್ನಾಯತ್ವೇನ ಮನ್ಥಸ್ಯಾಧಾನಮ್, ಇಡಾ- ಪ್ರಾಶಿತ್ರಯೋಃ ಪ್ರಾಶನಮವಘ್ರಾಣಂ ವೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಕಥನಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಾಣಾಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತತ್ಸಹೈವ ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯೇ ಉಕ್ತವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಷು ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು ಪ್ರಕೃತಿವದನುಷ್ಠೇಯತ್ವಕಥನಞ್ಚ, ಪಿತೃ ಯಜ್ಞಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಯಜಮಾನಾಧ್ವರ್ಯ್ವೋರನ್ಯತರಕ- ರ್ತಕಮವನೇಜನಾದಿಪ್ರಾಚ್ಯಾಂಗಜಾತೇನಾಹವನೀಯಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಾದಿನಮಸ್ಕರಣಾ- ಶೀರ್ಜಪಾನ್ತೋದೀಚ್ಯಾಙ್ಗಜಾತೇನ ಚ ಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞವತ್ಪಿಣ್ಡದಾನವಿಧಾನಮ್, ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷ- ಪ್ರಕಾರಸ್ಯಾನುಯಾಜಾದಿಶಂಯ್ವನ್ತೋದೀಚ್ಯಾಙ್ಗಕಲಾಪಸ್ಯ ಕಥನ್ಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ರುಗ್ವ್ಯೂಹನಾದಿಕಂ ಪ್ರಕೃತಿವದೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಕಥನಮ್, ಹವಿಃಶೇಷಸ್ಯಾಪ್ಸ್ವಗ್ನೌ ವಾ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ತ್ರೈಯಮ್ಬಕೇಷ್ಟಿಃ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪೂರ್ವಂ ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕಹವಿಷಾಂ ಶಲ್ಯನಿರ್ಹರಣಹೇತುತ್ವಾಖ್ಯಾಪ- ಕೇತಿಹಾಸಕಥನದ್ವಾರಾ ತದ್ವಿಧ್ಯುನ್ನಯನಮ್, ತೇಷಾಂ ದೇವತಾಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಸನಂ, ಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿಧಾಯ(ಜುಹೋತಿಧರ್ಮೇಣ)ಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಕಾರ। ಕಥನಂ ಚ, ಏಷಾಂ ಹವಿಷಾಮುಕ್ತತಾರ್ಥಮಭಿಘಾ- ರಣಪಕ್ಷಕಥನಮ್, ಸಕಾರಣಮುತ್ತರದಿಶಿ ಚತುಷ್ಪಥೇ ಹೋಮಕರಣತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಸಸಾಧನಸ್ಯ ಸರ್ವೇಭ್ಯ ಸಮವತ್ತಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಹೋಮವಿಧಾನಮ್ ಅವದಾನಕಾಲೇ ಪರಿಶೇಷಿತಸ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಹವಿಷೋ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಮ್, ಚತುಷ್ಪಥಾದೇತ್ಯಾವ ರುದ್ರಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಮಂತ್ರದ್ವಯಸ್ಯ ಜಪವಿಧಾನಮ್, ಭಗಪ್ರಸಿದ್ಧಿಹೇತುಸಹಿತಂ ಕುಮಾರೀಣಾಮಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಚ ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕಮಿತಿ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಮಂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿರಗ್ನೇಃ ಪರಿಗಮನವಿಧಾನಮ್, ಹುತಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪುರೋಡಾಶಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿವಿಧಾನಮ್, ಪುನರಾಗಮನಂ ವಿಧಾಯ ವರುಣಪ್ರಘಾಸಾನ್ತವದತ್ರಾಪಿ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುವಪನಾದಿಕಮುದವಸಾನಾಗ್ನಿಸಮಾರೋಪಪುನರ್ಮನ್ಥನಾದಿಕಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪರ್ವಸಂಸ್ಥಾಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸಾಕಮೇಧಪರ್ವ ।
ಅಥ ಶುನಾಸೀರೀಯಪರ್ವ ।
೩ ತತ್ರಾದೌ-ಉಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ಸಕಲಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನಾಮಕ್ಷಯ್ಯಸುಕೃತಫಲಸಾಧನತ್ವಮ್, ಶುನಾಸೀರೀಯಪರ್ವಣಃ ಶ್ರ್ಯಾದಿಫಲಸಾಧನತ್ವಂ ಚೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಯೋಗಕ್ರಮಕಥನಂ, ತತ್ರ-ಉತ್ತರವೇದ್ಯುಪಕಿರಣ-ಪೃಷದಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಾಗ್ನಿಮನ್ಥನವರ್ಜನಮನ್ಯತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿವದೇವೇತಿ ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಾಂ ಪಞ್ಚತ್ರಿದ್ವಿತ್ವಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ವೈಶ್ವದೇವಿಕಸ್ಯಾಗ್ನೇಯಾದಿಪೌಷ್ಣಾನ್ತಸ್ಯ ಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಸ್ಯಾತ್ರಾಪಿ ವಿಧಾನಮ್ ತತಃ ಶುನಾಸೀರ್ಯವಾಯವ್ಯಸೌರ್ಯಾಣಾಂ ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮಾನಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಸೌರ್ಯಸ್ಯೈಕಕಪಾಲಸ್ಯ ಸ್ವತಂತ್ರೋ ದಕ್ಷಿಣಾವಿಧಿಃ, ಶುನಾಸೀರ್ಯಸ್ಯ ಯಾಗಸ್ಯ ಕಾಲವಿಧಿಃ--ತತ್ರಾಪಿ ಸೋಮೇನ ಯಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಂ ಚ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾಙ್ಗಭೂತವಪನಮೀಮಾಂಸಾ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಸರ್ವತೋಮುಖ- ತ್ವೇಽನ್ನಾದತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಪುರಃಸರಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವತಸ್ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯಕಥನಮ್, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪುನಃ ಸರ್ವತೋಮುಖತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಪರಿವರ್ತನಂ ನ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ, ಇತಿ ಶುನಾಸೀರೀಯಪರ್ವ ।


ಅಥ ಸರ್ವಶೇಷಃ ।
೪ ತತ್ರ-ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪರ್ವಣಾಂ 'ವೃತ್ರವಧಹೇತುತ್ವಂ ವಿಜಯಹೇತುತ್ವಂ ಚ ಸಮಾನಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ವೈಶ್ವದೇವೇನ ಜಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ದರ್ಶನಂ, ವರುಣಪ್ರಘಾಸೇಷು ವರುಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಂ ತೈರ್ವಿಜಿತತ್ವಂ ಚೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ,ವೈಶ್ವದೇವಾದಿಪರ್ವಸು ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾರ್ಥಸ್ಯ ಯಜಮಾನೇ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ವರುಣಪ್ರಘಾಸೇನ ಜೇತವ್ಯಫಲವಿಧಾನಮ್, ಇನ್ದ್ರಪ್ರಧಾನಕೇನ ಸಾಕಮೇಧೇನ ಜೇತವ್ಯ- ಫಲವಿಧಾನಮ್, ವೈಶ್ವದೇವಾದಿಪರ್ವಣಾಮಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾಸಾಯುಜ್ಯರೂಪಫಲವತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಮ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಯಾಜಿನೋ ಮಾರ್ಗನಿದಶನದ್ವಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯನ್ತಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಇತಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಯಾಗಃ ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।










ಶ್ರೀಶಃಶರಣಮ್।
ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಗತವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ।
ತೃತೀಯೇಽಧ್ವರಕಾಣ್ಡೇ-


೩।೧ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಅಥ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಯಾಗಃ ।
೧ ಆದೌ ಶಾಲಾನಿರ್ಮಾಣಪ್ರಭೃತಿ-ದೀಕ್ಷಾಹುತಿಪರ್ಯನ್ತಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಶಾಲಾನಿರ್ಮಾಣಾರ್ಥಂ ದೇವಯಜನಪರಿಗ್ರಹಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಸಮತ್ವೋದಕ್ಪೂರ್ವಪ್ರವರಣತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಾನುಕಥನಂ, ದೇವಯಜನಪ್ರಾಗ್ದೇಶೇ ಪರಿಮಿತಪ್ರದೇಶಾಧಿಕ್ಯಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ಋಷೀಣಾಮಾಖ್ಯಾನಮುಖೇನ ದೇವಯಜನಸ್ಯ ಪ್ರಾಚೀನವಂಶತ್ವಾನುಗತಂ ಪಕ್ಷಾನ್ತರವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಶಯನವಿಷಯಕನಿಯಮವಿಧಾನಂ, ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಪರಿಹಾರಾಯ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಶ್ರಯಣವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ- ಅತ್ರೈವರ್ಣಿಕಾನಾಂ ಶೂದ್ರಾದೀನಾಮಭಿಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ನಿಷೇಧಃ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ವಾಗ್ವ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ಸಮಂತ್ರಕಶಾಲಾಪ್ರವೇಶಕಥನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ದೀಕ್ಷಾಸಂಸ್ಕಾರಾಃ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಮಪ್ಸುದೀಕ್ಷಾ ತಸ್ಯಾಂ ಚ ದೀಕ್ಷಾಕಾಲವಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯಾಶನವಿಷಯೇ ಸರ್ವಾನ್ನಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾನಂ, ಶಾಲೋತ್ತರತಃ ಕ್ಷೌರಾರ್ಥಂ ಪರಿಶ್ರಯಣವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವಾಙ್ಗವಪನಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರಾ- ಕರಣಂ, ಸಕ್ರಮಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಪನವಿಧಾನಂ, ವಪನನಿಮಿತ್ತಕಾಶುದ್ಧಿಂ ಪರಿಹರ್ತುಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸ್ನಾನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಪುರುಷಾರ್ಥನಿಯಮ- ಸಹಿತಂ ಸಮಂತ್ರಕಮಹತವಾಸಃಪರಿಧಾನ-
ವಿಧಾನಂ, ಕ್ಷೌರಾನಂತರಂ ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಭೃತವಾಸಸೋ ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಶಾಲಾಪ್ರವೇಶವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರಾಪ್ಯವಸರೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಶನವಿಷಯಕನಿಯಮಾನುಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಅಪಃಪ್ರಣಯನಂ ಕೃತ್ವಾ ದೀಕ್ಷಾಙ್ಗಭೂತಾಯಾ ಆಗ್ನಾವೈಷ್ಣವೇಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಚ ಸ್ವಸಮೃದ್ಧಿಫಲಕಾಮಸ್ಯಾದಿತ್ಯಚರೋರ್ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಾರ್ತಣ್ಡಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಂ ಸಾಪ್ತ- ದಶ್ಯಂ-ಪ್ರಯಾಜಾನಾಂ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಕತ್ವಮ್-ಅನುಯಾಜಾನಾಂ ತ್ರಿತ್ವಂ-ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾ- ನಾಮಸ್ತಿತ್ವಂ - ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷೋಽಭಾವಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗಗತವಿಶೇಷಕಥನಂ, ತತೋ- ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರಂ ಸ್ವಧರ್ಮಕಂ ನವನೀತಾಭ್ಯಙ್ಗವಿಧಾನಂ, ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮಸಹಿತಂ ಸಸಾಧನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ತ್ರೈಕಕುದೇನಾಕ್ಷ್ಣೋರಞ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ದರ್ಭೈಃ ಪಾವನವಿಧಾನಂ, ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಆಶೀರಾಶಂಸನಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಹಸ್ತದ್ವಯೇಽಪ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ನ್ಯಞ್ಚನಂ ತತ್ಸಾಧನಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ದೀಕ್ಷಾಹುತ್ಯರ್ಥಂ ಶಾಲಾಪ್ರವೇಶನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಏವಂ ದೀಕ್ಷಾಸಂಸ್ಕಾರಕರಣಾನನ್ತರಮೌದ್ಗ್ರಭಣಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ದೀಕ್ಷಾಹುತೀನಾಂ ವಿಧಾನಮ್,ಏತಾಸಾಮುದ್ಗ್ರಹಣಸಾಧನತಾಯಾ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರಾತನವೃತ್ತಾನ್ತಪ್ರದರ್ಶನಮುಖೇನೈತೇಷಾಂ ಸ್ವರ್ಗೋದ್ಗ್ರಹಣಸಾಧನತಯಾ ಉಪಪಾದನಂ, ತದ್ಗತಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತತ್ರ ತೃತೀಯಮಂತ್ರಸ್ಯ ಜಪ್ಯತಾವಿಧಾನಂ ಚ, ಹೋಮೇ ತೃತೀಯಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತಮಂತ್ರತ್ರಯೇಽಗ್ನೇಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧದೇವತಾನಾಮಭಾವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ದೇವತಾಸಿದ್ಧಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಚತುರ್ಥ್ಯಾ ಆಹುತೇಃ ಸಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಚ, ಉಕ್ತಾಹುತಿಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯಾಜ್ಯಸ್ಥಾಲ್ಯಾಃ ಸ್ರುವೇಣ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಮ್ಯಾ ಆಹುತೇರ್ಧ್ರೌವಾಜ್ಯೇನ ಸ್ರುಚಾ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏವಂ ಪಞ್ಚಾಹುತಿಪಕ್ಷಮುಕ್ತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೀಮೇವೈಕಾಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಕಥನಂ, ಅಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರಾ ತನ್ಮಂತ್ರಪ್ರಶಂಸನಂ ವೇತಿ। ಇತ್ಯಪ್ಸುದೀಕ್ಷಾ
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದೀಕ್ಷಾ-ತಸ್ಯಾಂ ಚಾಹವನೀಯದಕ್ಷಿಣದೇಶೇ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದ್ವಯಸ್ಯ ಸಪ್ರ- ಕಾರಕಮಾಸ್ತರಣವಿಧಾನಮ್, ಏಕಕೃಷ್ಣಾಜಿನಪಕ್ಷಮುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಣಾ- ಜಿನದೀಕ್ಷಾರ್ಥಮುಪವೇಶನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಸನ್ಧ್ಯಭಿಮರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ' ಋಕ್ಸಾಮಯೋಃ ' ಇತಿ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಜಪಕರಣಂ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾರೋಹಣವಿಧಾನಂ, ಮೇಖಲಾ- ದೀಕ್ಷಾವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾ ಉಪಾದಾನದ್ರವ್ಯಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾ ಮುಞ್ಜಶಾಖಾಮಿಶ್ರಿತತ್ವಕಥನಂ, ಕೇಶವೇಣೀವನ್ನಿರ್ಮಾಣಕಥನಂ ಚ, ಬನ್ಧನಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ವಸ್ತ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುದ್ಗೂಹನಕಥನಂ, ವಾಸಸಾ ಶಿರಸ ಆಚ್ಛಾದನವಿಧಾನಂ, ವಸ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಕೃಷ್ಣವಿಷಾಣಾಬನ್ಧನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಕೃಷ್ಣವಿಷಾಣೋತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ವಾಗ್ವಿಷಯಕಕಿಂಚನ ನಿಯಮಕಥನಂ, ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಾಚೋಽಭಿಧ್ಯಾನ। ಪ್ರಕಾರಃ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂವೇದಿತುಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಣವಿಷಾಣಾಯಾ ಬನ್ಧನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ತಯಾ ಭೂಮೇರುಪರಿ ಸಮಂತ್ರಕಮುಲ್ಲೇಖನವಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಣವಿಷಾಣಯಾ ಕಣ್ಡೂಯನಂ ಪ್ರಶಂಸಿತುಂ ಸಾಧನಾನ್ತರಸ್ಯ ನಿನ್ದಾಕರಣಂ, ದಣ್ಡದೀಕ್ಷಾನನ್ತರಂ ಮುಷ್ಟಿಕರಣವಾಗ್ಯಮೌ ಕರ್ತವ್ಯಾವಿತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತತ್ರ ದೋಷಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಕೀಯಸ್ಯ ಮುಷ್ಟಿ- ಕರಣವಾಗ್ಯಮಯೋರ್ದರ್ಭೈಃಪಾವನಾನನ್ತರ್ಯಪಕ್ಷಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಃ, ತತ್ರ ಸ್ವಪಕ್ಷೇ ಗುಣಾನ್ತರಕಥನಂ, ವಾಗ್ಯಮಪ್ರಯೋಜನಂ ತಲ್ಲೋಪೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಕಥನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕದೀಕ್ಷಿತಾವೇದನವಿಧಾನಂ, ಆವೇದನವಾಕ್ಯ- ಗತಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ,ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ದೀಕ್ಷಾಸಂಸ್ಕಾರಾಃ-ತತ್ರ ವಾಗ್ಯಮನಂ ಪ್ರಶಂಸಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಸಙ್ಗಾ- ದ್ಯೂಪಪದನಿರುಕ್ತಿಃ, ಪಕ್ಷಪಕ್ಷಾನ್ತರಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಾಗ್ವಿಮೋಕವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ವ್ರತಶ್ರವಣಾದಿಕಥನಮ್, ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ವ್ರತಹೋಮಸ್ಯ ಪುರಾತನವೃತ್ತಾನ್ತಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತದರ್ಥಂ ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯಾಗ್ನಿತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ತದರ್ಥಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪಾದನಂ ಚ, ಪ್ರಥಮದಿವಸೀಯವ್ರತವಿಷಯಕಂಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಕಥನಂ, ತಥೇತರೇಷಾಂ ಪಕ್ಷಕಥನಮ್, ಅಸ್ಮೈ ಮಾನುಷಕಾಲಾತಿಕ್ರಮೇಣ ವ್ರತಪ್ರದಾನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕಾರಯಿತೃಕಸ್ಯ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಸ್ಯೋದಕಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕವ್ರತಪಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಯೋಜನಪೂರ್ವಕಂ
ಸಮನ್ತ್ರಕನಾಭ್ಯುಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣಮತಃ ಸರ್ವತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯ- ಮಿತಿ ಕಥನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗೇ। ವಿಶೇಷವಿಧಿಃ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಸ್ವಾಪಕಾಲೇ ಽಗ್ನಯೇ ಪರಿದಾನಕಥನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಸ್ವಾಪಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಬೋಧೇ ಪುನರ್ನಿದ್ರಾಯಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತೌ ಚ ಸಮಂತ್ರಕಜಪವಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯಾವ್ರತ್ಯಭಾಷಣೇ ಕ್ರೋಧಕರಣೇ ಚ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕಥನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಗವಾದಿಧನಲಾಭೇ ವಾಚ್ಯಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ತಮಿತೇ ಉದಿತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವಾಗ್ಯಮತದ್ವಿಸರ್ಗಕಥನಂ, ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದನ್ಯತ್ರ ಸಞ್ಚರಣಸ್ಯ ಸ್ವಾಪಕರಣಸ್ಯ ಚ ನಿಷೇಧಕಥನಂ ಚ, ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯಾವಭೃಥ- ಪರ್ಯನ್ತಂ ಜಲಾವಗಾಹನಮಭಿಮರ್ಶನಂ ಚ ವರ್ಜ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಮಾನುಷ್ಯಾ ವಾಚಾ ವದನನಿಷೇಧಕಥನಂ, ಏತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ಇತಿ ದೀಕ್ಷಿತಧರ್ಮಾಃ ।
೩ ಪ್ರಾಯಣೀಯೇಷ್ಟಿಃ -- ತತ್ರ ಪ್ರಾಯಣೀಯದೇವತಾ- ವಿಧಿಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಾದೌ-ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಾಯಣೀಯಚರೋರ್ಯಜ್ಞದರ್ಶನಮುಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜನಮ್, ಅರ್ಥವಾದದ್ವಾರಾಽಽಜ್ಯಹವಿಷ್ಕ- ಪಥ್ಯಾಸ್ವಸ್ತ್ಯಗ್ನಿಸೋಮಸವಿತೃದೈವತ್ಯಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರಧಾನಯಾಗಾನಾಂ ಚರುದ್ರವ್ಯಕಾದಿತಿದೇವತ್ಯಪಞ್ಚನಮ್ ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ವಿಧ್ಯುನ್ನಯನಮ್, ಅಸ್ಯಾ ಯಾಗನಿಷ್ಠಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಋತುಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತುತ್ವೇನ ದಿಙ್ಮೋಹನಿವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಯಣೀ- ಯೋದಯನೀಯಯೋರೇಕರೂಪತ್ವಸಮ್ಪತ್ಯಾ ಬಾಹುತ್ವಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಚ ಆತಿಥ್ಯೇಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಾಕ್ಕರ್ತವ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾತಿಥ್ಯಾಯಾಃ ಶಿರೋರೂಪತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ದೇವತೈಕ್ಯಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೪--ಸೋಮಕ್ರಯವಿಧಿಃ-ತದರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಆಗತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಂ ಸೋಮಕ್ರಯವಿಧಾನಂ, ಸೋಮಕ್ರಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ಕರ್ತ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಜುಹ್ವಾಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹಿರಣ್ಯಾ ವಧಾನಕಥನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ತದರ್ಥಂ ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯಾನಯನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಹೋಮಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಂ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಂ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯಾಪೋದ್ಧರಣವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಶಾಲಾಯಾ ದ್ವಾರೇ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯಾ ಗೋರವಸ್ಥಾಪನಕಥನಂ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮಂತ್ರಕಮ- ಭಿಮಂತ್ರಣವಿಧಾನಂ ವಿಭಾಗಶಸ್ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ತತ್ರ ಮಿತ್ರದೇವತಾಯಾಃ ಪಾದಬನ್ಧನೋಪಯೋ- ಗದರ್ಶನಂ, ಕೃತ್ಸ್ನಮಂತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ -ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯನುಗಮಾದ್ಯುಪಸದನ್ತಪ್ರಯೋಗನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರ ಸಮನ್ತ್ರಂ ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯಾ ಗೋರನುಕ್ರಮಣ- ವಿಧಾನಂ, ಯಜ್ರಮಾನರ್ತ್ವಿಜಾಂ ಸಪ್ತಮೇ ಪದೇ ಪರ್ಯುಪವೇ- ಶನಕಥನಂ, ಹೋಮಾಯ ಹಿರಣ್ಯನಿಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ, ಹೋಮಸಾಧನಾಜ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ, ಪದೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪದೇ ಪರಿಲೇಖನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಶಂಸಾಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪರಿಲಿಖಿತಪ್ರದೇಶೇಽಪಾಂನಿನಯನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯ್ವರ್ಪಿತಸ್ಯ ಪದಪಾಂಸೋ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪ್ರತಿಗ್ರಹವಿಧಾನಂ, ಅಧ್ವರ್ಯೋರಾತ್ಮೋಪಸ್ಪರ್ಶನಕಥನಂ- ನೇಷ್ಟ್ರಕರ್ತೃಕಪತ್ನೀವಾಚನವಿಧಾನಂ, ಸಂಖ್ಯಾಪನಮಂತ್ರಪಠನಂ, ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯಾ ಗೋರ್ಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ವಿನಿಯೋಗಸಹಕೃತಂ ಮುಖ್ಯಕಲ್ಪಾನುಕಲ್ಪವರ್ಣನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಮಕ್ರಯಣ್ಯಾ ಗರ್ಭಾತ್ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಾ- ವತ್ತ್ವಾಙ್ಗವೈಕಲ್ಯರಾಹಿತ್ಯಯೋಃ ಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೨ -ಅಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪಾತ್ರೇ ಪಾಂಸುಪ್ರಕ್ಷೇಪಾನನ್ತರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಹಸ್ತಪ್ರಕ್ಷಾಲನಕಥನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸ್ವಾನಾಮಿಕಾಯಾಂ ಹಿರಣ್ಯಬನ್ಧನವಿಧಾನಂ, ಸೋಮಾರ್ಥಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸೋಮೋಪಹನನ-ಸೋಮಪರ್ಯಾ-
ಣಹನ-ಉಷ್ಣೀಷಾಣಾಮಾಹರಣಸಮ್ಪ್ರೈಷಕಥನಂ ತತ್ರೋಷ್ಣೀಷಸ್ಥಾನೇ ವಿಕಲ್ಪಕಥನಂ, ಉಪರವಪ್ರದೇಶೇ ಸೋಮರಾಜಸ್ಯ ವಿವೇಚನವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಯದೇಶಮಾ- ಯತ್ಸು ಋತ್ವಿಗ್ಯಜಮಾನೇಷು ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜ। ಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ, ಕ್ರೀಯಮಾಣಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ, ವಿವೇಚಿತಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯಾಭಿಮರ್ಶನ- ವಿಧಾನಂ, ವಿವೇಚನೇ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಮ್ ಆಸ್ತೃತೇ ವಾಸಸಿ ಸಮಂತ್ರಂ ಸೋಮಸ್ಯೋನ್ಮಾನವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ವಿಧೀಯಮಾನೋ- ನ್ಮಾನಮಂತ್ರಸ್ಯ ದೇವತಾದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಮನ್ತ್ರ- ಗತಚ್ಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ', ದಶಕೃತ್ವ ಉನ್ಮಾನೇ ಏಕ ಏವ ಮನ್ತ್ರ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಂಗುಲೀನಾಂ ಕ್ರಮಾದುತ್ಸರ್ಗೇ ಸಂಯೋಜನೇ ಚ ಕೃತೇಽರ್ಥಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಸಮಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಭಾವಗತಮಾನಸ್ಯ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಾನಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಮುಷ್ಣೀಷೇಣ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾ- ದಿತಿವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಂಥಿಮಧ್ಯೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸುಷಿರಕರಣವಿಧಾನಂ, ಸೋಮಪಣನೋಪಕ್ರಮಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಸಪ್ರಕಾರಂ ಸೋಮಕ್ರಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯವಹಾರವಿಧಾನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸೋಮವಿಕ್ರೇತೃಪ್ರಯುಕ್ತಸೋಮಮಹತ್ತ್ವಾ- ಪೇಕ್ಷಯಾಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸಮೇಕ್ರಯಸಾಧನಭೂತಾಯಾ ಗೋರಧಿಕಮಹತ್ತ್ವವರ್ಣನಂ ತತ್ರ ವ್ಯವಹಾರಪೂರ್ವಕ- ಕ್ರಯ್ಯಸ್ಯ ಕಲಾಶಫಾದಿರೂಪಪಞ್ಚವರಪಣನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಏಕಹಾಯನ್ಯಾ ಗವಾ ಸಹ ದೇಯೇಷು ಹಿರಣ್ಯಾದಿದಶದ್ರವ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯಹಿರಣ್ಯದಾನಾವಸರೇಽಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸೋಮವಿಕ್ರಯಿಣೋ- ಹಿರಣ್ಯೇನಾಭಿಪ್ರಕಮ್ಪನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ ಚ, ಕ್ರಯಾಯ ದತ್ತಾಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಮುಖೀಮಜಾಮಾಲಭ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋರ್ಯಜಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ ವಾಚನಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಕ್ರಮಾದ್ವಾಮದಕ್ಷಿಣಬಾಹ್ವೋರಜಾಪ್ರದಾನೇ ಸೋಮಾದಾನೇ ಚ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಸೋಮಸ್ಯಾದಾನೇ ನಿಧಾನೇ ಚ ಮಂತ್ರವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಂ ಸೋಮಕ್ರಯಣಾನಾಮನುದೇಶನಂ, ದೀಕ್ಷಾಕಾಲೇ ಧೃತಸ್ಯ ಶಿರಃ ಪ್ರಾವರಣಸ್ಯಾಪವಾರಣವಿಧಾನಮ್, ಅಘ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಗೃಹೀತಸೋಮಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ, ರಾಜಾನ (ಸೋಮ )ಮಾದಾಯ ಸಮಂತ್ರಮುತ್ಥಾನಶಕಟಾರೋಹಣಯೋರ್ವಿಧಾನಂ ತತ್ರಾರೋಹಣಮಂತ್ರಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಉದಕುಮ್ಭಸಮೀಪೇ ಕ್ರಯಸ್ಯ ತತ್ಸಾಧನಭೂತಸ್ಯ ದಶಸಂಖ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಜಾತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೪ ಸೋಮಾನಯನಂ ತತ್ರ ಶಕಟಮಧ್ಯೇ ಸೋಮನಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ತರಣವಿಧಾನಂ, ಸೋಮ- ಸ್ಯಾಸಾದನಕಥನಂ, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಸೋಮಾಲಮ್ಭನಪೂರ್ವಕಂ ಯಜಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ, ವಾಚನಮಂತ್ರಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾ ವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಂ ಸೋಮಪರ್ಯಾಣಹನೇನ ವಾಸಸಾ ಪರ್ಯಾಹನನವಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ದ್ವಿತ್ವಪಕ್ಷ ಏಕತ್ವಪಕ್ಷೇ ಚ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಃ ಪ್ರತಿನಾಹವಿಧಿಃ, ಪ್ರಉಗಾದುನ್ನತಯೋಃ ಫಲಕಯೋರನ್ತರಾ ಸ್ಥಿತಸು ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಕರ್ತೃಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪಲಾಶ- ಶಾಖಯಾಽನುತ್ಪ್ರಾಜನವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಿತಮುಸ್ರಯೋಜನವಿಧಾನಮ್, ಅನುಡುಹೋರ್ವರ್ಣ- ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಕಥನಮ್, ಐಚ್ಛಿಕವಿಕಲ್ಪಾಶ್ರಯೇಣ ಸೋಮಾಯ ಕ್ರೀತಾಯ ಸೋಮಾಯ ಪರ್ಯುಹ್ಯಮಾಣಾಯ ವಾನುವಾಚನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಹ್ವಾನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಶಾಲಾಂ ಪೂರ್ವೇಣ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುರಗ್ನೀಷೋಮೀಯಂ ಪಶುಮಾದಾಯ ಪ್ರತ್ಯುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ, ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಿಪಶೋರ್ದ್ವೈರೂಪ್ಯೇ ಕಾರಣನಿದೇಶಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರತಿನಿಧಿದ್ವಯಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನಂ, ಅಜೇ ಆಗತೇ ಸತಿ ತಮಾಲಭ್ಯ ವಾಚನಂ ವಿಧಾನಂ, ತನ್ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಚ, ಅಧ್ವರ್ಯೋಃ ಶಕಟಾರೋಹಣವಿಮುಞ್ಚನಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಂತ್ರಂ ಶಕಟಸ್ಯೋತ್ತಂಭನೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭನವಿಧಾನಂ, ಶಮ್ಯಯೋಃ ಮಂತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯುತಮುದ್ಧರಣವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಮುಖಾನಾಂ ತದ್ವರ್ಗ್ಯಾಣಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮೃತ್ವಿಜಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ರಾಜಾಸನ್ದ್ಯಾ ಆದಾನವಿಧಾನಂ ರಾಜಾಸನ್ದ್ಯಾ ಔದುಮ್ಬರೀತ್ವಂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಕಥನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ತದಭಿಮರ್ಶನ- ವಿಧಾನಂ ಚ, ಯಜಮಾನಪಞ್ಚಮಾನಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಚತು- ರ್ಣಾಮೃತ್ವಿಜಾಂ ಶಾಲಾಪ್ರಪಾದನಂ ತದವಸರೇ ಚಾಧ್ವ ರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜಮಾನವಾಚನವಿಧಾನಂ, ವಾಚನ ಮಂತ್ರಸ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ ತಾತ್ಪರ್ಯನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಉದ ಪಾತ್ರನಿನಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ
೧ ಆತಿಥ್ಯೇಷ್ಟಿಃ- ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯಣೀಯಾನನ್ತರ್ಯವಿಧಾನಮ್,, ಆತಿಥ್ಯಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಪಕ್ಷ- ಪಕ್ಷಾನ್ತರಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಮನ್ತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾದಿಯುತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಞ್ಚವಾರಮಾತಿಥ್ಯಹವಿಷೋ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಹವಿಷೋ ವಿಷ್ಣುದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಬೋಧಯಿತ್ವಾ ನವಕಪಾಲತ್ವಕಥನಮ್, ಅಸ್ಯಾಂ ಚೇಷ್ಟೌ ಕಾರ್ಷ್ಮರ್ಯ- ಮಯಃಪರಿಧಯಃ - ಐಕ್ಷವ್ಯೌ ವಿಧೃತೀ ಆಶ್ವವಾಲಃ ಪ್ರಸ್ತರಃ - ಅನುಯಾಜಾಭಾವಾದುಪಭೃತಿ- ಚತುರ್ಗ್ರಹಣಮೇವಾಜ್ಯಸ್ಯ-ಹವೀಂಷ್ಯಾಸಾದ್ಯಾಹೋಮಾನ್ತಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸಮಂತ್ರಮಗ್ನಿಮನ್ಥನಂ ಚೇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಯೋಗಗತವಿಶೇಷನಿರೂಪಣಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರಿಡಾನ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ಮಣಿ ತಾನೂನಪ್ತ್ರಂ ತದರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ತಾನೂನಪ್ತ್ರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಲೌಕಿಕವಚಸೋ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಪ್ರಶಂಸಾ, ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮ, ತಾನೂನಪ್ತ್ರಾ- ರ್ಥಮಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಗೃಹೀತಾಜ್ಯಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಂ ಸರ್ವೈರವಮರ್ಶನವಿಧಾನ ತತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಕೇತ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತನ್ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಚ, ತಾನೂನಪ್ತ್ರಮಾಜ್ಯಂ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಮಪಿ ಸದ್ಯಜಮಾನಾಯೈವ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಸಾಮೋಪಾಯಸ್ಯ ದೇವೈಃಕೃತಂ ಸಾಮಮೂಲಮಿತಿ ಕಥನಂ ಚೇತಿ
೩ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪಾಽವಾನ್ತರದೀಕ್ಷಾ - ತಾಂ ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಅವಾಂ- ತರದೀಕ್ಷಾಕಲ್ಪನಪ್ರಕಾರವರ್ಣನಂ, ತಸ್ಯಾ ಅವಾನ್ತರದೀಕ್ಷಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅವಾನ್ತರ- ದೀಕ್ಷಾರೂಪೇಣ ಸಮಿಧೋಽಭ್ಯಾಧಾನಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಂತ್ರಕವಿಧಾನಮ್, ಅಭ್ಯಾಧಾನ ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಅವಾನ್ತರದೀಕ್ಷಾಕ್ರಮಕಥನಂ ಚ, ಯಾವದ್ಯಜಮಾನಕರ್ತವ್ಯಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಮದನ್ತೀಭಿಃ ( ಏತತ್ಸಂಜ್ಞಕಾಭಿರದ್ಭಿಃ) ಸಂಪಾದ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಮದನ್ತ್ಯುಪಸ್ಪರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ರಾಜಾಪ್ಯಾಯನವಿಧಾನಮ್, ಅನುಷ್ಠೇಯಪದಾರ್ಥಕ್ರಮವಿಷಯೇ ಕಸ್ಯಚನ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಶ್ಚೋದ್ಯಸ್ಯೋದ್ಭಾವನಮ್, ಆಪ್ಯಾಯನಪ್ರಶಂಸಾ, ಋತ್ವಿಗ್ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಾಪ್ಯಾಯನಸ್ಯ ಸರಘಮಧುಕಲ್ಪನಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ಏತಸ್ಯೈವಾಪ್ಯಾಯನಸ್ಯ ಗತಸಾರತ್ವಪರಿಹಾರರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಷಡ್ಭೂತ್ವಾಽಽಪ್ಯಾಯನಕಥನಮ್, ಆಪ್ಯಾಯನಮಂತ್ರವಿಧಾನಂ ವಿಭಾಗಶಸ್ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಪ್ರಸ್ತರೋಪರಿಪಾಣೀ ಸಮ್ಪುಟೀಕೃತ್ಯ ಏಷ್ಟಾ ರಾಯಃ ' ಇತಿ ಮಂತ್ರಜಪರೂಪನಿಹವವಿಧಾನಂ, ನಿಹವಸ್ಯ ಕಾಲನಿರ್ಧಾರಕಬ್ರಹ್ಮವಾದಿವಿಚಾರಪ್ರದರ್ಶನ, ನಿಹವಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಧ್ವಯುಕರ್ತೃಕಪ್ರೈಷದಾನಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೪-ತಿಸ್ರಉಪಸದಿಷ್ಟಯಃ ತತ್ರಾದೌ ತಾಸಾಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯವತಃ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾನನ್ತರ್ಯರೂಪಕಾಲವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಾರಾಹ್ವಯೋರನುಷ್ಠೇಯೋಪಸದೋರಗ್ನಿಸೋಮವಿಷ್ಣೂನಾಂ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್, ಉಪ ಸದೋ ಲೋಕಜಯಸಾಧನತ್ವೇನ ನಾಮ। ನಿರುಕ್ತಿಸಹಿತಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಧಾನಯಾಗತ್ರಯಾರ್ಥಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಜುಹ್ವಾದಿಷ್ವಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಪ್ರಕಾರ- ಕಥನಮ್, ಉತ್ತರಸ್ಯ ಸ್ರುಚ್ಯಾಘಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧ ಕರಣಮ್,ಆಶ್ರವಣಾನನ್ತರಭಾವಿನೀಂ ಪ್ರಾಕೃತಾಂ ಹೋತುರ್ವರಣೋಪವೇಶನಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಮಿತಿಕರ್ತ- ಬ್ಯತಾಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ' ಸೀದ ಹೋತಃ ' ಇತಿ ವಿಶೇಷಮಾತ್ರವಿಧಾನಂ, ಹೋತ್ರಾ ಪ್ರಸೂತಸ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸ್ರುಚೋರಾದಾನಾದಿಪ್ರಯೋಗಸಂಗತಿದರ್ಶನಮ್, ಅತಿಕ್ರಾಮತೋಽನುವಾಚನವಿಧಾನಂ ಸಕೃದತಿಕ್ರಮ್ಯೈವ ಸಮಾವಯನೇನಾಗ್ನಿಸೋಮವಿಷ್ಣುದೈವತ್ಯಂ ಯಾಗತ್ರಯಂ ಸಾಧಯೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಯಾಗ- ತ್ರಯಸ್ಯ ವಜ್ರರೂಪತ್ವಂ ಸಂವತ್ಸರತಯೋಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಸದಾಂ ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸಾಸಹಿತಂ ದಿನತ್ರಯೇಽಅಪಿ ದ್ವಿರ್ದ್ವಿರನುಷ್ಠಾನವಿಧಾನಂ, ತ್ರಿತ್ವಪಕ್ಷವದುಪಸದ್ದ್ವಾದಶತ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪೇನ ವಿಧಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ದ್ವಿರನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಶತ್ರುಜಯಸಮ್ಪತ್ಯಾನುಕೂಲ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ತತ್ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಾಮ್ಯದರ್ಶನಂ ಲೋಕಪ್ರಕಾರನಿದರ್ಶನಂ ಚ, ದಿನತ್ರಯೋಪಸದ್ಧೋಮಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಕಥನಂ, ದ್ವಾದಶೋಪಸತ್ಪಕ್ಷೇ ಚತುಶ್ಚತುರಹಮೇಕೈಕಯೋಪಸದಾ ಯಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವ್ರತೋಪಸದಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾ ದ್ವಾದಶೋಪಸತ್ಪಕ್ಷೇ ವ್ರತಪ್ರಕಾರಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸೌಮಿಕವೇದಿಕರಣೋಪಕ್ರಮಃ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಯೋಃ ಶ್ರೋಣ್ಯೋಃ ಪ್ರಮಾಣಕಥನಂ, ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತ್ಯಗಾಯಾ- ಮಾವಧಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಯೋರಂಸಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾನ್ಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ
ಪಶ್ಚಾನ್ಮಾನೇ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಂ ಚ ಪ್ರಾಮಾಯಾಮಾವಧೇಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಂಸಯೋಃಪ್ರಮಾಣಪ್ರಶಂಸನಂ, ಶ್ರೋಣಿಭಾಗಸ್ಯೋರುತ್ವಸ್ಯಾಂಸಭಾಗಸ್ಯ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮುತ್ತರವೇದಿನಿರ್ಮಾಣ- ವಿಧಾನಮ್, ಉತ್ತರವೇದಿವ್ಯಾಘಾರಣಾರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಸದ್ಯಃ ಕ್ರೀಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಪುರಃಸರಮ್ ತದಾಖ್ಯಯಾಗಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಕಥನಮ್, ಉತ್ತರವೇದಿವ್ಯಾಘಾರಣ- ವಿಧಾನಮ್, ಉತ್ತರವೇದ್ಯಾ ಮಾನಾದಿಸಾಧನಭೂತದ್ರವ್ಯವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಮ್ ಕಿಂಚನ-
ನಿಯಮವಿಧಾನಮ್ ಶಮ್ಯಾಸ್ಫ್ಯಯೋರಾದಾನಪೂರ್ವಕಮ್ ಸಪ್ರಕಾರಕಮುತ್ತರಾರ್ದ್ಧಶಙ್ಕೋಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪ್ರಕ್ರಮೇ ಪೂರ್ವೇಣೋತ್ಕರಮ್ ಸಞ್ಚರಮ್ ಪರಿಹಾಪ್ಯ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಚಾತ್ವಾಲಸ್ಯ ಸಂಪಾದನಕಥನಮ್, ಸಮಂತ್ರಂ ಚಾತ್ವಾಲಸ್ಯ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಲೇಖನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಖಾತಾಯಾ ಮೃದಶ್ಚಾತ್ವಾಲಾದುತ್ತರವೇದಿಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಹರಣಾದಿಪ್ರಕಾರಯುತಂ ಹರಣವಿಧಾನಮ್ ತನ್ಮಂತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣಞ್ಚ, ಸಾರ್ಥವಾದಮ್ ಸಮಂತ್ರಂಚಾನೀತಾಯಾ ಮೃದೋ- ವೇದ್ಯಾಕಾರೇಣ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್, ವೇದ್ಯಾಃ ಸಮಂತ್ರಕಮನುವ್ಯೂಹನ ( ಮೃತ್ಪ್ರಸಾರಣ) ವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ವೇದ್ಯಾಃ ಕರಣೇ ಯುಗಮಾತ್ರೀತ್ವರೂಪಮಾನಾನ್ತರವಿಧಾನಮ್, ಸಪ್ರ- ಯೋಜನಮ್ ಮಧ್ಯೇ ನಾಭಿಕರಣವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತವೇದ್ಯಾ ಅದ್ಭಿರಭ್ಯುಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ
೨ ಉತ್ತರವೇದ್ಯಾಮಗ್ನಿಪ್ರಣಯನಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಮ್ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ರೇಖಾನುಗತಿ- ವಿಷಯೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಹೇತುಕಮ್ ತನ್ನಿರಾ- ಕರಣಮ್, ಉತ್ತರವೇದ್ಯಾ ಮಂತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಮ್ ಸಪ್ರಽಕಾರಕಮ್, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಭಿಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ನಿನಯನಮಂತ್ರೇಽಭಿಚಾರಿಕಮಂತ್ರಭೇದದರ್ಶನಂ ಚ, ಸಪ್ರಕಾರಕಮ್ ಸಮಂತ್ರಮುತ್ತರವೇದೇರ್ವ್ಯಾಘಾರಣ-ಕಥನಮ್, ಮಂತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಂ ಪೈತು ದಾರವಪರಿಧಿಪರಿಧಾನಕಥನಮ್, ಗುಗ್ಗುಲುಸು ನ್ಧಿತೇಜನಾದಿಸಮ್ಭಾರಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಮುಪನಿವಪನವಿಧಾನಮ್ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಹವಿರ್ಧಾನಕರ್ಮ ಸದೋಹವಿರ್ಧಾನಾದಿಕಮ್ ವಿಧಾತುಂ ತೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಕಾರಸನ್ನಿವೇಶತ್ವಕಥನ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸದೋಹವಿರ್ಧಾನನಾಮನಿರುಕ್ತಿಯುತ ಹವಿರ್ಧಾನಸ್ಯ ಸದಸಯಜ್ಞಸ್ಯೋದರತ್ವೇ ಯಜ್ಞಶಿರಸ್ತ್ವೇ ಚ ಹೇತುಕಥನಮ್, ಸಪ್ರಕಾರಕಮ್ ಸದೋಹವಿರ್ಧಾನ ಯೋರ್ನಿರ್ಮಾಣವಿಧಾನಂ, ಸಧರ್ಮಕಮ್ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥ- ಯುತಂ ಹವಿರ್ಧಾನಪ್ರವರ್ತನಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾಪನಸ್ಯ ಸಾವಿತ್ರಾಜ್ಯಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಸಧರ್ಮಕಮ್ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಹವಿರ್ಧಾನಶಕಟವರ್ತ್ಮಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಪತ್ನ್ಯಾ ಹುತಾಜ್ಯಶೇಷೇಣಾಕ್ಷಧುರೋಃ ಸಮಂತ್ರಕಮಞ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಸಮಂತತಃ
ಪರ್ಯಾಣಯನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತೃಕಸ್ಯೋತ್ತರಹವಿರ್ಧಾನಶಕಟವರ್ತ್ಮಹೋಮಸ್ಯ ಸಧರ್ಮಕಂ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಾಞ್ಜನಾದೇರ್ವಿಧಾನಂ, ಮಾರ್ಗಹೋಮಸ್ಯ ರಕ್ಷಸಾ ಮಾರ್ಗಾನುಗಮನಪರಿಹಾರಸಾಧನತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಾಭ್ಯಂಜನಾದಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾ-
ಖ್ಯಾನಯುತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪಸ್ಯ ವಾಚನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಹವಿರ್ಧಾನಯೋಃ ಸ್ಥಾಪನಪ್ರದೇಶವಿಷಯೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಪಕ್ಷನಿರೂಪಣಂ, ಮನ್ತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯುತಂ ಹವಿರ್ಧಾನಯೋರಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಮಾದಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಹವಿರ್ಧಾನಯೋರುಪಸ್ತಮ್ಭನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕವಿಧಾನಂ, ಮಧ್ಯಮಂ ಛದಿಮುಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ, ವಾಚನಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಧಿಯಜ್ಞಪರತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ,
ಸಾರ್ಥವಾದಂ ರರಾಟ್ಯಾಮುಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ, ಛದಿಷಾಂ ಸೀವನಪ್ರಕಾರಸಹಿತಂ
ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಗ್ರಂಥಿಕರಣವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ
೪ ಉಪರವವಿಧಿಃ-ತತ್ರೋಪರವಖನನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನದ್ವಯವತ್ತ್ವಕಥನಂ; ಖನನಪ್ರದೇಶನಿರ್ದೇಶಪುರಃ ಸರಂ ಖನನಾರ್ಥಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭ್ಯಾದಾನವಿಧಾನಂ, ಉಪರವಾಣಾಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪರಿಲೇಖನವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಸಕ್ರಮಮುಪರವಾಖ್ಯಾವಟಖನನೇ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯಕಥನಂ, ಖಾತಾಯಾ ಮೃದಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಯಥಾಖಾತಮುತ್ಕಿರಣವಿಧಾನಂ, ಖನನಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಕಥನಂ, ಯಥಾಖಾತಂ ಸಮಂತ್ರಕಾವಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪೂರ್ವಯೋರಪರಯೋರುಪರವಯೋಃ ಸ್ವಸ್ವದಿಶಂ ಸ್ಥಿತ್ವಾಽಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಯೋರ್ಭದ್ರಾಶಂಸನಸಹಿತಾ
ಽನ್ಯೋಽನ್ಯ ಹಸ್ತಸಂಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿಗರ್ತಂ ಪ್ರೇಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಾ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಶೇಷಪ್ರತಿ-ಪತ್ತಿಃ, ಸಾರ್ಥವಾದಯೋಃ ಸಮನ್ತ್ರಯೋರವನಯನಾ- ವಸ್ತರಣಯೋಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ , ತತ್ರಾಧಿಷವಣಯೋಃ ಫಲಕಯೋಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ನಿಧಾನಕಥನಂ ತಯೋರ್ಮೃದಾ ದೃಢೀಕರಣವಿಧಾನಂ। ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಹೇತುಕಮಧಿಷವಣಚರ್ಮಣಿ ಅಭಿಷವಸಾಧನಭೂತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಗ್ರಾವ್ಣಾಮುಪಾವಹರಣ- ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸದಸೋ ಯಜ್ಞೋದರತ್ವಾನುವಾದೇನ ತನ್ಮಧ್ಯದೇಶೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಔದುಮ್ಬರೀಮಾನವಿಧಾನಂ,
ಸಮಂತ್ರಕಮಭ್ಯಾದಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕ ಸಮಂತ್ರಕಪರಿಲೇಖನಸಹಿತಮವಟಖನನಮ್, ಉತ್ಖಾತಸ್ಯ ಮೃನ್ನಿಚಯಸ್ಯಾವಟಪ್ರಾಗ್ದೇಶೇ ಉತ್ಕಿರಣಮ್, ಔದುರಮ್ಬರ್ಯಾ ಯಜಮಾನಸಮ್ಮಿತತ್ವಂ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಅವಟಪೂರ್ವದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪನಂ ಚೇತಿವಿಧಾನಮ್, । ಔದುಮ್ಬರೀಪ್ರೋಕ್ಷಣಸಾಧನಾನಾಮಪಾಂ ಯವಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಯವಾವಾಪವಿಧಾನಮ್ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಯವಸಹಿತಾಭಿರದ್ಭಿರೌದುಮ್ಬರ್ಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತಿಕರ್ಮ, ಸಮನ್ತ್ರಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮ್ ಬರ್ಹಿರವಸ್ತ- ರಣವಿಧಾನಮ್,ಸಮನ್ತ್ರಮೌದುಮ್ಬರ್ಯಾ ಉಚ್ಛ್ರಯಣ ವಿಧಾನಮ್, ಸಮಂತ್ರಮೌದುಮ್ಬರೀಮಾನಕರಣಮ್, ಸಮನ್ತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತಸ್ಯಾ ಪರ್ಯೂಹಣವಿಧಾನಂ, ಸಾಶೀರಾಶಂಸನಮ್ ಪರಿತಃ ಸಂಘಟ್ಟನವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಮಪಾಮುಪನಿನಯನವಿಧಾನಮ್, ಔದುಮ್ಬರೀಮಾಲಭ್ಯ ವಾಚನವಿಧಾನಮ್, ಮನ್ತ್ರ- ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಮೌದುಮ್ಬರೀಶಾಖಾಗ್ರೇ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಮಧ್ಯಮಛದಿರ್ನಿಧಾನಮ್ ವಿಧಾಯ ತದುಭಯತ ಉತ್ತರತಃ ಪರಸ್ತಾದಪಿ ಚ ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿಶ್ಛದಿಷಾಂ ನಿಧಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಛದಿಷಾಂ ನವತ್ವಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಸದಸ ಉದಗಾಯತತ್ವ- ವಿಧಾನಮ್, ಸದಸಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಮ್ ಪರಿಶ್ರಯಣ ವಿಧಾನಮ್, ಸದಸೋ ದ್ವಾರಶಾಖಾಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಹವಿರ್ಧಾನಮ್ ದರ್ಭೈರಾಚ್ಛಾದ್ಯ ಹವಿರ್ಧಾನವತ್ಸೀವನಾದಿಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಧಿಷ್ಣ್ಯಕಸ್ಯ ಆಗ್ನೀಧ್ರೀಯಮಣ್ಡಪವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪಕ್ಷತ್ರಯಮಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ನಿಷ್ಪನ್ನಾಗ್ನೀಧ್ರೀಯಾಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಮನ್ತ್ರಪ್ರತಿಪಾದ್ಯವೈಶ್ವದೇವತ್ವಸ್ಯ ಕಾರಣದ್ವಯೇನ ಸಮರ್ಥನಞ್ಚ,ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಯಜಮಾನಾಯ ಕಿಞ್ಚಿದಪೂರ್ವನಿಯಮವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೨ ಧಿಷ್ಣ್ಯಪದಾರ್ಥವಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಸೌಪರ್ಣೀಕಾದ್ರವಮಾಖ್ಯಾನಮ್, ಪರಾಜಿತಯಾ ಸುಪರ್ಣ್ಯಾ ಗಾತ್ರ್ಯಾದಿಛನ್ದಾಂಸಿ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತತ್ರ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ದ್ವಿಃ ಸೋಮಾಹರಣದ್ವಾರಾಽಽತ್ಮನಿಷ್ಕ್ರಯಣಕರಣಾದಿಕಕಥನಮ್, ಸೋಮಾಹರಣಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸುಪರ್ಣೀದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ಮೃತ್ಯುಭಯಪರಿಹಾರಾಯ ಸೋಮಯಾಗಾಸ್ಯಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಕಥನಮ್, ಸೋಮಧಾರಕಸ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ತಧಿಷ್ಣ್ಯಾತಿಕ್ರಮನಿಷೇಧಕರಣಂ, ಸಂಚರಣಮಾರ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಸೋಮರಕ್ಷಕತ್ವಮಭಿಧಾತುಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ತದ್ರಕ್ಷಕತ್ವಕಥನಮ್, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮರಕ್ಷಕತ್ವೇ ಸಮಾನೇಽಪಿ ಸದೋಗತಾನಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಮಿವ ಕಥಮಿತರೇಷಾಮನುದೇಶನಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತತ್ರ ದ್ವೈರೂಣ್ಯೇ ಸ್ಥಾನದ್ವೈದ್ವಿಧ್ಯೇ ಚ ಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಪೂರ್ವಕಸಂಕೇತಪೂರ್ವನಾಮದ್ವೈವಿಧ್ಯಸಂಕೀರ್ತನಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸೋಮಯಾಗಸ್ಯ ದೇವಮನುಷ್ಯಪಿತೃದ್ವಾರಾ ಸರ್ವಜಗತ್ಸ್ಥಿತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ -
೩ ಸರ್ಜನಹೋಮೋಪಕ್ರಮಃ ವೈಸರ್ಜನನಾಮನಿರುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅನ್ತರಾಲವರ್ತ್ಯಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ತತ್ರ ಪದಪಾಂಸೋಶ್ಚತುರ್ಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ವಿನಿಯೋಗ ಇತಿ ಕೇಷಾಂಚಿತ್ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಮ್ , ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾರ್ಥಮಾಜ್ಯಪೃಷದಾಜ್ಯಯೋರ್ಗ್ರಹಣ- ವಿಧಾನಮ್, ಸಮಂತ್ರಕಮಾಹವನೀಯೇ ವೈಸರ್ಜನಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಅಪ್ತವೇ ದ್ವಿತೀಯಾಹುತೇಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಇಧ್ಮಸ್ಯೋದ್ಯಚ್ಛನಮುಪಯಮನ್ಯಾ ಉಪಯಚ್ಛನಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪ್ರಣಯನವಿಷಯೇ ವಿಕಲ್ಪಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಸ್ಥಾಪನಂ, ಅಗ್ನಿನಾ ಸಹ ಸೋಮಾರ್ಥಮಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾರ್ಥಂ ಚ ತತ್ತತ್ಪಾತ್ರಾದಿಕಂ ಪದಾರ್ಥಜಾತಮಾದಾಯ ಆಗ್ನೀಧ್ರಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಗ್ಗಮನ- ವಿಧಾನಂ, ತೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಾಯತ್ಸು ಸತ್ಸು ವಾಚನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ನಿಹಿತೇಽಗ್ನೌ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಜ್ಯಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಆನೀತಾನಾಂ ಗ್ರಾವಾದೀಮಾಹವನೀಯಮುತ್ತರೇಣಾಸಾದನಕಥನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಿಧ್ಮವೇದಿಬರ್ಹಿಷಾಂಪ್ರೋಕ್ಷಣಪೂರ್ವಕಮಾಘಾರಸಮಿದ್ದ್ವ್ಯಾಧಾನಕಥನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ತುರೀಯವೈಸರ್ಜನಹೋಮವಿಧಾನಂ, ವೈಷ್ಣವ್ಯರ್ಚಾಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಸಾದ್ಯ ಸ್ರುಚೋಽಪ ಉಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಪಾದನವಿಧಾನಂ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ಹವಿರ್ಧಾನಸ್ಯ ನೀಡೇ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಮಾಸ್ತೀರ್ಯ ತತ್ರ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸೋಮಸ್ಯ ನಿಧಾನ-ವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರತದರ್ಥಯುತಮನುಸೃಜ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಂ, ಹವಿರ್ಧಾನಾತ್ಸಮಂತ್ರಕಂ ನಿಷ್ಕ್ರಮಣವಿಧಾನಮ್, ಏಪ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಮಿಧೋಽಭ್ಯಾಧಾ- ನವಿಧಾನಂ, ಸಹೇತುಕಂ ವೈಸರ್ಜನಹೋಮಪರ್ಯನ್ತಂ ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ನಾಮ ನ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ವಿಧೇ- ರುನ್ನಯನಮ್, ಅತ್ರಾವಸರೇಽಙ್ಗುಲೀನಾಂ ವಿಸರ್ಜನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಯೂಪಸಮ್ಪಾದನಂ-ತತ್ರ ಯೂಪಂ ವ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ ವೈಷ್ಣವ್ಯರ್ಚಾ ಹೋಮಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಶಂಸನಂ ವಿಧಾನಮ್, ಆಜ್ಯಶೇಷಮಾದಾಯ ತಕ್ಷ್ಣಾ ಸಹ ಯೂಪಂ ಪ್ರತಿ ಗಮನವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಮಭಿಮೃಶ್ಯ ಜಪವಿಧಾನಂ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ತಿಷ್ಠತಾಽಭಿಮಂತ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಚ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸ್ರುವೇಣ ಯೂಪಸ್ಯೋಪಸ್ಪರ್ಶನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ದರ್ಭತರುಣಕೇನ ಯೂಪಸ್ಯ ವ್ಯವಧಾನಕರಣಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸ್ವಧಿತಿನಾ ಯೂಪೇ ಪ್ರಹರಣವಿಧಾನಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಥಮಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಶಕಲಸ್ಯ ಯೂಪಾವಟೇ ಪ್ರಕ್ಷೇ- ಪಾರ್ಥಮಾದಾನಕಥನಂ, ಯೂಪಸ್ಯಾಧಃಪಾತನವಿಷಯೇ ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಮಂತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಚ್ಯವಮಾನಸ್ಯ ಯೂಪಸ್ಯಾನುಮಂತ್ರಣವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರತದರ್ಥ ಸಹಿತಸ್ಯಾವ್ರಶ್ಚನಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನ ಚಂ, ಸವಿಶೇಷಂ ಯೂಪಸ್ಯ ಪರಿವಾಸನಕಥನಂ, ಯೂಪಸ್ಯ ಮಾನವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಾರತ್ನಿಪ್ರಭೃತಿ ಪಞ್ಚದಶಾರತ್ನಿಪರ್ಯನ್ತಂ ಬಹುಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ವಾಜಪೇಯಯೂಪಸ್ಯ ಸಪ್ತದಶಾರತ್ನಿತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ಸಕಾ- ರಣಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಭ್ಯೋಪ್ಯಧಿಕಸ್ಯೋನ್ಮಾನಸ್ಯಾನ್ಯನುಜ್ಞಾಪನಂ, ಸಹೇತುಕಂ ಯೂಪಸ್ಯಾಷ್ಟಾಶ್ರಿತ್ವವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ, ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಧ್ಯಾಯಃ ।


೩।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಅಭ್ಯಾದಾನಾದಿ ಬರ್ಹಿರವಸ್ತರಣಪರ್ಯನ್ತಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮೌದುಮ್ಬರ್ಯವಟವದ್ಯೂಪಾವಟನಿರ್ಮಾಣವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಯೂಪಸ್ಯಾತಷ್ಟೋ ಮೂಲಭಾಗ ಉಪರಸ್ತತ್ಸಂಮಿತಂ ಯೂಪಾವಟಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶೇಷಕಥನಮ್, ಅವಟಸ್ಯ ಪೂರ್ವದೇಶೇ ಪ್ರಾಕ್ಸಸ್ಥಂ ಯೂಪನಿಧಾನಂ ಯೂಪಾಗ್ರೇ ಮುಷ್ಟಿಪರಿಮಿತೇ ಬರ್ಹಿಷಾಂ ನಿಧಾನಂ ತದುಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಯೂಪಶಕಲನಿಧಾನಂ ತತ್ಪುರಸ್ತಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ವಾ ಚಷಾಲನಿಧಾನಮಿತಿ ನಿಧಾನೇ ಕ್ರಮವಿಶೇಷನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಯೂಪಶಕಲಸ್ಯ ಗರ್ತೇ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಶಕಲಪ್ರಾಸನವಿಧಾನಂ, ಸ್ರುವೇಣಾಜ್ಯಮಾದಾಯಾವಟಮಭಿ-ಲಕ್ಷ್ಯ ತೂಷ್ಣೀಂ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರೈಷಂ ಯೂಪಸ್ಯಾಞ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಚಷಾಲಸ್ಯೋಭಯತಃ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಪೂರ್ವಕ ಯೂಪಸ್ಯೋಪರಿ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪ್ರತಿಮುಞ್ಚನ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಯೂಪಫಲರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಲೌಕಿಕವೃಕ್ಷಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಪುನರ- ಞ್ಜನವಿಧಾನಂ, ರಶನಾವೇಷ್ಟನಪ್ರದೇಶೇ ಸಮನ್ತ್ರಮಾಜ್ಯೇನ ಪರಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಉಚ್ಛ್ರಯಣ- ಸಮ್ಪ್ರೈಷಕಥನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಯೂಪೋಚ್ಛ್ರಯಣವಿಧಾನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಯೂಥಸ್ಯ ಮಾನಕರಣಂ, ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯಾ- ಧಿಯಜ್ಞಪರತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತ್ರಿಷ್ಟುತ್ವಂ ಯೂಪಮಾನಸ್ಯೋಚಿತಮಿತಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಮಾನೇ ವಿಶೇಷಕಥನಂ, ಯೂಪಮನ್ವಾರಭ್ಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ, ವಾಚನಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಂತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಸಹಿತಂ ಚಷಾಲಸ್ಯೋದೀಕ್ಷಣಕಥನಂ, ರಶನಾಪರಿವ್ಯಯಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರಶನಾಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತ್ರೈಗುಣ್ಯತ್ವಕಥನಂ, ಪರಿವ್ಯಯಣೇ ಮನ್ತ್ರಕಥನ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಯೂಪಶಕಲಸ್ಯ ಸ್ವರೋರವಗೂಹನವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಶಕಲ-ರಶನಾ-ಚಷಾಲಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣೋರ್ಧ್ವಮಾವಿತ್ವಾತ್ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಸೋಪಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ವರುಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಯೂಪಸ್ಯ ಲೋಕತ್ರಯಜಪಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯೂಪಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧಂ ಭೂಮೌ ಯನ್ಮಾನಂ ತಸ್ಯ ದಣ್ಡಸಾಮ್ಯತಃ ಸ್ತವನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧಮಭಿಮಾತುಂ ಭೂಯೋ ದ್ಯೋತನಮ್, ಅಷ್ಟಾಶ್ರಿತ್ವನಿಗಮನಂ, ಯೂಪೇ ನಿಗೂಢಸ್ಯ ಸ್ವರೋರುತ್ತರತ್ರ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಕರ್ಮತ್ವೇನ ಯೂಪಪ್ರತಿನಿಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಹೋಮಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಕಥನಂಚೇತ್ಯಾದಿ।


೨ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಯೂಪಪ್ರಸಂಗಾದ್ಯೂಪೈಕಾದಶಿನೀಂ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಃ, ತತ್ರ ಯೂಪೈಕದಶಿನೀವಿಧಾನಂ ತಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ದ್ವಾಶೋಪಶಯವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಯೂಪಾನಾಂ ದಕ್ಷಿಣದೇಶೇ ಭೂಮೌ ನಿಖಾತಂ ಕೃತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್, ಉಪಶಯಸ್ಯ ರಕ್ಷೋನಾಶಕತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ನಿಧಾನಮನ್ತ್ರಕಥನಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯೂಪಾನಾಂ ನಿಖನನಾದಿಕಂ ಸುತ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವೇದ್ಯುಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಿತ್ಯೇಕೀಯಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಾತಃ ಪರೇದ್ಯುಃ ಪಶೂಪಾಕರಣಕಾಲೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್, ಏಕಾ-ದಶಿನೀಪಕ್ಷೇ ಕೇನ ಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಛ್ರಯಣಮಿತಿ ತತ್ಕ್ರಮನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪಾತ್ನೀವತಪಶುಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ ತತ್ರ ಪತ್ನೀಯೂಪಸ್ಯೋಚ್ಛ್ರಯಣಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಪಾತ್ನೀವತಪಶೋರಿತರಪಶುವತ್ಸಞ್ಜ್ಞಪನಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪರ್ಯಗ್ನೀಕರಣಾನಂತರಮುತ್ಸರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಸಂಜ್ಞಪನಪಕ್ಷೇ ದೋಷೋದ್ಭಾವನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶುಯಾಗಃ, ಪಶುನಿಯೋಜನಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಥಾ ಯೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಕತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಶೂಪಾಕರಣಾಗ್ನಿಮನ್ಥನಯೋರನಂತರಂ ಯೂಪೇ ಪಶುನಿಯೋಜನವಿಧಾನಂ, ಕೇವಲನಿಯೋಜನಪಕ್ಷಮುದಾಹೃತ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ, ಕ್ರಮಮುಕ್ತ್ವಾ ಇದಾನೀಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಶೋರುಪಾಕರಣವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ತೃಣಾದಾನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ನಿಯೋಜನಪ್ರಕಾರ-ತತ್ರ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನಕಥನಂ, ದೇವತಾನಿರ್ದೇಶಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪಶುನಿಯೋಜನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪಶೋಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪರಮಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣಶೇಷಸ್ಯೋದಕಸ್ಯ ಪಾನಾರ್ಥಂ ಪಶೋರ್ಮುಖಸಮೀಪೇ ಧಾರಣವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪಶೋರಧಸ್ತಾದುಪೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀ- ಪ್ರೈಷಾದಿಪ್ರಯಾಜಾನ್ತಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿವತ್, ತತ್ರ ವಿಶೇಷಸ್ತು ಉತ್ತರಮಾಘಾರಮಾಘಾರ್ಯಾಸಂಸ್ಪರ್ಶಯನ್ ಸ್ರುಚೌ ಪುನಃ ಪರ್ಯೇತ್ಯ ಪಶೋರ್ಲಲಾಟಾಂಸ ಶ್ರೋಣಿಷು ಸಮಂತ್ರಕಮುತ್ತರಾಧಾರಾವಶಿಷ್ಟಾಜ್ಯೇನ ಸಮಞ್ಜನವಿಧಾನಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅವಯವಾವಯವಿಭೇದೇನ ಮಂತ್ರಭೇದಕಥನಂ, ತೇಷಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ಮೈತ್ರಾವರುಣಸ್ಯಾಶ್ರಾವಣವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಯಜಮಾನಪ್ರವರಣಂ, ಯಜಮಾನ ಪ್ರವರಣನಿಗದಸ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೮ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಹೋತುರ್ಹೋತೃಷದನೋಪವೇಶನಾದಿಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ಸಮಿದಾದ್ಯೇಕಾದಶಪ್ರಯಾಜಾನಾಮ್ 'ಆಪ್ರಿಯಃ' ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾಜ್ಞಾಪನಂ, ಆಪ್ರಿಯನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಾಯ ತತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯನಸ್ಯ ಸಂಭಾವನಾನಿರೂಪಣಮ್, ಆಪ್ಯಾಯನಸಾಧನತ್ವಮೇವೋಪಜೀವ್ಯೈಕಾದಶತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಿದಾದಿದಶಪ್ರಯಾಜಾನಾಮಿತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಥನಂ, ದಶಮಪ್ರಯಾಜಾನಂತರಂ ' ಶಾಸಮಾಹರ ' ಇತಿ ಬೂಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಶಕಲೌ ಜುಹ್ವಾಗ್ರಗತೇನಾಜ್ಯೇನ ಸಮಜ್ಯ ತಾಭ್ಯಾಮಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪಶೋರ್ಲಲಾಟಸ್ಯೋಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಪುನರ್ಯೂಪಶಕಲಸ್ಯಾವಗೂ ಹನವಿಧಾನಂ, ಶಮಿತ್ರೇ ಶಾಸಪ್ರದಾನಂ, ಸ್ರುಚೋರಾಸಾದನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಗ್ನೀತ್ಕರ್ತೃಕಂ ಪಶುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪರ್ಯಗ್ನೀಕರಣವಿಧಾನಂ, ಪಶ್ವಂಗಶ್ರಪಣಾರ್ಥಮುಲ್ಮುಕಾಹರಣವಿಧಾನಮ್, ಉಲ್ಮುಕಾಹರಣವಿಷಯೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಕ್ಷಂ ಸಯುಕ್ತಿಕಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಚ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್, ಉಲ್ಮುಕಸ್ಯ ಪುರೋಗಮನಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಮಗ್ನೀಧ್ರ- ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಾನಾಂ ಶಾಮಿತ್ರಂ ಪ್ರತಿ ಗಮನವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಕರಣಂ, ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಪಶೋರ್ವೈಶ್ವದೇವತ್ವಾಪಾದನಂ, ವಾಚನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಚ, ಪಶೋರ್ವಿಶಸನಪ್ರದೇಶೇಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮಂತ್ರಂ ತೃಣಾಪಾಸವಿಧಾನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪುನರಾಹವನೀಯಮಭ್ಯಾವರ್ತನಕಥನಂ, ಪಶೋಃ ಸಞ್ಜ್ಞಪನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಸಞ್ಜ್ಞಪನಾತ್ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಹೋಮೇ ಹೋಮಭೇದೇನ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಪ್ರಯೋಗವೈಪರೀತ್ಯದರ್ಶನಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತಯೋರ್ಹೋಮಯೋರನುಷ್ಠಾನೇ ಐಚ್ಛಿಕತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸಞ್ಜ್ಞಪನಾನಂತರಭಾವಿಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ಪತ್ನ್ಯೈ ವಾಚನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಅದ್ಭಿಃ ಪಾವನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಂ ಪತ್ನೀಕರ್ತೃಕಂ ಪಶೋಃ ಪ್ರಾಣಾನಾಮದ್ಭಿರುಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಅವಯವಾವಯವಿಭೇದೇನೋಪಸ್ಪರ್ಶನಮಂತ್ರಭಾಗಕಥನಂ, ಪರಿಶಿಷ್ಟಾಭಿರದ್ಭಿರ್ಯಜಮಾನಪತ್ನ್ಯೋಃ ಪಶುಶೀರ್ಷತೋಗ್ರೇನುಷಿಞ್ಚನವಿಧಾನಮ್,ಅನುಷಿಞ್ಚನಮಂತ್ರವಿಧಾನಂ,ಪಶೋರ್ಜಘನಾರ್ದ್ಧಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ನಿನಯನವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪಶೋರ್ವಿಶಸನಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ವಪಾಮುತ್ಖಿದ್ಯ ತಯಾ ವಪಾಶ್ರಪಣ್ಯೋಃ ಸಮಂತ್ರಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದನವಿಧಾನಂ, ವಪಾಶ್ರಪಣ್ಯೋಃ ಕಾರ್ಷ್ಮರ್ಯಮಯತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ।ತತ್ಪ್ರಶಂಸನ, ಪಶೋರ್ವಪಾಪರಿವಾಸನಮ್ ಅಗ್ನೀಧಃ ಪುನರುಲ್ಮುಕಾದಾನಂ ತೇಷಾಂ ಜಘನೇನ ಚಾತ್ವಾಲಮಾಹವನೀಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ಸಮಂತ್ರಮಾಹವನೀಯೇ ತೃಣಪ್ರಾಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ವಪಾಪ್ರತಪನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪ್ರತಿತಾಪೋಪಗಮನಮಾರ್ಗ- ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರಾ ವಪಾಯಾಂ ತಪ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ಸ್ರುವೇಣಾಜ್ಯಮಾದಾಯಾಧ್ವರ್ಯೋರ್ವಪೋಪರಿ ಸಮಂತ್ರಂ ಹೋಮಕರಣವಿಧಾನಂ, ಸ್ತೋಕಪ್ರೈಷಕಥನಂ, ಹೋತ್ರಾ ಸ್ತೋಕೇಭ್ಯೋನೂಚ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಸ್ಯ ವೃಷ್ಟಿಸಾಧನತ್ವೇನಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುಃ ಪ್ರಯಾಜಹೋಮಾರ್ಥಮಧ್ವರ್ಯುಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರೈಷಪ್ರದಾನವಿಧಾನಮ್, ಅಂತ್ಯಪ್ರಯಾಜಂ ಹುತ್ವಾ ಪ್ರಯಾಜಶೇಷೇಣಾದೌ ವಪಾಭಿಘಾರಣಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಪೃಷದಾಜ್ಯಾಭಿಘಾರಣಂ ಚೇತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಆದೌ ಪೃಷದಾಜ್ಯಾಭಿಧಾರಣಮಿತಿ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ ಮತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಪಾಯಾಗವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರೈಷೇ 'ಪ್ರಸ್ಥಿತಮ್ ಇತಿ ಪದಂ ನ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ನಿಷೇಧಕರಣಂ, ಹುತ್ವಾ ವಪಾಂ ಪರಸ್ಪರಾಭಿಮುಖಯೋ- ರ್ವಪಾಶ್ರಪಣ್ಯೋಃ ಸಮಂತ್ರಮನುಪ್ರಾಸನವಿಧಾನಂ, ವಪಾಯಾಗಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಾತ್ವಾಲೇ ಮಾರ್ಜನಕರಣವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಪಶೋಽನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ತದ್ದೇವತಾಯಾಶ್ಚ ವಿಧಾನಂ, ಪುರೋಡಾಶಾನುನಿರ್ವಾಪಂ ಪೂರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಸಮೃದ್ಧಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ವಪಾನಂತರ್ಯಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಶೋರ್ವಿಶಸನವಿಧಾನಂ, ಶಮಿತುರನುಶಾಸನವಿಧಾನಂ, ಹೃದಯಾವದಾನಾರ್ಥಂ ಜುಹ್ವಾಂ ಪೃಷದಾಜ್ಯಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶಾಮಿತ್ರಂ ಪ್ರತಿ ಗತ್ವಾ ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುಶಮಿತ್ರೋಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನಕರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಶ್ನಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಂತ್ರಮಗ್ರೇ ಹೃದಯಾಭಿಘಾರಣವಿಧಾನಮ್, ಅಭಿಘಾರಣಮನ್ತ್ರಾಂತೇ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಕರಣಪ್ರತಿಷೇಧಃ, ಅವದಾನಾರ್ಥಂ ದಕ್ಷಿ- ಣತೋ ಹವಿರಾಹರಣಮಾರ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಂ ದಕ್ಷಿಣತ- ಉತ್ತರಬರ್ಹಿಃಸು ಪ್ಲಕ್ಷಶಾಖಾಸು ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತಾಽ- ಙ್ಗಾನ್ಯವದ್ಯೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಪ್ಲಕ್ಷವೃಕ್ಷೋತ್ಪತ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಧಾನಪಶ್ವಙ್ಗಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ವಸಾಹೋಮಾರ್ಥಂ ಜುಹೂಪಭೃದ್ವಸಾಹೋಮಹವನೀಸಮವತ್ತಧಾನೀಷು ಆಜ್ಯಮುಪಸ್ತೀರ್ಯ ಜುಹೂಪಭೃತೋರ್ಹಿರಣ್ಯಶಕಲಾವಧಾನವಿಧಾನಂ, ಮನೋತಾನುವಾಚನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನೇನ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಧಾನಾರ್ಥಾವದ್ಯಮಾನಾನಿ ಹದಯಾದ್ಯಙ್ಗಾನಿ ತತ್ಕ್ರಮಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೃದಯಂ ಜಿಹ್ವಾ ವಕ್ಷಃ ಸವ್ಯದೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವದ್ವಯಂ ಯಕೃದ್ಯ ತ್ರೇಧಾಕೃತಂ ಗುದಂ ಸ್ಥೂಲಮಧ್ಯಭಾಗೌ ದಕ್ಷಿಣಾ ಶ್ರೋಣಿರಿತ್ಯೇಕಾದಶಾನಾಂ ಜೌಹವಾಙ್ಗಾನಾಮವದಾನವಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿ- ಣದೋರ್ದ್ವೇಧಾಕೃತಂ ಗುದಾಣುಭಾಗಂ ಸವ್ಯಾಶ್ರೋಣಿರಿತಿ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದರ್ಥಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮೌಪಭೃತಾನಾಮ- ಙ್ಗಾನಾಮವದಾನವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವವದ್ಧಿರಣ್ಯಶಕಲಾವಧಾನಮುಪರಿಷ್ಟಾದಾಜ್ಯಾಭಿಘಾರಣವಿಧಾನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಂ ವಸಾಹೋಮದ್ರವ್ಯಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ತದುಪರಿಷ್ಟಾದಾಜ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಿರಭಿಘಾರಣವಿಧಾನಮ್, ಸಮಂತ್ರಕಮ್ ಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿನಾಽಸಿನಾ ವಾ ಗೃಹೀತಾಯಾ ವಸಾಯಾ ವಿಭಜನವಿಧಾನಂ, ಗೃಹೀತಾವಶಿಷ್ಟಾಂ ವಸಾಂ ಪ್ರಧಾನಾವಶಿಷ್ಟಾನಿ ಹೃದಯಾದ್ಯಂಗಾನಿ ಸಮವತ್ತಧಾನ್ಯಾ ಪ್ರಾಸ್ಯ ಪುನರಾಜ್ಯೇನ ದ್ವಿರಭಿಘಾರಣಮಭಿತೋ ಹಿರಣ್ಯಶಕಲಾವಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಧಾನಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದರ್ಥಾವದಾನಾನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಶಿರಆದೀನಾಮನವದೇ- ಯತ್ವಸ್ಯೋಪಪತ್ತೇರಾಖ್ಯಾನಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅವದ್ಯಾತ್ತಹವಿಃಪ್ರದಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ವಪಾಪ್ರೈಷವದಗ್ನಿಷೋಮೀಯಂಪ್ರೈಷೇಽಪಿ ಪ್ರಸ್ಥಿತಮ್ ಇತಿ ಪದಂ ನ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ನಿಷೇಧಕರಣಂ, ವಸಾಹೋಮಸ್ಯ ಕಾಲವಿಧಾನಮ್, ವಸಾಹೋಮಮಂತ್ರಕಥನಂ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಹೋಮ- ಸಂಗತಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ವಸಾಹೋಮಾನಂತರ ಪ್ರಧಾನಹೋಮವಿಧಾನಂ, ವನಸ್ಪತಿಯಾಗಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಯೂಪದ್ವಾರಾ ಪಶೋಃ ಸೋಮತ್ವಸಮ್ಪಾದಕತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್, ವಸಾಹೋಮಶೇಷೇಣ ಸಮಂತ್ರಂ ದಿಗ್ವ್ಯಾಘಾರಣವಿಧಾನಮ್, ಸಮ್ಯಗ್ಗತಾವಯವಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಸಮ್ಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ವಿಶಸನಾನನ್ತರಕಾಲಸ್ಯೈತಸ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಸಮ್ಮರ್ಶನೇ ಮಂತ್ರಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮುಖೇನ ಗುದಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದುಪಯಡಿಷ್ಟ್ಯರ್ಥಂ ತ್ರೇಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ವಿನಿಯೋಗಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪ್ರಯಾಜಾದೀನಾಮಿತರಾಙ್ಗತ್ವಕಥನಮ್, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ಯದಿಕಥಞ್ಚಿ- ತ್ಪಶೋಃ ಕೃಶತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಹಿ ಗುದಸ್ಯ ಸಮ್ಪೂರ್ಣತ್ವಾಯೋದರ್ಯಂ ಮಾಂಸಂ ತೇನ ಸಹ ಮಿಶ್ರಿಣೀಯಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅನುಯಾಜಾರ್ಥಂ ಪೃಷದಾಜ್ಯಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ವಿಹಿತಾ- ನನುಯಾಜಾನ್ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನೈರುಪಯಡ್ಭಿಃ ಸಹ ಪುರಸ್ತಾದುಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚ ವಿಧಾಸ್ಯನ್ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ತತ್ಪ್ರಶಂ- ಸನಮ್, ಉಪಯಜಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಪುರಃಸರಂ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಪಯಡ್ಯಾಗೇ ಮನ್ತ್ರಾನುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚತುರ್ಣಾಮತ್ಯುಪಯಡ್ಢೋಮಾನಾಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಜಾಭಿವೃದ್ಧಿಹೇತುತಯಾ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ,
೫ ಅತ್ಯುಪಯಾಜಮಂತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ಪುನಃಸೃಷ್ಟ್ಯಭಿವೃದ್ಧಿಹೇತುತಯಾ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಯುತಂ ಮುಖವಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಜಾಘನ್ಯಾ ಪತ್ನೀಸಂಯಾವನವಿಧಾನಂ, ಜಾಘನ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರದೇಶ- ವಿಶೇಷಕಥನಮ್, ಹೃದಯಶೂಲಸ್ಯಾವಭೃಥಾಯ ನಯನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಂ, ಪರಿಕರ್ಮಿಣೇ ಹೃದಯಶೂಲದಾನವಿಧಾನಂ, ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಪ್ಸು ಚ ಶೂಲಂ ಪರಾಸ್ಯತೋ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತ- ದೋಷಾಭಾವಾಯೋಪಾಯಕಥನಮ್, ಯದಾಽಬ್ವಿಷಯೇ ಮ್ಲಾನಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ತದಾ ಯೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ದೇಶೇ ಉದಪಾತ್ರಂ ನಿನೀಯ ತತ್ರಾಪೀಷದಾರ್ದ್ರಪ್ರದೇಶೇ ಸಮನ್ತ್ರಂ ಹೃದಯಶೂಲಸ್ಯೋಪಗೂಹನವಿಧಾನಮ್, ಈಷದಾರ್ದ್ರೇ ಉಪಗೂಹನಾದಪಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮುಪಗೂಹನಾತ್ತದೀಯೌಷಧೀನಾಂ ಚ ಹಿಂಸಾಪ್ರಸಂಗೋಽತಸ್ತತ್ರೋಭಯತ್ರ ಹಿಂಸಾಪರಿಹಾರಾಯ ಸಮಂತ್ರಂ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಕರಣವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಮಭಿಮಂತ್ರಣವಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಶೂಲೋಪಗೂಹನಸ್ಯ ವಿಷಯವಿಶೇಷೇ ನಿಷೇಧಕರಣಂ ಚೇತಿ।
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೩।೯ ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಪಶ್ವೇಕಾದಶಿನೀ ತಾಂ ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತತ್ರೈಕಾದಶಿನ್ಯಾಃ ಫಲಸಹಿತೋ ವಿಧಿಃ, ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈಕಾದಶಿನೀಫಲಮಮಿಧಾಯೇದಾನೀಮ್ ಆಗ್ನೇಯಸಾರಸ್ವತಸೌಮ್ಯಪೌಷ್ಣಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯವೈಶ್ವ- ದೇವೇನ್ದ್ರಮಾರುತೈನ್ದ್ರಾಗ್ನಸಾವಿತ್ರವಾರುಣಾಖ್ಯಾಂಸ್ತಾನೇಕಾದಶಿನಾನ್ಪಶೂನ್ಕ್ರಮೇಣ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ದರ್ಶನಮ್, ತತ್ರ-ಆಗ್ನೇಯಪಶೋಃ ಪ್ರಾಥಮ್ಯೇ ಕಾರಣಕಥನಮ್, ಸೌಮ್ಯಪಶೋಃ ಸಾರಸ್ವತಾನನ್ತರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಸ್ಯ ಪೌಷ್ಣಾನಂತರ್ಯೇ ಯುಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಐನ್ದ್ರಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವಾನಂತರ್ಯೇ ಕಾರಣದರ್ಶನಮ್, ಯೂಪೈಕಾದಶಿನೀಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಾನಮ್, ಪಶ್ವೇಕಾದಶಿನೀಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಾನಮ್, ಉದ್ಧೂನಯನಕಾಲೇ ನಿವೇಧನೇ ವಪಾಭಿಃ ಪ್ರಚಾರೇಽಙ್ಗಾನಾಂ ಯಾಗಾವಸರೇ ಚ ಪ್ರಯೋಗಕ್ರಮನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ
೨ ಸೋಮಾಭಿಷವಾರ್ಥೇ ವಸತೀವರೀಣಾಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಗೃಹೀತಾನಾಂ ವಸತೀವರೀಣಾಂ ಸವನತ್ರಯಾರ್ಥಂ ವಿಭಜನಂ, ಗೃಹೀತವ್ಯಾನಾಮಪಾಂ ವಿಶೇಷಣದ್ವಾರಾ ಗುಣಾಭಿಧಾನಂ, ಸ್ಯನ್ದಮಾನಾನಾಮಪಾಂ ಗ್ರಹಣೇ ಉಪಪತ್ತ್ಯನ್ತರಕಥನಂ, ತತ್ರ ದಿವಾಗ್ರಹಣಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಾವಿಷ್ಕರಣಮ್, ಅಸ್ತಮಯಾತ್ಪೂರ್ವಕಾಲೀನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಸತೀವರೀಗ್ರಹಣಾತ್ಪ್ರಾಗಸ್ತಮಯೇ ಸತಿ ತದ್ಗ್ರಹಣೋಪಾಯಕಥನಂ, ತದುಭಯಾಸಮ್ಭವೇ ಉಪಾಯಾನ್ತರಕಥನಂ, ವಸತೀವರೀಗ್ರಹಣೇ ಮನ್ತ್ರವಿಧಾನಂ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ ಚ, ಆಹೃತಾನಾಮಪಾಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇ ಸಮನ್ತ್ರಂ ಸಾದನಧಾನಮ್, -ಅಗ್ನೀಷೀಮೀಯಪಶೋಃ ।ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾನ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಸತೀವರೀಣಾಮಪಾಂ ವೇದೇಃ ಪರಿತೋ ನಯನವಿಧಾನಂ, ವೇದಿಮಧ್ಯಸ್ಥಾನ್- ದೀಕ್ಷಿತಾನ್ಪ್ರತ್ಯಧ್ವರ್ಯೋಃ ' ವ್ಯುತ್ಕಾಮತ ' ಇತಿ ತ್ರಿರ್ವಚನಂ, ಹವಿರ್ಧಾನಸ್ಯ ಪುರೋದೇಶೇ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಕಥನಂ, ತಾ ವಸತೀರೀರಾದಾಯಾಧ್ವರ್ಯುರ್ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರಾಗ್ವಶಾನ್ನಿ- ಷ್ಕ್ರಮ್ಯ ವೇದ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಶ್ರೋಣೌ ಸಾದಯೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಮಂತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ತಾಃ ಪುನರಾಹೃತ್ಯಾಗ್ರೇಣ ಪತ್ನೀಂ ಸಾದಯತೀತಿ ವಿಧಾನಂ, ತಾಃ ಪುನರಾದಾಯಾಧ್ವರ್ಯೋರುತ್ತರಮಾರ್ಗೇಣ ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯೋತ್ತರಶ್ರೋಣೌ ತಾಸಾಂ ಸಮಂತ್ರಂ ಸಾದನವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವತಃ ಪರಿಹರಣಸ್ಯೋತ್ತರವೇದೇರಪರಿಹರಣಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಸತೀವರೀಗ್ರಹಣಪ್ರಭೃತೀನಾಮಗ್ನೀಧ್ರಸಾದನಾ ನ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಪ್ತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಶಕ್ವರೀತ್ವಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಸುತ್ಯಾದಿವಸೇ ಪ್ರಾತಃಕಾಲೀನಂ ಸವನೀಯಪಶ್ವರ್ಥಮೃತ್ವಿಕ್ಸಮ್ಪ್ರಬೋಧನಾದ್ಯಾಜ್ಯಾಸಾದನಾನ್ತಪ್ರಯೋಗನಿರೂಪಣಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಮೋಪಾವಹರಣವಿಧಾನಮ್, ಉಪಾವಹರಣಮಾರ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗ್ರಾವ್ಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಪಾವಹರಣೇ ಮನ್ತ್ರಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಪಾಯ॥॥
ಸೋಮಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಮುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾತನುವಾಕಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಾತರನುವಾಕಪ್ರೈಷೇ ' ಪ್ರಾತರ್ಯಾವಭ್ಯಃ ಇತ್ಯೇತಾವಾನಂಶೋ ನ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಶಾಖಾನ್ತರೀಯಂ ಮತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಂ ಪ್ರಾತರನುವಾಕೋಪಕ್ರಮಾಂಗಭೂತಸ್ಯ ಸಮಿದಾಧಾನಸ್ಯ ಛನ್ದೋದೇವತಾಸಮಿನ್ಧನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋತೃಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ಪ್ರಾತರನುವಾಕಾನುವಚನಸ್ಯ ಛನ್ದಸಾಂ ಪುನರಾಪ್ಯಾಯನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥಕತ್ವಾಯ ಗತಸಾರತ್ವ ಪ್ರಸಕ್ತಿದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಾತರನುವಾಕಸ್ಯ ಪ್ರತಿಗರವಿಷಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಂ। ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಮುದಾಹೃತ್ಯ- ತಸ್ಯ ನಿರಾಕರಣಮ್, ಏಕಧನಾಖ್ಯಾನಾ- ಮುದಕಾನಾಮಾನಯನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚರಣ್ಯಾಜ್ಯಾಹುತಿ- ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈ- ವಾಹುತಿಪ್ರಸ್ತರಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಪ್ಸು ಹೋಮಾರ್ಥಮಪರಂ ಚತುರ್ಗೃಹೀತಮಾಜ್ಯಂ ಗಹೀತ್ವೋದಙ್ಮುಖಂ ವ್ರಜಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರೈಷದಾನಕಥನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಪ್ರೈಷಮುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಪ್ರೈಷಾನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತೇಷಾಂ ಜಲಾನಯನಾರ್ಥಂ ನಿರ್ಗಮನಮಾರ್ಗಕಥನಂ, ಗಮನಸಮಯೇ ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಸಾಹಿತ್ಯಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಖ್ಯಾನಮುಖೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಚರಣೀಗೃಹೀತಸ್ಯಾಜ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಸು ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಹುತಾಯಾ ಆಹುತ್ಯಾ ಅಪಸಾರಣಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣಚಮಸೇನೋಕಾಯನವಿಧಾನಂ, ಸತ್ಸ್ವಿತರೇಷಾಂ ಚಮಸೇಷು ಮೈತ್ರಾವರುಣಚಮಸಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್, ಅಪ್ಸಮ್ಭರಣಾನಂತರಮನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಸಾಕ್ಷಾದುದಕಸಂಸರ್ಜನಪಕ್ಷಮುದಾಹತ್ಯ ತದಭಿ- ಪ್ರಾಯಂ ಚಾವಿಷ್ಕೃತ್ಯ ತಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ನಿರಾಕರಣಮ್, ಅಬ್ವಿಷಯೇ ಹೋತ್ರಧ್ವರ್ಯ್ವೋಃ ಪ್ರಶ್ನೋ- ತ್ತರಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೇ ಪ್ರಚರಣೀಸಂಸ್ರವಸ್ಯ ತದಭಾವೇ ಅಪರಚತುರ್ಗೃಹೀತಾಜ್ಯಾಸ್ಯಾಗ್ನೇಪ್ಯರ್ಚಾ- ಹೋಮಃ-ಉಕ್ಥ್ಯೇ ಮಧ್ಯಮಪರಿಧೇರುಪಸ್ಪರ್ಶನಮ್- ಅತಿರಾತ್ರಷೋಡಶ್ಯಾದಿಷು ಕೇವಲಂ ಮಂತ್ರಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಮೇವ ದೇವಯಜನಪ್ರಪಾದನಮಿತ್ಯೇತದ್ಯಜ್ಞ ಕ್ರತೂನಾಂ ವ್ಯಾವರ್ತನಕರಣವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಸಂಗವಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಏಕಧನನಾಮಕಘಟಾನಾ- ಮಯುಗ್ಮಸಂಖ್ಯಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇನ ವಿಧಾನಂ, ಯುಗ್ಮಸಂಖ್ಯಯಾ ಏಕಧನಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಪ್ರದ೩ರ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೪ ನಿಗ್ರಾಭ್ಯಾ ( ಸೋಮಾಭಿಷವ) ಪ್ರಯೋಗೋಪಕ್ರಮಃ, ತತ್ರಾಧಿಷವಣಸಂಜ್ಞಕೇ ದಾರುಮಯೇ ಫಲಕೇ ಪರ್ಯುಪವೇಶನಹಿರಣ್ಯಬನ್ಧನಾದೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಧಾನಂ, ಹಿರಣ್ಯಬನ್ಧನಸ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಂಶುಗ್ರಾಹಾಭಿಷವಾರ್ಥಮಧ್ವರ್ಯೋರ್ಗ್ರಾವ್ಣಾಮಾದಾನಕಥನಂ, ಗ್ರಾವ್ಣೋಽಶ್ಮಮಯತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆದಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಾಗ್ಯಮನವಿಧಾನಂ, ನಿಗ್ರಾಭ್ಯಾಸ್ವಾಹೃತಾಸು ಯಜಮಾನಾಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ,ವಾಚನಮಂತ್ರಸ್ಯಾವಯವಶಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಪಾಂಶುಸವನನಾಮನಿರುಕ್ತಿಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಯುತಮುಪಾಂಶುಸವನೇ ಸೋಮೋನ್ಮಾನವಿಧಾನಂ, ಮಾನ- ಗತಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಿತಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಸೋಮಸ್ಯ ಲೋಕಾನ್ತರಸ್ಥಾಯ್ಯಂಶಸ್ಯ ಯತ್ಪರಿಗ್ರಹಾಭಿಧಾನಂ ತಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಮುಖೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಿಗ್ರಾಭ್ಯೋದಕೈಃ ಸೋಮೋಪಸೇಚನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ನಿಗ್ರಾಭ್ಯಾಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಮ್, ಉಪಸೇಚನೇ ಮಂತ್ರಮುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಹರಿಷ್ಯತೋ ದ್ವೇಷ್ಯಸ್ಯ ತದಭಾವೇ ತೃಣಸ್ಯಾನುಧ್ಯಾನಕಥನಂ, ಪ್ರಹರಣಂ ತನ್ಮಂತ್ರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಭಿಷವಣೇ ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಸಮ್ಭರಣನಿಗ್ರಾಭೋಪಾಯನಯೋಃ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಚ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಿಗ್ರಾಭೋಪಾಯನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಮಸ್ಯಾಭಿಷವ (ಸಂಭರಣಾದಿ) ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಯಜ್ಞನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚ ಉಕ್ತಾರ್ಥಸಂವಾದಾಯ ಸೋಮಪ್ರಾರ್ಥನಾರೂಪಮಂತ್ರಸಂವಾದದರ್ಶನಂ ತತ್ರ ಮಂತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ನಿಗ್ರಾಭ್ಯೋಽದ್ಭ್ಯೋ ಹೋತೃಚಮಸೇನ ಯದ್ ಗ್ರಹಣಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।


ಚತುರ್ಥೇ ಗ್ರಹಕಾಣ್ಡೇ
೪।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಗ್ರಹಯಾಗಾಃ - ತತ್ರಾದೌ ಪ್ರಾತಃಸವನೀಯಾಃ ಷೋಡ-ಶಗ್ರಹಾಃ-ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಉಪಾಂಶುಗ್ರಹಃ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಬಹಿರ್ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಬಹಿಃಸಞ್ಚರಣಪ್ರಾಪ್ತಿಬನ್ಧನಿರಾಸಮುಪಪಾದಯಿ- ತುಮುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನೋಪಾಂಶೋಃ ಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಮುಪಾಂಶುಸವನಾನ್ತರ್ಯಾಮಯೋರ್ವ್ಯಾನೋದಾನತ್ವಂ ಚೇತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯೋಪಾಂಶೋಃ ಪ್ರಾಣತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಪೂರ್ವಕಮುಪಾಂಶುನಾಮವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಸಮರ್ಥನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯ ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಪವಿತ್ರವಿರಹಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ ಷಡ್ವಾರಮಂಶುಕರಣಕಪಾವನವಿಧಾನಂ, ಷಟ್ತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಅಂಶೂನಾಮೃತುರೂಪಸಂಪಾದಕತ್ವೇನ ಸ್ತವನಂ, ಆತ್ತಾನಾಮಂಶೂನಾಂ ಪುನರಪಿ ।ಸೋಮೇ ಯೋಜನವಿಧಾನಾಯ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾ ಅವತಾರಣಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರತ್ವೇನ ಸಹೇತುಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುಪನಿವಾಪವಿಧಾನಮ, ಉಪಾಂಶುಗ್ರಹಸ್ಯ ಸವನತ್ರ- ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪ್ರಾತಃಸವನಸ್ಯ ಸವನತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವನಿದರ್ಶನೇನ ದ್ರಢಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ವಿಹಿತಾಭಿಷವಪರ್ಯಾಯತ್ರಯಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಪರ್ಯಾಯೇ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಬಹಿಷ್ಪವಿದ್ಗ್ರಹಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಭಾಗಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯೇ ಪರ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಹಾರಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತೃತೀಯೇ ಪರ್ಯಾಯೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪ್ರಹಾರಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷ- ವಿಧಾನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಹೋಮ- ಕರಣವಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಷವೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಕಾಮ್ಯಸ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪರ್ಯಾಯತ್ರಯೇಽಪ್ಯಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾವಿಧೇಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸ್ತವನಮ್,
ಅಭಿಷವಾವೃತ್ತಿಷು ಫಲಾನ್ತರಾಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಂಖ್ಯಾನ್ತರವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಗ್ರಹಣಾ- ನಂತರಮನುಷ್ಠೇಯಕೃತ್ಯವಿಧಾನಂ, ಸಾದಿತಸ್ಯ ಪಾತ್ರಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪಿಧಾನಕಥನಂ, ಅಭಿಚರತಾ ಹಿ ಪ್ರಾಣಾ ಆಕುಲೀಕರ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನ ವಿಧಾನಂ, ಸ್ವಾಹಾಕಾರೋಚ್ಚಾರಣಾನನ್ತರಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹವಿರ್ಧಾನಾನ್ನಿರ್ಗಮನಕಥನಂ, ಸಹೇತುಕಂ ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ವರವರಣವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಚತುರ್ಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಹೋಮಾನನ್ತರಂ ಗ್ರಹೋನ್ಮಾರ್ಜನಂ ವಿಧಾಯ ತದುತ್ತರಕರ್ತವ್ಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುಪಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ' ಸ್ವಾಙ್ಕೃತಃ ' ಇತ್ಯಸ್ಯ ಹೋಮಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಷ್ಟವನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸಾದನಸ್ಯೋತ್ತರಾರ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ವಿಧಾತುಂ ಮತಾ- ನ್ತರಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವೀಯಮತಸ್ಯೋಪ- ಪತ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಸ್ಥಾಪನಮ, ಉಪಾಂಶುಸವನಸ್ಯ ಗ್ರಾವ್ಣ ಆದಾನವಿಧಾನಂ, ದಶಾಪವಿತ್ರೇಣ ತದು- ಪಸ್ಪರ್ಶನಸ್ಯನಿಷೇಧಕಥನಂ, ತತ್ರ ಹೇತುಕಥನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗ್ರಾವ್ಣ ಆಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ಇತ್ಯುಪಾಂಶುಗ್ರಹಃ ।
೨ ಅನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹಃ-ತತ್ರ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಅನ್ತರ್ಯಾಮತಾವ್ಯುತ್ಪಾದನಾಯೋದಾನತಾ- ಮನ್ತರ್ಯಾಮಸಹಚಾರಿಣೋರುಪಾಂಶುಸವನಯೋಃ ಪ್ರಾಣವ್ಯಾನಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸಮರ್ಥನಮ್, ಉದಾನಾ- ತ್ಮಕಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹಸ್ಯ ಕಥಮೇತನ್ನಾಮೇತಿ ಸಮರ್ಥಯಿತುಂ ಪೃಚ್ಛಾಕರಣಮ್, ಸಾರ್ಥ- ವಾದಮನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಸ್ತುತಧಾರಾಸ್ರಾವಸ್ಯಾವಿಚ್ಛೇತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪವಿತ್ರೇಣೈವ ಸೋಮಸ್ಯ ಶೋಧನೇ ಕಾರಣಜಿಜ್ಞಾಸನಮ್, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ
ಪೂತಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯೋಪಯಾಮೇನ ಗ್ರಹಣೇ ಕಾರಣಕಥನಮ್, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಹೇತುಕಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಖರೇ ಸಾದನವಿಧಾನಮ್, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಉಪಾಂಶ್ವನ್ತರ್ಯಾಮಯೋರ್ಹೋಮೇ ಕಾಲಭೇದಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತಕಾಲವಿಭಾಗಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸ್ತವನಂ, ವಿಹಿತಮನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪಞ್ಚಧಾ- ವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಗೃಹೀತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪರಿಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಮ್, ಹೇತುಪೂರ್ವಕಮುಪಾಂಶ್ವನ್ತರ್ಯಾಮಯೋಃ ಸಾದನಾದಿಕರ್ಮಸಮಾನತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಹೋಮೇ ಶಾಖಾನ್ತರೀಯಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಮತೇ ವಿಕಲ್ಪೇನ ತೂಷ್ಣೀಂಹೋಮಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ' ಸ್ವಾಙ್ಕೃತಃ ' ಇತ್ಯುಪಾಂಶುಮನ್ತ್ರೇಣೈವಾನ್ತರ್ಯಾಮಗ್ರಹೋ ಹೋತವ್ಯ ಇತ್ಯುಪಪಾದನಮ್, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಮುಪಾಂಶೌ ವಿಹಿತ- ಯೋರುನ್ಮಾರ್ಜನೋಪಮಾರ್ಜನಯೋರತ್ರಾನ್ತರ್ಯಾಮೇ ತದ್ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅನ್ತರ್ಯಾಮಸ್ಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಚ ವಿಧಿಪೂರ್ವಿಕಾ ಪ್ರಶಂಸಾ, ತತ್ರಾಪಿ ಸಾದನೇ ವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಸಾದಿತಾನಾಮುಪಾಂಶ್ವಾದಿತ್ರಯಾಣಾಂ ತೃತೀಯಸವನಪರ್ಯನ್ತಂ ನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರತಯಾಽವಸ್ಥಾನೇ ಹೇತುನಿರೂಪಣಂ, ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪಕ್ಷಿರೂಪತಾಯಾ ಉದಾಹರಣಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಸಮರ್ಥನಮ್, ಪುನಸ್ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನಾಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಐನ್ದ್ರವಾಯವಗ್ರಹಃ-ತತ್ರೈನ್ದ್ರವಾಯವಗ್ರಹಸ್ಯೋಪಾಂಶ್ವಾದಿತ್ರಯಪ್ರಯೋಗಾನನ್ತರ್ಯೇ ಕಾರಣಕಥನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ದ್ವಿದೈವತ್ಯಮೇನ್ದ್ರದ್ರವಾಯವನಾಮತ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ವಾಯವ್ಯನಾಮತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ- ವ್ಯುತ್ಪಾದಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ತಸ್ಯಾಂ ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಂ ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಕೃತೇ ಐನ್ದ್ರವಾಯವೇ ಇನ್ದ್ರವಾಯ್ವೋರ್ವಿವಾದಪೂರ್ವಕಮಿನ್ದ್ರಸ್ಯ ತುರೀಯಾಂಶಭಾಕ್ತ್ವಂ ತುರೀಯಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತಯೋಃ ಸ್ವಕೀಯಗ್ರಹಭಾಗಾನುಸಾ- ರೇಣ ಗ್ರಹಾಂಗಭೂತಾನಾಮಪಿ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವಿಭಾಗಕಥನಮ್, ಸ್ವಕೀಯಗ್ರಹಾದಿಭಾಗಮನುಸೃತ್ಯ ವಾಚಶ್ಚತುರ್ಥಮೇವ ಪದಂ ನಿರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕಥನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಮ್ವಾದದರ್ಶನಮ್, ಇತ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಗ್ರಹಸ್ಯ ದೇವತಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣಸಂಸ್ಕಾರವಿಧಾನಮ್ ತನ್ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಕಥನಂ ಚ, ತಸ್ಯ ಮಂತ್ರತದರ್ಥಯುತಂ ಪುನರ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಮಂತ್ರ- ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಮೈತ್ರಾವರುಣಗ್ರಹಃ- ತತ್ರ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಗ್ರಹಸ್ಯ ದೇವತಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸಾಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯೈನ್ದ್ರವಾಯವ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ಕಾರಣನಿರೂಪಣಂ, ಕ್ರತುದಕ್ಷಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ಯಾ ಮಿತ್ರಾವರುಣಯೋ- ರಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿಭೌತಿಕರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಪಪಾದನಮ್, ಅಧಿಭೌತಿಕತ್ವಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ದೃಢೀಕರಣಪುರಃಸರಂ ಗ್ರಹಸ್ಯ ದ್ವಿದೇವತ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಸಮ್ಭವಾತ್ಕ್ಷತ್ರಸ್ಯ ತದಭಾವಾತ್ಕ್ಷತ್ರೇಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽನುಗಂತವ್ಯ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ಗ್ರಹಸ್ಯ ದ್ವಿದೇವತ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಭಿಧಾಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಸಕಾರಣಂ ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಪಯಸಾಮಿಶ್ರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಪಯಸಾ ಮಿಶ್ರಣಸ್ಯಾವಶ್ಯಕತ್ವಕಥನಂ, ವಿಹಿತಂ ಪಯಸಾ ಮಿಶ್ರಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರವಿಧಾನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಖರೇ ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ
೫ ಆಶ್ವಿನಗ್ರಹಃ- ತತ್ರ ವಿಧಿತ್ಸಿತಸ್ಯಾಶ್ವಿನಗ್ರಹಸ್ಯ ಭಕ್ಷಣವಿಧ್ಯುಪಯೋಗಿತ್ವೇನ ಶ್ರೋತ್ರಾತ್ಮನಾ ಸ್ತವನಮ್, ಆಶ್ವಿನಗ್ರಹವಿಧಾಯಿನೀ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಆಶ್ವಿನಗ್ರಹಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಬಹಿ- ಷ್ಪವಮಾನಾನನ್ತರ್ಯರೂಪಕಾಲವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹೀಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾಶ್ವಿನಗ್ರಹಸ್ಯ ಹೋಮಕಾಲವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾದಶ್ವಿನಾಮಪ್ರಾಪ್ತೇರುಪವರ್ಣನಂ, ಮಂತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಣಸಾದನಯೋರ್ಮ- ಧುಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಾವಿಷ್ಕರಣಂ, ದ್ವಿದೇವತ್ಯಾನಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೪।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಶುಕ್ರಾಮನ್ಥಿನೌ ಗ್ರಹೌ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ವಿಧಿತ್ಸಿತಯೋಃ ಶುಕ್ರಾಮನ್ಥಿನೋರ್ಗ್ರಹಯೋಶ್ಚಕ್ಷುರಾತ್ಮನಾ ಭೋಕ್ತೃಭೋಗ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಸ್ತವನಮ್, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಗ್ರಹಯೋರ್ಗ್ರಹಣಹೋಮಯೋರ್ವಿಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಂ, ತಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮತೋಪನ್ಯಾಸೇನ ಸಮರ್ಥನಂ, ವಿಹಿತೇ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೇ ಶಾಖಾನ್ತರಾಭಿಮತಂ ಮಂತ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸ್ವಾಭಿಮತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಹೋಮೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯಸೋಮರಸಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾದನಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ವಿಹಿತಂ ಮನ್ಥಿನೋ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಚ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಯವಪಿಷ್ಟೈರ್ಮಿಶ್ರಣವಿಧಾನಂ ತಸ್ಯೋಪಾಖ್ಯಾನೇನ ಹೇತುನಿರೂಪಣಂ ಚ, ವಿಹಿತೇ ಮಿಶ್ರಣೇ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾ ಚ್ಛುಕ್ರಾಮನ್ಥಿಗ್ರಹಯೋರ್ಹೋಮಕಾಲೇ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಉಭಯೋಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ನಿಷ್ಕ್ರಮಣವಿಧಾನಂ, ನಿಷ್ಕಮಣಾನಂತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯಾರತ್ನಿಸನ್ಧಾನಾದಿಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋಃ ಪರೀತೋ ಗಚ್ಛತೋಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಗಮನಂ ವಿಧಾಯ ಮಂತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಮ್, ಆಹ- ವನೀಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇ ಗ್ರಹಯೋರಾಚ್ಛಾದನಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾದ್ಗತ್ವಾ ತದಪನಯನಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಯೂಪಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಪುರತೋ ವಾ ತಯೋಃ ಪುನರಭಿಸನ್ಧಾನಂಕಥನಮ್, ಅಪ್ರೋಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಯೂಪಶಕಲಸ್ಯ ನಿರಸನಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಿತಸ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಪ್ರಾಸನಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಯೋಜನಪುರಃಸರಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಹೋಮಾತ್ಪ್ರಾಗಧ್ವರ್ಯೋರ್ಮಂತ್ರಜಪವಿಧಾನಮ್, ಆಶ್ರಾವಣಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರೈಷವಿಧಾನಂ, ವಷಟ್ಕಾರಾವಸಾನೇ ಗ್ರಹಚಮಸಾನಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ತದರ್ಥಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚ ಕಥನಂ, ಶುಕ್ರಾಮನ್ಥಿಗ್ರಹಯೋರ್ ಹೋಮೋ ಯಾಜ್ಯಯಾ ತದತಿರಿಕ್ತಮಂತ್ರೇ ವಿಶೇಷೇಣಾಪಿ ಚ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಮಂತ್ರಪ್ರಥಮಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಹೋಮಾನಂತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರೈಷಕಥನಂ, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರಾಽಧ್ವರ್ಯುಪಾತ್ರೇ ಶೇಷಸ್ಯಾವನಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾಯಾಧ್ವರ್ಯುಪಾತ್ರಗತಂ ಸೋಮಂ ಭಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಹೋತೃಚಮಸಂಽವನಯೇದಿತಿ ಕಥನಂ, ಹೋತ್ರಕಾಣಾಂ ಚಮಸಾಽಭ್ಯುನ್ನಯನಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಹೋತ್ರಕಾಣಾಂ ಯಾಜನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಹೋತೃಕಸ್ಯೋತ್ತಮಹೋತೃಕಸ್ಯ ಯಾಜ್ಯಾಪಾಠಾನಂತರಂ ಹುತ್ವಾಽಧ್ವರ್ಯುರನುಮಂತ್ರಯೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ಮಂತ್ರಾರ್ಥಪ್ರಸಂಗೇನ ಹೋತ್ರಾ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಕಥನಂ, ಚಮಸಹೋಮಾನಂತರಂ ಸದೋಗತ್ವೋಪವಿಶೇದಿತಿ ಕಥನಂ, ಮೈತ್ರಾವರುಣಾದಿಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾಗ್ನೀಧ್ರಕರ್ತೃಕಯಾಗಸಮಾಪ್ತಿಕಥನೇ ಕಾರಣಕಥನಂಚೇತ್ಯಾದಿ
೨ ಆಗ್ರಯಣಗ್ರಹಃ-ತತ್ರ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಗ್ರಯಣಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಾನಾಮು- ಪಾಂಶ್ವಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಭೂತಮಧ್ಯದೇಹಾತ್ಮನಾ ಸ್ತವನಮ್, ಉಕ್ತೇನಾತ್ಮನಾಽಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಲಬ್ಧಂ ಸರ್ವತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಗ್ರಹಣೇ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತಮೇವ ಸರ್ವತ್ವಮವ-
ಲಮ್ಬ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸವನತ್ರಯೇಽಪಿ ಗ್ರಹಣಾ ಭಿಧಾನಂ, ಪಾತ್ರಾನ್ತರಗತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಕ್ಷಯೇಽ- ಸ್ಮಾದೇವ ಗ್ರಹಾತ್ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮರ್ಧನಕಥನಂ ಸವನತ್ರಯಪರಿಸಮಾಪ್ತ್ಯನಂತರಮೇತಸ್ಮಾ- ದ್ಗ್ರಹಾದ್ಧಾರಿಯೋಜನಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಆಗ್ರಯಣಶಬ್ದನಿರ್ವವನಮ್, ಆಗ್ರಯಣಗ್ರಹೇಽ- ಧ್ವರ್ಯೋರ್ವಾಗವದನಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮರ್ಥನಂ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಗ್ರಹಣೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾ ವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಗ್ರಹಣಾನಂತರಂ ದಶಾಪವಿತ್ರೇಣ ಸಹ ಗ್ರಹಂ ಸ್ವೀಕೃತ್ಯ ಹಿಂಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಕಥನಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯೋರ್ವಾಗ್ವಿಸರ್ಗಸಾಧನಭೂತಸ್ಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯಾದಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರಶೇಷವಿಧಾನವಿಷಯೇ ಮಂತ್ರಶೇಷಂ ನ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಮಂತ್ರಶೇಷಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಥಾ- ಪನಪೂರ್ವಕಂ ಮಂತ್ರಶೇಷವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಮಂತ್ರಶೇಷೇ ' ಸುಭೂತಾಯ ' ಇತ್ಯಾದಿಪದಪದಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ' ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸಾಯ ' ಇತ್ಯೇತತ್ಪದಂ ಪಠಿತವ್ಯಮಿತಿ ಪರಮತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ನ ಪಠಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಥಿರೀಕರಣಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಕಾರಣಸಹಿತಂ ಮಧ್ಯದೇಶೇ ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಉಕ್ಥ್ಯಗ್ರಹಃ ತತ್ರ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಸ್ಯೋಕ್ಥ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಾತ್ಮನಾ ಸ್ತುತಿಂ ಕೃತ್ವಾಽಽಯುಷ್ಟ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಗ್ರಹಣಾಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣತಾವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ಥ್ಯಗ್ರಹೇಣ ಸವನಸನ್ಧಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತ- ಸವನಸನ್ಧಾನಪ್ರಕಾರೋ ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯುಕ್ಥ್ಯವಿಗ್ರಹೇಽಪಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಗ್ರಹಸ್ಯಾಯುಷ್ಟ್ವೇ ವ್ಯವಹಾರೋಪಪತ್ತಿಕಥನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಋತುರೂಪತ್ವಾತ್ಕಾಮಧೇನುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಪುರೋರುಕ್ಕಂ ಗ್ರಹಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪುರೋರುಕ್ತ್ವಾಭಾವೇಽಪ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಪುರೋರುಕ್ತ್ವಮಸ್ತೀತಿ ಸಮರ್ಥನಂ, ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಇತ್ಥಂ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದಿಕಂ ವಿಧಾಯ ಹೋಮಕಾಲೇ ತಸ್ಯೈವ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಭಜ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ, ಉಕ್ತಮಂತ್ರಸಾಧನೇ ವಿಗ್ರಹಣೇ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತದ್ದೋಷಪರಿಹಾರಾಯ ಯಥಾದೇವತಂ। ಗ್ರಹಂ ವಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಕಥನಂ, ಯಥಾದೇವತಮುಕ್ಥ್ಯಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯತ್ರಯೇ ದೇವತಾಪ್ರತಿಪಾದಕಮಂತ್ರಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಕ್ತೋಕ್ಥ್ಯಪರ್ಯಾಯತ್ರಯೇ ಶಾಖಾ- ನ್ತರೀಯಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಧ್ರುವಗ್ರಹಃ ತತ್ರ ಧ್ರುವಗ್ರಹಮಾಯುರಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಃ, ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತ್ಯಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸ್ಥಾನಭೇದಾದ್ಗ್ರಹದ್ವೈವಿಧ್ಯಕಥನಂ, ದ್ವಿವಿಧಯೋರ್ಧ್ರುವವೈಶ್ವಾನರಯೋರ್ಗ್ರಹಯೋಃ ಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಚರಕಶಾಖಿಮತಮನೂದ್ಯ ತಯೋರನ್ಯತರಃ ಸೋಽಪಿ ಧ್ರುವಗ್ರಹ ಏವ ಗ್ರಹೀತವ್ಯ ಇತಿ ಸ್ವಮತಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಚರಕಶಾಖಿನಾಂ ಮತೇನೋಭಯೋಃ ಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣೇ ಕೋ ಧ್ರುವಃ ಕೋ ವೈಶ್ವಾನರಃ ಇತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾ ಗ್ರಹಣಮುಪಪಾದಯಿತುಮಾಯುರಾತ್ಮಕತ್ವಕಥನಮ್, ಉಕ್ತಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾ ಗ್ರಹಣಂ ಪೂರ್ಣಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಗ್ರಹಸ್ಯ ದೇವತಾಸಮ್ಬಂಧಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಪಾಂಶ್ವಾದ್ಯಾ ಗ್ರಹಾಃ ಪ್ರಾತಃಸವನೇ ಏವ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರೈವ ಚ ಹೂಯನ್ತೇ-ಅಯಂ ತು ಗ್ರಹಸ್ತೃತೀಯಸವನೇಽಗ್ನಿಮಾರುತಶಸ್ತ್ರಕಾಲೇ ಹೋತವ್ಯ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸ್ತೋತ್ರಾವಸರೇ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ಯಾಪಿ ಸೋಮಶೇಷಸ್ಯಾನವಸ್ಥಾಪನಾತ್ತದಾಸ್ಯಾವನಯನಪ್ರಸಕ್ತೌ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಷೇಧಕಥನಂ, ಕದಾ ತರ್ಹ್ಯೇನಮವನಯೇದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಗ್ನಿಮಾರುತಶಂಸನಕಾಲೇ ಧ್ರುವಗ್ರಹೋ ಹೋತವ್ಯ ಇತಿ ತತ್ಕಾಲವಿಧಾನಂ, ತದಾನೀಂತನಾನುಷ್ಠೇಯಧರ್ಮನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಮೂತ್ರಾದ್ಯವಸೇಚನೇ ಬಾಧಕಥನಂ, ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸ್ತೋತ್ರ- ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸದನಸ್ಯಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯೈವ ಪುನರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ದೇಶವಿಶೇಷಸಾದನವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಯೋ- ರುಪಕೀರ್ಣಯೋರನುಪಕೀರ್ಣಯೋರ್ಗ್ರಹಸಾದನಪ್ರದೇಶಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಪಕೀರ್ಣೇ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಸಾದನಾತ್ತತೋ ಜಾತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಕಥಮಾತ್ಮನೋಽನ್ಯೇನ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ಶಫೈರಿತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯಾಪಾನವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಗ್ರಹಸ್ಯ ಧ್ರುವನಾಮಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತೇರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಗ್ರಹಣಮಾರಮ್ಯ ಹೋಮಪರ್ಯನ್ತಂ ರಕ್ಷಣವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ರಕ್ಷಣ- ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋರ್ನಿರ್ಗಮನಾಗಮನಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರಹಸ್ಯ ವತ್ಸರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯಾವನಯನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ವಿಹಿತಂ ಸಾದನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಮ್, ಮನ್ತ್ರಗತವೈಶ್ವಾನರಪದಪ್ರಯೋಗೋಪತ್ತಿನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರಾದೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ- ತತ್ರ ಅಭಿಷವಕಾಲೇ ಗ್ರಹಣಕಾಲೇ ಚ ಸ್ಕನ್ನಾನಾಂ ಸೋಮಬಿನ್ದೂನಾಂ ಸ್ಕನ್ದನಪ್ರತ್ಯವಾಯ- ಪರಿಹಾರಾಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಪ್ರುಷಾಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ವೈಪ್ರುಷಹೋಮೋತ್ತರಂ ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಾರ್ಥಮಧ್ವರ್ಯುಣಾ ತೃಣಯೋರಾದಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಂ ಪ್ರತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಗಮನವಿಧಾನಮ್, ಯಜಮಾನೇನಾಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ- ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉಪಾತ್ತಯೋಸ್ತೃಣಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯ ಚಾತ್ವಾಲೇ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪವಿಧಾನಮ್, ಅವಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ತೃಣಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕಾಲವಿಶೇಷೇಣ ಬಹಿ- ಷ್ಪವಮಾನಪ್ರದೇಶೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸ್ತೋತ್ರೋಪಾಕರಣವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರೋಕ್ತ ಉಪಾಕರಣಮನ್ತ್ರೇ ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರೇಷು ಚಾನಾವೃತ್ತಿವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪವಮಾನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಸ್ತೋತ್ರಾಣಾಮುಪಾಕರಣೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರದರ್ಶನಮ್ ,ಚಾತ್ವಾಲಪ್ರದೇಶೇ ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಯ ಕಾರಣನಿರೂಪಣಮ್, ಪ್ರಕೃತಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರಸ್ಯ ನೌರೂಪತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಂ ನೌರೂಪತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ಯಜ್ಞೇಽಪಿ ನಿನ್ದಿತಃ ಪರಿಹರಣೀಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರಸಮಾಪ್ತ್ಯ- ನನ್ತರಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರೈಷಮನ್ತ್ರಮುತ್ಸಾದ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ- ವಿಹಿತಮಾಶ್ವಿನಗ್ರಹಗ್ರಹಣಕಾಲವಿಶೇಷಮನೂದ್ಯ ತದುತ್ತರಕಾಲಂ ಯೂಪಪರಿವ್ಯಯಣಪಶೂಪಾಕರಣಯೋ- ರ್ವಿಧಾನಮ್ ತತ್ರೋಪಾಕರಣಮಂತ್ರೇಽಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಃ, ಆಲಬ್ಧಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಸವನತ್ರಯವ್ಯಾಪಿತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಪಶುದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದುಕ್ಥ್ಯಾದಿಕ್ರತೂನಾಂ ಪಶುಕ್ಲೃಪ್ತಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭನಾದುಪರಿತನಂ ಸದಃಸರ್ಪಣಾನ್ತಂ ಪ್ರಯೋಗಮುಪೇಕ್ಷ್ಯ ತದನನ್ತರಂ ಸವನೀಯಪುರೋಡಾಶಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಹೋಮಪ್ರಶಂಸನಾಯ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಿತ್ಸಯೋಪೋದ್ಘಾತವರ್ಣನಂ, ಪ್ರಸ-ಙ್ಗಾತ್ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭನಸವನೀಯಹವಿಷಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಜನಾಮಿಧಾನಂ,ಸವನೀಯಹವಿಷಾಂ ಹೋಮಕಾಲೇ ದೇವತಾವಿಶೇಷಸಮ್ಬನ್ಧಕಥನಮ, ಪುರೋಡಾಶಾದೀನಾಂ ನಾನಾತ್ವೇ ಕಾರಣಕಥನಂ, ಉಕ್ತಾನಾಂ ಪುರೋಡಾಶಾದೀನಾಂ ಕಾಮನಾವಿಷಯತ್ವಕಥನೇನ ತತ್ಪ್ರೀತಿಸಾಧನತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನ- ಸವನೇ ತೃತೀಯಸವನೇ ಚ ಪಯಸ್ಯಾಯಾ ಅಭಾವಂ ಸೂಚಯಿತುಂ ತತ್ಕಾರಣಸ್ಯ ಪೃಚ್ಛಾಕರಣಂ, ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ಕಾರಣಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಸ್ತೋತ್ರಪಂಕ್ತಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಹವಿಷ್ಪಂಕ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತಮರ್ಥಂ ಕಾರಣಮುಪನ್ಯಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೪।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಋತುಗ್ರಹಾಃ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ತಾವದಧ್ವರ್ಯುಃ ಸವನೀಯಪುರೋಡಾಶಶಕಲಮಚ್ಛಾವಾಕಸ್ಯ ಪಾಣೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪಾಣೌ ಪುರೋಡಾಶಶಕಲಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ನಿಗದಾನುವಚನಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಸಮ್ಪ್ರೈಷಸ್ಯ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮ್, ಅಚ್ಛಾವಾಕಕರ್ತೃಕಯಾಗಸ್ಯಾನನ್ತರಕಾಲಮೃತುಗ್ರಹಾಣಾಂ
ಯಾಗವಿಧಾನಂ, ಪುನರಪಿ ತಸ್ಯೈವ ಕಾಲಸ್ಯ ಸರ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಋತುಗ್ರಹಾಣಾಂ ದ್ವಾದಶರೂಪಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ತ್ರಯೋದಶಸಂಖ್ಯಾಕತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತೋ ದ್ವಾದಶಪಕ್ಷ ಏವಾನುಷ್ಠೇಯ ಇತಿ ಕಥನಂ, ಧ್ರುವಗ್ರಹಗ್ರಹಣಾ- ನೇತರಂ ಧಾರಾಯಾ ವಿರತತ್ವಾದುಕ್ತಸಂಖ್ಯಾಕಾನಾಮೃತುಗ್ರಹಾಣಾಂ ದ್ರೋಣಕಲಶಾದ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಗ್ರಹಣಸಾಧನಪಾತ್ರಯೋರುಭಯತೋಮುಖತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಗ್ರಹಣಾನಂತರಂ ಗ್ರಹವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಖರೇ ಸಾದನಸ್ಯ ನಿಷೇಧಕಥನಮ್, ಗ್ರಹಣಾವಸರೇ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾ ಅನುವಾಕ್ಯಾಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕೋ
ನಿಷೇಧಃ, ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಗ್ರಹೇಷು ವಷಟ್ಕಾರಾನಂತರಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾನುವಷಟ್ಕಾರಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ನಿಷೇಧ- ಕರಣಂ, ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಯೋರೇಕಾದಶದ್ವಾದಶಯೋಶ್ಚ ಸಕಾರಣಂ ಸಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋಃ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಯೋ- ರ್ನಿಷ್ಕ್ರಮಣಪ್ರವೇಶಯೋರ್ವಿಪಕ್ಷೇ ಬಾಧಪ್ರದರ್ಶನ- ಪೂರ್ವಕ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಯಾಗಕಾಲೇಽಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋಃ ಪ್ರೈಷಮನ್ತ್ರಾಣಾಮುತ್ಪಾ- ದನದ್ವಾರಾಽಹೋರಾತ್ರಸೃಷ್ಟಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಾನುಕ್ತಕ್ರಮಸಹಿತಾನಾಂ ಪ್ರೈಷಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಮಧ್ಯೇ ಪಾತ್ರಮುಖಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಾಸವಿಧಾನಂ, ಋತುಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಗ್ರಹಯೋಃ ಕರ್ತೃಮನ್ತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಚೈತ್ರವೈಶಾಖಯೋರ್ಮಧು- ಮಾಧವನಾಮಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ದರ್ಶನ, ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಷಾಢಯೋಃ ಶುಕ್ರಶುಚಿನಾಮಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತಿಸಹಿತಂ ತೃತೀಯ- ಚತುರ್ಥಯೋಃ ಯಥೋಕ್ತಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಂ ಗ್ರಹಣ- ವಿಧಾನಂ, ಶ್ರಾವಣಭಾದ್ರಪದಯೋರ್ನಭೋನಭಸ್ಯನಾಮ- ಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯುತಂ ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋರ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಆಶ್ವಿನಕಾರ್ತಿಕಯೋರಿಡೂರ್ಙ್ನಾಮಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯುತಂ ಸತಮಾಷ್ಟಮಯೋರ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಪೌಷಯೋಃ ಸಹಸ್ಯಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಾಪ್ತಿಯುತಂ ನವಮದಶಮ- ಯೋರ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಮಾಘಫಾಲ್ಗುನಯೋಸ್ತಪಸ್ತಪಸ್ಯಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಾಪ್ತಿಯುತಮೇಕಾದ್ವಾದಶಯೋರ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ತ್ರಯೋದಶಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಪಕ್ಷೇ ತನ್ಮಂತ್ರಾಭಿಧಾನಂ, ಹೋಮೋತ್ತರಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುರ್ವಾ ಪಾತ್ರೇ ಶೇಷಸ್ಯಾವನಯನಂ ವಿಧಾಯ ಸಂಸ್ರವಶೇಷಸ್ಯ ಭಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಹರಣವಿಧಾನಮ್ ।
ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನಗ್ರಹಃ-ತತ್ರ ಕಾರಣಸಹಿತಂ ಅಭಕ್ಷಿತಪಾತ್ರೇಣೈನ್ದ್ರಾಗ್ನಸ್ಯಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನಗ್ರಹಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಖರೇ ಸಾದನವಿಧಾನಮ್ ।
ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಃ ತತ್ರ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಶುಕ್ರಪಾತ್ರೇಣ ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತದನುವಾದೇನ ತನ್ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಚ ತದರ್ಥ- ವಿವರಣಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಖರೇ ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೨ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನಗ್ರಹಾಃ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಋತುಗ್ರಹೈನ್ದ್ರಾಗ್ನವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಾ ವಿಹಿತಾಃ, ತತ್ರೈನ್ದ್ರಾಗ್ನವೈಶ್ವದೇವಯೋರ್ಹೋತ್ರಾ ಶಸ್ತ್ರೇ ಶಂಸ್ಯಮಾನೇಽಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಪ್ರತಿಗರಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ತೋತ್ರಮಸ್ಮಿನ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಕಥ್ಯತೇ । ತತ್ರ ತಾವತ್ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತಿಗರಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ, ಪ್ರಾಞ್ಚಮಾಸೀನ- ಮಧ್ವರ್ಯುಂ ಪ್ರತಿ ಶಸ್ತ್ರಮುಪಕ್ರಮೇತೇತಿ ಕಥನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸ್ತೋತ್ರಶಸ್ತ್ರಯೋಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಮುಪಜೀವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ, ಪ್ರತಿಗರಾವಸರೇಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪರ್ಯಾವೃತ್ತಿವಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಗರೇಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪರಾಕ್ತ್ವೇ ಬಾಧಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವೋಕ್ತಾಯಾಃ ಪರ್ಯಾವೃತ್ತೇರ್ದೃಢೀಕರಣಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಗರಸ್ಯ ಛನ್ದಃ-ಸಮ್ಬನ್ಧಿರಸರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಗರೋಚ್ಚಾರಣಸ್ಯಾವಸಾನಲಕ್ಷಣಕಾಲವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಾತಃಸವನಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಗಾಯತ್ರತ್ರೈಷ್ಟುಭಜಾಗತತ್ವಾನಿ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸವನತ್ರಯೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಗರೇ ವಿಶೇಷವಿವಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಸ್ತಾವಕರಣಂ, ಪ್ರಕೃತೇ ಪ್ರತಿಗರಸವನತ್ರಯೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಕಥನಂ, ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಗರಸ್ಯ ಕಾಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರತಿಗರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಗರೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಛಾಖಿನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸ್ವಮತಮಭಿಧಾಯ ಚ ತನ್ನಿಗಮನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಶುಕ್ರಾಮನ್ಥ್ಯಾದಿಗ್ರಹಾಃ-ತತ್ರ ಉಕ್ಥ್ಯಗ್ರಹಾನ್ತಂ ಪ್ರಾತಃಸವನಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನ-
ಸವನಾಯ ಸೋಮಾಭಿಷವಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಶುಕ್ರಾದಿಪಞ್ಚಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ಥ್ಯಮರುತ್ವತೀಯಯೋಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯೇ ಶಾಖಾನ್ತರಮತಮನೂದ್ಯ ನಿರಾಕರಣಪೂರ್ವಕಂ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಂ, ಸಮ್ಭೂಯ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮರುತ್ವತೀಯಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮ್, ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮರುದರ್ಥಕತ್ವಾತ್ತೇಭ್ಯ ಏವ ಗ್ರಹಣಪ್ರಸಕ್ತೌ ತತ್ಸಹಿತಾಯೇನ್ದ್ರಾಯ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಕಾರಣಾನ್ತರೋಪನ್ಯಾಸೇನೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಪ್ರಕೃತಗ್ರಹಾಣಾಮೃತುಪಾತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಮೇಣ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಸಾದನಮನ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಂ, ತದರ್ಥ- ವಿವರಣಂ ಚ, ಮರುತ್ವತೀಯಗ್ರಹ್ಣಾನಂತರಂ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಂ ಗ್ರಹಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪಾಪನಿರಸನಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನರಪಿ ತಸ್ಯೈವ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಗ್ರಹಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸಮ್ಬನ್ಧಿಮಹತ್ತ್ವಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಶುಕ್ರಪಾತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಾಹೇನ್ದ್ರ ಗ್ರಹೇ ಪೃಷ್ಠಸ್ತೋತ್ರೋಪಾಕರಣಾನನ್ತರಮಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರೈಷರೂಪಾಯಾ ವಾಚ ಉತ್ಪಾದನಂ, ಸ ಚ ಪ್ರೈಷಸ್ತೃತೀಯಸವನಾರ್ಥಂ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನೇ ತೃತೀಯಸವನಾರ್ಥಾಭಿಷವಾದಿ- ಸಮ್ಪಾದನಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರೈಷಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೪ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಂ - ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜನಮುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಸಂಗಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾಪದನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಧವಿರ್ಯಜ್ಞೇ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಲೃಪ್ತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಸೋಮಯಾಗೇ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಲೃಪ್ತಿಕಥನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಶತದಕ್ಷಿಣತ್ವೇನ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಿನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಸಂಖ್ಯಾಯಾ ನ್ಯೂನತ್ವೇನಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ನಿಷೇಧಕಥನಂ, ವಿಹಿತದಕ್ಷಿಣಾಯಾಃ
ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯಾಃ ಸಹೋತೃಕರ್ತ್ವಿಗ್ಸಮ್ಬನ್ಧವಿಧಾನಂ, ಸಕಾರಣಂ ವಾಸಸಿ ಹಿರಣ್ಯಬನ್ಧನರೂಪವಿಶೇಷಸಹಿತಂ ದಾಕ್ಷಿಣಹೋಮವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಧಿಕರಣಕಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರೌ ವಿಧಾಯ ತಯೋಶ್ಛನ್ದಃಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಂ ನಿರ್ದೇಶಂ ಕೃತ್ವಾ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ, ವಿಕಲ್ಪೇನೈಕಾಹುತಿಕಸ್ಯ ದ್ವ್ಯಾಹುತಿಕಸ್ಯ ವಾ ಆಗ್ನೀಧ್ರಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿದಿತೇ ಹೋಮೇ ಪ್ರಥಮಾಹುತೌ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ದ್ವಿತೀಯಾಹುತೇರ್ನೈಮಿತ್ತಿಕತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಪಕ್ಷೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತವಾಜಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಥಾನಾಂ ಗವಾಮಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಚತುರ್ಧಾವಿಭಾಗೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಸಹಿತಂ ಸದೋಗಮನವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸದಸ್ಯೈಃ ಸಹ ಸದಃ ಪ್ರೇಕ್ಷಣ- ವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಸಹಿರಣ್ಯಮಾಗ್ನೀಧ್ರಂಪ್ರತಿ ಗಮನವಿಧಾನಮ್, ಉಪಸದನಾನನ್ತರಂ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಮಗ್ನೀಧೇ ಹಿರಣ್ಯದಾನವಿವಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣಾದಾನೇ ಆಗ್ನೀಧ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕತ್ವೇ ಕಾರಣೋಪನ್ಯಾಸಃ, ಆಗ್ನೀಧ್ರಾಯ ಹಿರಣ್ಯಂ ದತ್ವಾ ತತ ಆತ್ರೇಯಾಯ ಹಿರಣ್ಯಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಆತ್ರೇಯಾಯ ಹಿರಣ್ಯದಾನೇ ಹೇತುನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭ್ಯಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಕ್ರಮೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಾನನ್ತರಂ ಮರುತ್ವದ್ಗ್ರಹಸ್ಯಾನುವಾಕ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರೈಷವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಸಮ್ಪ್ರೈಷೋಚ್ಚಾರಣಾನ್ತರಂ ನ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ವಿಹಿತಶತದಕ್ಷಿಣಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಮೃತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷೇಷು ದಾನವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಮಶೋ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಹಿರಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮ್ಪ್ರತಿಗ್ರಹಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ
ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಹಿರಣ್ಯಾದಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಮನ್ಥಾದಿದಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಇಚ್ಛಯಾ ದತ್ತಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಮನ್ತ್ರಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರರೂಪಾರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹಮನ್ತ್ರೇಷು ತತ್ತದ್ದೇವತಾವಾಚಕಪದೋಚ್ಚಾರಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ವಿಷಯೇ ದೇವತಾಪದಂ ನೋಚ್ಚರೇದಿತಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೧
೫ ತೃತೀಯಸವನಗ್ರಹಾಃ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಾದಿತ್ಯಗ್ರಹಃ - ತೃತೀಯಸವನಾದಾವಾದಿತ್ಯಗ್ರಹಯಾಗಂ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಃ, ಪ್ರಕೃತಾದಿತ್ಯಗ್ರಹೋಪಯೋಗಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತತ್ರ ದ್ವಿದೇವ- ತ್ಯಾನಾಮನುವಷಟ್ಕಾರಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ದ್ವಿದೇವತ್ಯಯಾಗಕಾಲೇ ತದುಪಯುಕ್ತಪ್ರಯೋಗಕಥನಂ, ಪ್ರತಿ- ಪ್ರಸ್ಥಾತೃಕೃತಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾಹುತ್ಯಾ ದ್ವಿದೇವತ್ಯಾನಾಮನುವಷಟ್ಕಾರಸಿದ್ಧಿಕಥನಮುಕ್ತಹೋಮಸ್ಯೋ- ತ್ತರಾರ್ದ್ಧದೇಶಕಥನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರತಿನಿಗ್ರಹಣಸ್ಯ ದ್ವಿದೇವತ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಾದಿತ್ಯೋತ್ಪಾದಕತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ದ್ವಿದೇವತ್ಯಗ್ರಹೇ ಯಾಗಾದನನ್ತರಮಾದಿತ್ಯಪಾತ್ರೇಣಾ- ದಿತ್ಯಸ್ಥಾಲ್ಯಾಽಽಚ್ಛಾದನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಕಾಲೇ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾತ್ಪ್ರಾಗನುಷ್ಠೇಯಾನುಷ್ಠಾನ- ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಾನ್ತೇ '' ಉಪಯಾಮಗೃಹೀತೋಽಸಿ '' ಇತಿ ಶೇಷೋ ನ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಕರಣಮ್, ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರವಿಶಿಷ್ಟ। ಗ್ರಹಣಾನನ್ತರಂ ಪಾತ್ರಮಪಗೃಹ್ಯ ಪುನಶ್ಚ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್,
ದಧಿಗ್ರಹಃ - ತತ್ರ ಗೃಹೀತೇ ಸೋಮರಸೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಧಿಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ದಧಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಷಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಮ್, ಆದಿತ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮ್ಪೂರ್ಣತಾಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇ ದಧಿಗ್ರಹಣೇ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಆದಿತ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯೋಪಾಂಶುಸವನಾಖ್ಯೇನ ಗ್ರಾವ್ಣಾಽಽಲೋಡನವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಾನ್ತರಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಗ್ರಹಣಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ದಶಾಪವಿತ್ರೇಣ ಮಾರ್ಜನಸ್ಯಸಪ್ರಯೋಜನಂ ನಿಷೇಧಕರಣಮ್, ಉಪಾಂಶುಸವನೇನ ಗ್ರಹಸ್ಯ ವಿಹಿತಂ ಮೇಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗ್ರಹಣಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಕಥನಂ, ದ್ವಾರಪಿಧಾನಾಪನಯನಾನನ್ತರಂ ನಿಷ್ಕ್ರಮಣಾದಿಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರೈಷಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಾನ್ತರ- ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾನುವಷಟ್ಕಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ಯಥಾವತ್ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೇ ವಿಶೇಷ- ಪ್ರದಾನಕಥನಮ್, ಆದಿತ್ಯಗ್ರಹಯಾಗಾನನ್ತರಂ ಹವಿರ್ದ್ಧಾನಗಮನಪೂರ್ವಕಮಾಗ್ರಯಣಸ್ಯ ಗ್ರಹಣ- ಪ್ರಕಾರವಿಧಾನಂ, ಧಾರಾಚತುಷ್ಟಯಾದ್ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಗ್ರಯಣಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೇ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತೃಕೃತಂ ಸಂಸ್ರವಾಸೇಚನಮಾದಿತ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯಾನುವಷಟ್ಕಾರಲಾಭಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೪।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸಾವಿತ್ರಗ್ರಹಃ-ತತ್ರ ಸಾವಿತ್ರಂ ಗ್ರಹಂ ವಿಧಾತುಂ ತಸ್ಯ ಮನಸ್ತ್ವಪ್ರಾಣತ್ವರೂಪೇಣಾಭಿಧ್ಯಾನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸೋಮಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರತಿಸವನಂ ಸಂವ- ತ್ಸರರೂಪೇಣ ವಿಭಾವನಂ, ತದರ್ಥಂ ತೃತೀಯಸವನೇ ಸವಿತುಃ ಸರ್ವರ್ತುರೂಪತ್ವಾತ್ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸಾವಿತ್ರಗ್ರಹಸ್ಯಾಪಿ ಋತುಗ್ರಹಸಮ್ಪತ್ತಿಕತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಸಾವಿತ್ರಗ್ರಹಸ್ಯೋಪಾಂಶುಪಾತ್ರೇಣ ವಾಽನ್ತರ್ಯಾಮಪಾತ್ರೇಣ ವಾ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಪುನರುಪಕ್ಷೀಣೇ ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಗ್ರಯಣಾದ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಗ್ರಹಣೇ ಮೈತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಖರೇ ಸಾದನಂ ನ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಕಥನಮ್, ಅನುವಷಟ್ಕಾರವರ್ಜ್ಯಂ ಆಶ್ರಾವಣಾದೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಸಹಿತಂ ಹೋಮವಿಧಾನಮ್ ।
ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಃ - ತತ್ರ ಅಭಕ್ಷಿತೇನ ಪಾತ್ರೇಣ ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಸ್ಯ ಮನೋರೂಪಸ್ಯ ಸವಿತುಃ ಕೃತಾನುಕರಾನುವರ್ತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರಾಣೋದಾನತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾ- ತ್ತೃತೀಯಸವನಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವತ್ವಮಭಿಧಾಯ ವೈಶ್ವದೇವಗ್ರಹಸ್ಯ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪೂತಭೃತೋ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಪುರೋರುಕ್ಕತಯಾ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ಚ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸೋಮಸ್ಯ ಖರೇ ಸಾದನವಿಧಾನಂ, ಹೋತ್ರಾ ವೈಶ್ವದೇವಶಸ್ತ್ರೇ ಶಂಸ್ಯಮಾನೇ ದ್ವಿದೈವತ್ಯಪಾತ್ರಾಣಾಂ ವಿಮೋಕ್ಷಣಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಕಥನಂ, ತತ್ರ ಕಾರಣಾ- ದ್ಯುಪನ್ಯಾಸಶ್ಚೇತಿ
೨ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚರುಃ ತತ್ರ ಸೌಮ್ಯಸ್ಯ ಚರೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಂ, ಸೌಮ್ಯಸ್ಯ ಚರೋ- ರ್ದೇವಪಿತ್ರೋರುಭಯೋರ್ಹವಿಷ್ಟ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಕಲಹನಿವಾರಣಾಯ ತಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವ್ಯೇ ತೃತೀಯ- ಸವನೇಽನುವಾಕ್ಯಾವರ್ಜಂ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದುಭಯತೋಽನ್ಯತರತೋ ವಾಽಽಜ್ಯೇನ ಪರಿಯಜನಸಹಿತಸ್ಯ ಸಧರ್ಮಕಸ್ಯ ಸೌಮ್ಯಸ್ಯ ಚರೋರ್ಹೋಮವಿಧಾನಮ್ ।
ಪಾತ್ನೀವತಗ್ರಹಃ - ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಚರಣ್ಯಾ ಸ್ರುಚಾ ಚತುರ್ಗೃಹೀತಮಾಜ್ಯಂ ಗೃಹೀತ್ವಾಽಧ್ವರ್ಯೋ ಶಾಲಾ- ಕೈರ್ಯಥೋಪಕೀರ್ಣಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಾಘಾರಣವಿಧಾನಂ, ತದೈವ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುಃ ಪಾತ್ನೀವತಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ತತ್ಸಾಧನತ್ವೇನ ಯದಿ ಸಾವಿತ್ರೋ ಗ್ರಹ ಉಪಾಂಶುಪಾತ್ರೇಣ ಗೃಹೀತಶ್ಚೇದಸ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಪಾತ್ರೇಣ ಗ್ರಹಣಂ ಯದಿ ಸಾವಿತ್ರೋ ಗ್ರಹ ಅನ್ತರ್ಯಾಮಪಾತ್ರೇಣ ಗೃಹೀತಶ್ಚೇ- ದಸ್ಯೋಪಾಂಶುಪಾತ್ರೇಣ ಗ್ರಹಣಂ ಚೇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಭಾಷಯಾ ಪಾತ್ರಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತದಪಿ ಗ್ರಹಣಮ- ಪುರೋರುಕ್ಕತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿ- ಯೋಜನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಚರಣೀಶೇಷೇಣಾಜ್ಯೇನ ಪತ್ನೀವತಗ್ರಹಸ್ಯ ಶ್ರಯಣಕರಣ ( ಮಿಶ್ರಣಕರಣ) ಕಥನಂ, ಪ್ರಸಗಾತ್ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪಿತ್ರ್ಯಸ್ಯ ಧನಸ್ಯ ವಾ ಷಡ್ವಿಧಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಧನಸ್ಯ ದಾಯಸ್ಯಾ- ನೀಶ್ವರತ್ವೋಪವರ್ಣನಮ್, ಉಕ್ತೇ ಶ್ರಯಣೇ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರೈಷಂ ಸಧರ್ಮಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಭಕ್ಷಂ ಚ ಪಾತ್ನೀವತಗ್ರಹಹೋಮವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಪ್ರೈಷೇ ಉಕ್ಥ್ಯಾದಿಸೋಮಸಂಸ್ಥಾಸು ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಹಾರಿಯೋಜನಗ್ರಹಃ - ತತ್ರ ಹಾರಿಯೋಜನಗ್ರಹವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಹಾರಿಯೋಜನಗ್ರಹ- ಸ್ಯಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಕಾರಣಂ ದ್ರೋಣಕಲಶೇಽಪುರೋರುಕ್ಕತಯಾ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನ, ವಿಹಿತೇ ಗ್ರಹಣೇ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗೃಹೀತೇ ಸೋಮರಸೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಧಾನಾನಾಮಾವಾಪವಿಧಾನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಸಧರ್ಮಕಮುನ್ನೇತುರ್ಹಾರಿಯೋಜನಗ್ರಹಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಭಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಧಾನಾನಾಂ ವಿಭಜ್ಯ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರ ದ್ರೋಣಕಲಶಭಕ್ಷವಿಷಯೇ ಹೋತುರೇವ ಭಕ್ಷ ಇತ್ಯೇಕೀಯಮತಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವರ್ತ್ವಿಜಾಂ ಭಕ್ಷ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ಸರ್ವರ್ತ್ವಿಕ್ಕರ್ತೃಕಂ ಧಾನಾನಾಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪ್ರಾಣಭಕ್ಷಮರ್ಥಾದವಘ್ರಾಣಂ ಕೃತ್ವಾ ತಾಸಾಂ ಸಕಾರಣಮುತ್ತರವೇದಾವೇವ ನಿವಪನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪೂರ್ಣಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಸಮವಮರ್ಶನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ಪೂರ್ಣಪಾತ್ರಸ್ಥಾಭಿರದ್ಭಿರ್ಮುಖೋಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ,
೪ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಃ - ತತ್ರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾಙ್ಗಭೂತಾನಾಂ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಃಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ ಹೋಮಾನಾಮಪೂರ್ವೋ ನವಸಂಖ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಉತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಃ, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಃಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ನವಾನಾಂ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಹೋಮಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಯಜಮಾನಾಪ್ಯಾಯನಂ, ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ದೇವತಾವಿಸರ್ಜನಮುತ್ತಮಸ್ಯತ್ರಿಕಸ್ಯ ಯಜ್ಞಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತೇಷು ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಹೋಮೇಷು ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ವಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಿತಾನಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಅವಭೃಥಸ್ನಾನಂ-ತತ್ರಾದಾವಪ್ಸ್ವವತರಣಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮೃಜೀಷಸ್ಯಾಪೋಽಭ್ಯವಹರಣಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದವಭೃಥಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರನ್ತೇ ಬರ್ಹಿರ್ಹೋಮಾತ್ಪ್ರಾಕ್ಸೋಮಮಭಿತೋ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ಚಮಸಾದ್ಯುಪಕರಣಜಾತಸ್ಯ ಚಾತ್ವಾಲಂ ಪ್ರತಿ ನಿನಯನವಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಣವಿಷಾಣಾಯಾ ಮೇಖಲಾಯಾಶ್ಚಾ- ಧ್ವರ್ಯೋಶ್ಚಾತ್ವಾಲೇ ಪ್ರಾಸನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪ್ರಾಸನೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ಯಜಮಾನಾಯ '' ಉರುಂ ಹಿ '' ಇತಿ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಾಚನಕಥನಂ, ತಥಾ ಪ್ರಸ್ತೋತ್ರೇ ಸಪ್ರಯೋಜನಸಾಮಗಾನಪ್ರೈಷದಾನಕಥನಂ, ತತ್ರ ಸಾಮಾಗ್ನೇಯ್ಯಾಮತಿಛಂದಸ್ಕಾಯಾಮೃಚಿ ಗೇಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ತತ್ಸಾಮಮಂತ್ರಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಸ್ಯನ್ದಮಾನಾನಾಮಪಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯತ್ರ ಸ್ಥಿರಾ ಆಪಸ್ತತ್ರದೇಶೇ ಉದಙ್ ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯ ಜಘನೇನ ಚಾತ್ವಾಲಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಪ್ರಕಾರಕಸಂಚರಮಾರ್ಗೇಣ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗಮನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರಪೋಽವಕ್ರಮಯತೇ ಯಜಮಾನಾಯ '' ನಮೋ ವರುಣಾಯ '' ಇತಿ ಮೈತ್ರಸ್ಯ ವಾಚನಕಥನಮ್, ಅಪ್ಸ್ಯವತರಣಾನನ್ತರಂ ಚತುರ್ಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ಸಮಿತ್ಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮನೀಕವತ್ಯಾಜ್ಯಾಹುತಿಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ಗೃಹೀತೇನ ಜೌಹವೇನಾಜ್ಯೇನ ಸಕಾರಣಮಪಬರ್ಹಿಷಾ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರಯಾಜಾನಾಮನುಷ್ಠಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಯಾಜಾನಂತರಂ ಪ್ರಧಾನೋ ವಾರುಣಯಾಗಸ್ತತ್ರ ತಸ್ಯ ವಾರುಣ- ಸ್ಥಯೈಕಕಪಾಲಸ್ಯ ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಕಥನಂ, ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಃ ಪ್ರಧಾನೋ ವಾರುಣಯಾಗಃ ತತ್ರ ಧರ್ಮೇಷು ಅವದ್ಯತೋಽನುವಾಚನಮಿತಿ ವಿಶೇಷಕಥನಂ, ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಃ ಸೌವಿಷ್ಟಕೃದಾಗ್ನಿವರುಣೋ ಯಾಗೋ ಧರ್ಮಕೃತೋಠ್ಯದ್ಯತೋಽನುವಾಚನವಿಶೇಷಶ್ಚೇತಿ
ಕಥನಮ್, ಅವಭೃಥೇಷ್ಟೌ ಷಡಾಹುತಿಪಕ್ಷಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯರ್ತುಸಂವತ್ಸರಸಮ್ಪತ್ತ್ಯೋಪಪಾದನಂ ತಥಾ ದಶಾಹುತಿಪಕ್ಷಮಭಿಧಾಯ ವಿರಾಡಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಅನಯೋಃ ಪಕ್ಷಯೋಃ ಕ್ರಮಾದಾದಿತ್ಯಾನಾಮಾಙ್ಗಿರಸಾನಾಂ ಚ ಮಾರ್ಗತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ಯಜಮಾನೇಚ್ಛಯಾಽನ್ಯತರಃಪಕ್ಷೋಽನುಷ್ಠೇಯ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಋಜೀಷಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ಜಲೇ ಪ್ಲಾವನವಿಧಾನಮ್, ಆಪ್ಲಾವಿತಂ ಕುಂಭಂ ಜಲೇ ವಿಸೃಜ್ಯ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ತದುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ಋಜೀಷಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ಜಲಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಜ್ಜನಕರಣವಿಧಾನಂ, ನಾನಮನ್ಯೋನ್ಯಪೃಷ್ಠಪ್ರಧಾವನಮನ್ಯದ್ವಾಸಃ ಪರಿಧಾನಂ ಸ್ನಾನಫಲಂ ಗಮನೋಪದಿಷ್ಟಸಂಚರಮಾರ್ಗೇಣ ಪುನರೇತ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಮಿಧೋಽಭ್ಯಾಧಾನಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಶೇಷಾವಭೃಥಕರ್ಮವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೪।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಉದಯನೀಯೇಷ್ಟಿಃ ತಸ್ಯಾಮ್ಪ್ರಧಾನಭೂತಸ್ಯಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಚರೋರುತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಃ, ಔದಯನೀಯಮಿತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಜಾತಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಣೀಯವತ್ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ಪ್ರಾಯಣೀಯೇತಿಹಾಸಸ್ಯೇಹಾತಿದೇಶಃ, ಪ್ರಾಯಣೀಯೋದಯನಯಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ, ಪ್ರಾಯಣೀಯೋದಯನೀಯಯೋಃ ಸಕಾರಣಂ ದೇವತಾಕ್ರಮನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ
ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾಯಾಗಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾಯಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾಯಾ ವಶಾಯಾ ಅನುವನ್ಧ್ಯಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿಧಿಃ, ಉಕ್ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧ್ಯಾಯಾಗಸ್ಯ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಾಮನ್ತೇ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಚೋದಿತತ್ವಾತ್ಸವನೀಯಾ- ದನ್ಯಪಶುಬನ್ಧಯಾಗತ್ವಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾಯಾ ವಶಾಯಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣೀಯತ್ವೇ ಕಾರಣಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾವಶಾಯಾಗಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್, ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾಯಾ ವಶಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಕಾರಣೋಪನ್ಯಸನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಙ್ಗಾರೇಭ್ಯೋಽಙ್ಗಿರಸಾಂ ತದನ್ವನ್ಯಪಶೂನಾಂ ಪಶುಷ್ವಪಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟಪಾಂಸುಭ್ಯೋ ಗರ್ದಭಸ್ಯ ಪರಿಶಿಷ್ಟಾದ್ರಸಾನ್ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾ- ವಶಾಯಾಶ್ಚೋತ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾ ಅನ್ತ್ಯತ್ವೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮ್, ವಶಾಯಾ ಗೋರಭಾವೇ ಉಕ್ಷವಶಸ್ಯಾದಾನಕಥನಂ ಚ, ತತೋ ವೈಶ್ವದೇವ್ಯಾವಶಾಯಾಸ್ತದನನ್ತರಂ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾ ವಶಾಯಾಶ್ಚೋತ್ಪತ್ತಿವರ್ಣನಂ ತತ್ರ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾ ವಶಾಯಾ ಅನ್ತ್ಯತ್ವೇ ಕಾರಣೋಪವರ್ಣನಂ ಚ, ಯೇ ಸಂವತ್ಸರಂ ತದಧಿಕಕಾಲಂ ವಾ ಸಹಸ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಂ ತದಧಿದಕ್ಷಿಣಾಕಂ ವಾ ದೀರ್ಘಸತ್ರಂ ಗವಾಮಯನಾದಿಕಮಾಸೀರಂಸ್ತೈರುಕ್ತಂ ದೀರ್ಘಸತ್ರೇ ಏತಾಸಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣೀವೈಶ್ವದೇವೀಬಾರ್ಹಸ್ಪತೀನಾಂ ವಶಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೇಣಾಲಂಭೋ ವಿಧೇಯ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
ಉದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟಿಃ - ತತ್ರೋದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟೇರುತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಧಾನಭೂತಸ್ಯಾಗ್ನೇಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚಕಪಾಲಸ್ಯ ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಪಞ್ಚಕಪಾಲತ್ವೇ ಕಾರಣನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಅಸ್ಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಹಿರಣ್ಯಮನಡ್ವಾನ್ವಾ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಥವೋದವಸಾನೀಯಾಸ್ಥಾನೇ ಪಶುವಚ್ಚತುರ್ಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ವೈಷ್ಣವ್ಯರ್ಚಾಽಽಹುತಿರ್ಹೋತವ್ಯೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಪಕ್ಷೇ ಯತ್ಕಿಂಚಿಚ್ಛಕ್ತ್ಯನುಸಾರೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಹೇತುಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟೇಸ್ತತ್ಸ್ಥಾನೀಯಾಹುತೇರನ್ತೇ ವಾ ಸಾಯಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮವಿಧಾನಂ ಸ್ವಕಾಲೇ ಏವ ಪ್ರಾತರಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೨ ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ-ತತ್ರ ವಶಾಯಾ ಆಲಭನಾದಿವಪೋತ್ಖೇದಾನ್ತೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ- ನುಷ್ಠಾನಾನಂತರಂ ಗರ್ಭಾನ್ವೇಷಣಪ್ರೈಷದಾನಕಥನಮ್, ಅನ್ವೇಷಣೋತ್ತರಂ ಯದಿ ಗರ್ಭೋ ನ ಲಭ್ಯತೇ ತದಾ ನ ಕಾಽಪಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಃ ಯದಿ ಚ ಲಭ್ಯತೇ ತದೈಷಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಃ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿನಿರೂಪಣಂ, ಗರ್ಭಸ್ಯ ಲಾಭೇ ತದ್ಧಿಂಸಾರೂಪಂ ದೋಷಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಸ್ಥಾಲ್ಯುಷ್ಣೀಷಯೋರುಪಕಲ್ಪನಕರಣಪ್ರೈಷದಾನಕಥನಂ, ವಪಾಪ್ರಚರಣಂ ವಿಧಾಯ ಅಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಯೋಃ ಪುನರಾಗಮನವಿಧಾನಮ್, ತದುತ್ತರಮಧ್ವರ್ಯೋರ್ಗರ್ಭನಿರೂಹಣಾರ್ಥಕಸ್ಯ ಪ್ರೈಷದ್ವಯದಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ನಿರುಹ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಚಾಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾ- ನಮ್, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಗರ್ಭಾನ್ಮೇಧಗ್ರಹಣಮುಪವರ್ಣ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಪಶುವದವದಾನಗ್ರಹಣಕಥನಂ ಚ, ಅವದಾನಾನಾಂ ಮೇಧಸ್ಯ ಚ ಯುಗಪಚ್ಛ್ರಪಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಗರ್ಭಂ ಚೋಷ್ಣೀಷೇಣಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಪಶುಶ್ರಪಣಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ವಸಾವದಾನಹೋಮವಿಧಾನಂ ತದನು ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಮೇಧಹೋಮವಿಧಾನಂ ಚ, ಉಕ್ತೇ ಮೇಧಹೋಮೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ಮಂತ್ರೇ ಪುಂಸ್ತ್ವಸ್ತ್ರೀತ್ವಾದಿಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಜ್ಞಾನೇಽಜ್ಞಾನೇ ಚ ಊಹಪ್ರಕಾರವರ್ಣನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ವಾನಸ್ಪತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ತದನು ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಮೇಧಸ್ಯ ಹೋಮವಿಧಾನಂ ಚ, ಉಕ್ತೇ ಮೇಧಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ। ತದಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ ಚ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದನ್ತೇಽಸ್ಯ ಗರ್ಭಾವಶೇಷಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ವೃಕ್ಷೇ ಆಸಂಜನಮಪ್ಸು- ವಾಽಭ್ಯವಹರಣಮಾಖೂತ್ಕರೇ ವೋಪಕಿರಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತೌ ಪಕ್ಷತ್ರಯಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ತೇಷ್ವನುವ್ಯಾಹಾರಭಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಚಾಂತೇ ಪಶುಶ್ರಪಣೇ ಶಾಮಿತ್ರೇಽಗ್ನೌ ಮರುತ ಉದ್ದಿಶ್ಯ- ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕೇನ ಚತುರ್ಥಪಕ್ಷೇಣ ಪ್ರತಿಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ, ಹೋಮಾತ್ಮಕೇ ಚತುರ್ಥಪಕ್ಷೇ ಹೋಮಾವಸರಂ ಹೋಮಪ್ರಕಾರಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಮನ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಸ್ವಾಹಾಕಾರೋ ನ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ನಿರೂಪಣಂ ಹುತಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಙ್ಗಾರೈರಭ್ಯೂಹನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತ್ಯಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಃ ।
೩ ಷೋಡಶೀಗ್ರಹಃ-ತತ್ರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಏವ ಷೋಡಶೀಗ್ರಹಸ್ಯ ಕಾಮ್ಯಂ ವಿಧಾನಂ ತದರ್ಥಮಿತಿ- ಹಾಸೋಪನ್ಯಾಸಶ್ಚ, ಮಂತ್ರೇಣೋಕ್ತೇತಿಹಾಸಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಂ ಫಲವಿಧಿಶ್ಚ ಉಕ್ತಸ್ಯ ಷೋಡಶೀಗ್ರಹಸ್ಯಾನುಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದಸ್ಕಯಾ ಹರಿವತ್ಯಂರ್ಚಾ ಚತುಃಸ್ರಕ್ತಿನಾ ಪಾತ್ರೇಣ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ- ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಗ್ರಹಣೇ ಪ್ರಾತಃಸವನೇ ಆಗ್ರಯಣಾನನ್ತರ್ಯರೂಪಂ ವಾ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನೇ ಆಗ್ರಯಣಾನನ್ತರ್ಯರೂಪಂ ವಾ ಕಾಲಂ ವಿಧಾಯ ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ಗ್ರಹಣಸಾಧನಭೂತಮಂತ್ರದ್ವಯವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಷೋಡಶೀಗ್ರಹಸ್ತೋತ್ರಸ್ಯೋಪಾಕರಣಾನುಶಂಸನಯೋರ್ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಅಥ ಪೃಷ್ಠ್ಯಃ ಷಡಹೋ, ವಿಶ್ವಜಿದೇಕಾಹಶ್ಚ ।
೪ ಅತಿಗ್ರಾಹ್ಯಾಗ್ರಹಾಃ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಪೃಷ್ಠ್ಯೇ ಷಡಹೇ ವಿಶ್ವಜಿತಿ ಚಾತಿಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹವಿಧಾಯಿನ್ಯಾ- ಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಅತಿಗ್ರಾಹ್ಯಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಮ್, ಅತಿಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣೇ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಫಲ-
ವಿಧಾನಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪ್ರಾತಿ- ಸ್ವಿಕಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ ಪ್ರಾತಃಸವನೇ ಆಗ್ರಯಣಗ್ರಹಗ್ರಹಣಾನನ್ತರಂ ವಾ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನ- ಸವನೇ ಉಕ್ಥ್ಯಗ್ರಹಗ್ರಹಣಾನನ್ತರಂ ವೋಪಾಕ- ರಿಷ್ಯನ್ಪೂತಭೃತೋಽತಿಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಾನ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ- ಸಕಾರಣಂ ಪಕ್ಷಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ತೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಾ- ವಸರತ್ರಯಂ ವಿಧಾಯೋಕ್ತೇಷು ಪಕ್ಷೇಷು ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ನಿಗಮನಂ, ಗೃಹೀತಾನಾಮೇಷಾಮತಿಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಗ್ರಹಹೋಮಾದನನ್ತರಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಹೋಮಕರಣವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ವಿಹಿತೇ ಗ್ರಹಣೇ ಮಂತ್ರತ್ರಯಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ತೇಷಾಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಭಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಪೃಷ್ಠ್ಯೇ ಷಡಹೇ ಯಾಗೇ ತಾನತಿಗ್ರಾಹ್ಯ- ಗ್ರಹಾನ್ ಪೂರ್ವೇ ತ್ರ್ಯಹೇಽನ್ವಹಮೇಕೈಕಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಥವೋತ್ತರೇಽನ್ವಹಮೇಕೈಕಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಪಕ್ಷ- ದ್ವಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತನ್ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಕ್ಷಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಂ ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೀಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಯದೋತ್ತರೇ ಏವ ಜಿಘೃಕ್ಷಾ ತದಾ ಪೂರ್ವೇ ಉತ್ತರೇ ಚ ತ್ರ್ಯಹೇಽರ್ಥಾದುಭಯತ್ರ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ತೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್, ಸರ್ವಪೃಷ್ಠೇ ವಿಶ್ವಜಿತಿ ತ್ವೇತೇಷಾಂ ಯಥಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಏಕಾಹೇ ಏವ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪೃಷ್ಠ್ಯಃ ಷಡಹೋ, ವಿಶ್ವಜಿದೇಕಾಹಶ್ಚ ।
೫ ಯಜ್ಞಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರುಪಾಂಶುಪಾತ್ರಾದಿಭ್ಯಃಪ್ರದೇಶೇಭ್ಯೋಽಜಾವಿಮನುಷ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ತೇಷಾಂ ಚ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ತಾಃ ಪ್ರಜಾ ಅಪಿ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಯದಾ ಯದಾ ಚಾನ್ತೇ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ಸ- ಲೇಶೋ ಯದನ್ತತೋ ಹಾರಿಯೋಜನೋ ಭವತಿ ಸ ತದೈತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪಾಲಯಿತುಮಭಿಜಿಘ್ರತಿ । ಉಪಾಂಶುಪಾತ್ರಸ್ಯಾಸಾದನೇನೈವ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಸಪ್ರಕಾರಕೇಣಾರ್ಥವಾದೇನ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧೇರುಪಪಾದನಮಿತ್ಯಾದಿ
೬ ಅವಕಾಶಮನ್ತ್ರಾಃ- ತತ್ರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಏವಾಶ್ವಿನಗ್ರಹಣೋತ್ತರಮಧ್ವರ್ಯುರ್ಗ್ರಹಣಕ್ರಮಾದ್ಯ- ಜಮಾನೇನೋಪಾಂಶ್ವಾದೀನ್ಗ್ರಹಾನವೇಕ್ಷಯತಿ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ '' ಪ್ರಾಣಾಯ ಮೇ ' ಇತ್ಯಾದ್ಯವಕಾಶ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಮನ್ತ್ರಂ ಯಜಮಾನಾಯ ವಾಚನದಾನಪೂರ್ವಕಮಿತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಮವಕಾಶಮನ್ತ್ರ- ವಾಚನವಿಧಾನಂ ತತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾನ್ವಙ್ಗ ಮಾಶಿಷಾಂ '' ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ '' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಶಾಸನಂ, ಏತಚ್ಚಾವಕಾಶಮನ್ತ್ರವಾಚನಂ ಜ್ಞಾತಪ್ರಿಯಾನೂಚಾನಾನ್ಯತಮಾಯ ಯಜಮಾನಾಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಾನ್ಯಸ್ಮೈ ಇತಿ ನಿಯಮನಂ ಚೇತಿ
೭ ಜ್ಯೌತಿಷ್ಟೌಮಿಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತೋ ಮನ್ತ್ರವಿಶೇಷಾಣಾಂ ವ್ಯಾಹೃತಿತ್ವ- ಮುಪಪಾದ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾರ್ಥತ್ವೋಪಪಾದನಂ , ಘರ್ಮದುಹೋ ಗೋರ್ಮರಣೇಽದೋಹೇ ಚಾನ್ಯಾಂ ಗಾಮುಪ- ಸಂಕ್ರಾಮಯ್ಯೇತ್ಯಾದಿಪ್ರಕಾರಸಹಿತಂ ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಶ್ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಾಜ್ಯಾಹುತಿಹೋಮಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಸೋಮಯಾಗೇ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮಣಿ ಸೋಮಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸೋಮಾಙ್ಗಾಙ್ಗಸ್ಯ ವೋಪಪಾತೇ ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಾದಿಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಾಹುತೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಕೃದ್ಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ತತ್ತ- ದ್ದೇವತ್ಯೈಕೈಕಾ ಕಾಲಾಹುತಿರಾಹವನೀಯೇ ಹೋತವ್ಯಾ ಸುತ್ಯಾಸು ತ್ವಾಗ್ನೀಧ್ರೀಯೇ ಹೋತವ್ಯೇತಿ ಸೌಮಿ- ಕಾಙ್ಗಾದ್ಯುಪಪಾತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ಸೋಮೇಽಭಿಷುತಸ್ಯ ಸೋಮರಸಸ್ಯ ಸ್ಕನ್ದನೇ ಸ್ಕನ್ನಮ- ದ್ಭಿರುಪನಿನೀಯ ವೈಷ್ಣವವಾರುಣ್ಯರ್ಚಾಽಭಿಮೃಶೇದಿತಿ ಸೋಪತ್ತಿಕಂ ಸೌಮಿಕಹವಿಃಸ್ಕನ್ದನ- ಪ್ರಾಯಚ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಶ್ಚಿತ್ತೇ ಸ್ಕನ್ನಮದ್ಭಿರನುಪನಿನೀಯ ಕೇವಲಂ ತತ್ಸ್ಕನ್ನಂ ' ದೇವಾನ್ದಿವಮ್ ' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಮೃಶೇದೇವೇತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾಸು ಕಾಲಾಹುತಿಷು ತಾಭಿ ಸಹೈವ ಯಜಮಾನಾಯ ' ಯಜ್ಞಸ್ಯ




ದೋಹಃ- ' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಾಚನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ
ಇತಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮ್ ।
೮ ಗರ್ಗತ್ರಿರಾತ್ರಮಹೀನಮ್-ತತ್ರಾದೌ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಹಸ್ರ್ಯಾ ಗೌರತಿರೇಚನವಿಧಾನಮ್, ಅತಿರೇಚನೀಯಾಯಾ ಗೋಃ ಪರಿಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ತ್ರಿರೂಪಾರೋಹಿಣ್ಯುಪಧ್ವಸ್ತಾಽಪ್ರವೀತೇತಿ ವಿಶೇಷಣಚತುಷ್ಟ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ದಕ್ಷಿಣಾನಯನಕಾಲೇ ಆದ್ಯೇಽಹ್ನಿ ಅಸ್ಯಾಃ ಸಾಹಸ್ರ್ಯಾ ಗೋರಿತರಾಭ್ಯಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ನೀಯಮಾನಾಭ್ಯೋ ಗೋಭ್ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವಾಽನ್ತ್ಯೇಽಹ್ನಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರತಿನಯನವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಸ್ಯೈ ಸಾಹಸ್ರ್ಯೈ ಗವೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮನ್ತ್ರಂ ದ್ರೋಣಕಲಶಸ್ಯಾವಘ್ರಾಪಣವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾಃ ಸಾಹಸ್ರ್ಯಾ ಗೋರ್ದಕ್ಷಿಣೇ ಕರ್ಣೇ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಂ ' ಇಡೇರನ್ತೇ ' ಇತಿಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಜಪವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರೇ ' ಬ್ರೂತಾತ್ ' ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ' ವೋಚೇಃ ' ಇತಿ ವಿಪರಿಣಮೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ಚ, ತತಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಸಾಹಸ್ರ್ಯಾ ಗೋರ್ವಿಮೋಚನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಗಮನೇನ ಯಜಮಾನಾಯ ಫಲೋನ್ನಯನವಿಜ್ಞಾನಕಥನಂ, ಅನುಬಂಧ್ಯವಪಾಹೋಮೋತ್ತರಮುದವಸಾನೀಯಾಯಾಂ ವಾ ಹೋತ್ರಾದಿಭ್ಯಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಗೋಸಾಹಸ್ರೀದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಂ ತದ್ವಿಭಜನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ ಚ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ವಿಭಜ್ಯ ದಾನೇ ಫಲಕಥನಂ ಚೇತಿ। ಇತಿ ಗರ್ಗತ್ರಿರಾತ್ರಮ್ ।
೯ ವ್ಯೂಢದ್ವಾದಶಾಹಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವ್ಯೂಢದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಃ, ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ಗ್ರಹವ್ಯೂಹನಂ ವಿಧಾಯ ಹೋತುರುದ್ಗಾತುಶ್ಚ ಛನ್ದೋವ್ಯೂಹನವಿಧಾನಂ ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿಂಸ್ತ್ರ್ಯಹೇ ಸಮೂಢಚ್ಛನ್ದ- ಸ್ವಮರ್ಥಾದೈನ್ದ್ರವಾಯವಾಗ್ರಂ ಗ್ರಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ಥನವಮಯೋಃ ಸಕಾರಣಮಾಗ್ರಯಣಾಗ್ರತ್ವಂ-
ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಯೋಃ ಶುಕ್ರಾಗ್ರತ್ವಂ-ಪಂಚಮಾಷ್ಟಮಯೋರೈನ್ದ್ರವಾಯವಾಗ್ರತ್ವಂ ತಥಾ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಶುಕ್ರಾಗ್ರಾಯಣಯೋಃ ಸ್ವಸ್ವಸ್ಥಾನೇನಾಸಾದನಂ ಕಿಂತು ಪರಿಮಾರ್ಜನಪ್ರಭೃತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾಕೃತೇ ಕಾಲೇ ಆಸಾದಾನಂ ವಿಧೇಯಂ ತದಪ್ಯಾಸಾದನಂ ಯಸ್ಯ ಹಿಙ್ಕಾರೋ ವಿಹಿತಸ್ತೇಷಾಂ ತದಿತರೇಷಾಂ ತ್ವಹಿಡ್ಕೃತ್ಯೈವಾಸಾದನಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪ್ರಕಾರವಿಧಾನಮ್, ಅನಯೋರ್ವ್ಯೂಹನಾವ್ಯೂಹನಯೋರುಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ಇತಿ ವ್ಯೂಢದ್ವಾದಶಾಹಃ ।
೧೦ ಪ್ರಕ್ರಾನ್ತೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಪ್ರಾಕೃತೇ ವೈಕೃತೇ ವಾ ಯದಿ ಸೋಮೋಽಪಹೃತಶ್ಚೇತ್ತದಾ ಸೋಮಾನ್ವೇಷಣಪ್ರೈಷದ್ವಯವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಸ್ಯಾಲಾಭೇ ಉತ್ತರೋತ್ತರೇಷಾಮಾರ್ಜು- ನಾರುಣಪುಷ್ಪಶ್ಯೇನಹೃತಪೂತಿಕಾದಾರಾರುಣದೂರ್ವಾಹರಿತಕುಶಾನಾಂ ಪ್ರತಿನಿಧೀನಾಂ ಸಕಾರಣಮಭಿ- ಷವವಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿನಿಧ್ಯನುಷ್ಠಾನೇ ಏಕಸ್ಯಾ ಏವ ಗೋರ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಮ್, ಅವಭೃಥಾನ್ತೇ ಏವ ಪ್ರಕ್ರಾಂತಂ ಯಜ್ಞಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಪುನದೀಂಕ್ಷಾಂ ಗೃಹೀತ್ವಾಽನುಷ್ಠಿತಯಾಗೇನ ಪುನರ್ಯಜೇತೇತ್ಯೇವಂ ಸೋಮಾಪಹರಣೇ ಪುನರ್ಯಜ್ಞರೂಪಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ದ್ರೋಣಕಲಶವಸತೀವರ್ಯೇಕಧನಾದಿಕಲಶಭೇದೇ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಾತ್ಪ್ರಾಗ್ದ್ರೋಣಕಲಶಭೇದನೇ ಪೂರ್ವವತ್ಪುನರ್ಯಜ್ಞರೂಪಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ ಜ್ಯೌತಿಷ್ಟೌಮಿಕಾಸ್ವಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿಸಂಸ್ಥಾಸು
ಸೋಮಾತಿರೇಕೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ। ಇತಿಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೪।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ -ಅಂಶುಗ್ರಹಃ--ತತ್ರ ಅಂಶುಗ್ರಹಸ್ಯಾಧಿದೈವತಯಾ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯತ್ವಮಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾಽಽತ್ಮತ್ವಮಧಿಭೂತತಯಾ ಸರ್ವತನೂತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಚತುಃಸ್ರಕ್ತಿನೌದುಮ್ಬರೇಣ ಪಾತ್ರೇಣಾಂಶುಗ್ರಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಅಂಶುಗ್ರಹಸಮ್ಬನ್ಧಿ ನೋಽದ್ರ್ಯಾದಾನಾಂಶುನಿವಪನಾವುಪಸರ್ಜನಾದ್ರ್ಯುದ್ಯಮನಪೂರ್ವಕಸಕೃದಭಿಷವನಾನವಾನನ್ಹವನಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಚೇತ್ಯೇತಸ್ಯ ಪದಾರ್ಥಜಾತಸ್ಯ ತೂಷ್ಣೀಮನುಷ್ಠೇಯತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮನಾಮಿಕಾಯಾಮವಬದ್ಧಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯಾವಘ್ರಾಣಂ ವಿಧಾಯ ಔಪತಪಸ್ವಿನೇ ರಾಮಸ್ಯ ಮತೇನೋಚ್ಛ್ವಸನ್ನಂಶುಗ್ರಹೋ ಹೋತವ್ಯ ಇತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಆಶ್ವತರಾಶ್ವೇರ್ಬುಡಿಲಸ್ಯ ಮತೇನ ಗ್ರಾವಾಣಮುದ್ಯಮ್ಯೈವಾಂಶುಗ್ರಹ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ತಂ ನಾಭಿಷುಣುಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಷವನಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಮತೇನ ತು ಸಕೃದಭಿಷುಣುಯಾದೇವ ಮಂತ್ರೇಣೋಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಂಶುಗ್ರಹಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಪ್ರಥಮಗರ್ಭಾಣಾಂ ಪಷ್ಠೌಹೀನಾಂ ಧೇನೂನಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ಯೇನ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಕೌಕೂಸ್ತಮತೇನ ಋಷಭಪಞ್ಚವಿಂಶಾನಾಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತೀನಾಂ ಪ್ರಥಮಗರ್ಭಾಣಾಂ ಪಷ್ಠೌಹೀನಾಂ ಧೇನೂನಾಂ ಹಿರ- ಣ್ಯಸ್ಯ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದಾನವಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯಾಂಶುಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ಯಜಮಾನೋ ಜ್ಞಾತಪ್ರಿಯಾನೂಚಾನಾನ್ಯತಮಶ್ಚೇತ್ತಸ್ಯ ಸಹಸ್ರಸರ್ವವೇದಸವಿಶ್ವಜಿತ್ - ಸರ್ವಪೃಷ್ಠ್ಯ - ವಾಜಪೇಯ ರಾಜಸೂಯ-ಸತ್ರೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಾನ್ಯತ್ರೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ವಿಷುವದಹಃ-ತತ್ರ ಗವಾಮಯನಿಕೇ ವಿಷುವತ್ಯಹನ್ಯೇಷೋಂಽಶುಗ್ರಹೋ ವಿಕುರ್ಯಾತ್ಸ ಚ ವಿಕಾರಃ ಸಮಂತ್ರಕಗ್ರಹಣರೂಪ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಪಶ್ವಯನಮ್-ತತ್ರ ಗವಾಮಯನಿಕೇ ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭವಿಷಯೇ ಸವನೀಯವಿಕಲ್ಪಾಸ್ತ್ರಯಃ-ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯ- ಹಮಾಗ್ನೇಯಾದಿವಾರುಣಾನ್ತಾ ಪಶ್ವೇಕಾದಶಿನೀ ವಾ, ಪ್ರತ್ಯಹಮೈನ್ದ್ರಾಗ್ನೋ ವಾ, ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸ್ತೋಮಾಯನಂ ವೇತಿ ಕಲ್ಪತ್ರಯಂ ಪ್ರಥಮಪಶುತ್ವೇನ ನಿರೂಪ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಶುಃ ಸೌರ್ಯ ಉಪಾಲಮ್ಭ್ಯೋ ವೈಷುವತೇಽಹ್ನಿ; ಗವಾಮಯನಸ್ಯೈವೋಪಾನ್ಯಮಹಾವ್ರತಾಖ್ಯೇಽಹ್ನಿ ತು ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಶುಃ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಉಪಾಲಮ್ಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಾನಮ್।
೪ ಮಹಾವ್ರತೀಯಗ್ರಹಃ-ತತ್ರಾದೌ ಮಹಾವ್ರತೀಯಗ್ರಹಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಂ ವಿಧಾಯ ಮಹಾವ್ರತೀಯೇತಿಸಂಜ್ಞಾನಿರ್ವಚನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಮಹಾವ್ರತೀಯಗ್ರಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಗ್ರಹಣಮ್ ' ಇನ್ದ್ರಾಯ ವಿಮೃಧೇ ' ತಲ್ಲಿಂಗಕಮಂತ್ರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಮಥವಾ 'ವಾಚಸ್ಪತಯೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣೇ' ತಲ್ಲಿಂಗಕಮಂತ್ರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಮಥವಾ 'ಇನ್ದ್ರಾಯ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣೇ' ತಲ್ಲಿಂಗಕಮಂತ್ರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೫ ಗ್ರಹೋಪಾಸನಮ್-ತತ್ರ ಗ್ರಹಾಧಿಕಾರಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಧಿಭೌತಿಕಗ್ರಹಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಗ್ರಹಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಾನ್ತರಂ ಚ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿಯಾಗೇಷು ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯದ್ಗ್ರಹಸ್ಯ ಬಹ್ವಶನನಿಮಿತ್ತಯಾಽಽರ್ತ್ಯಾಽಽರ್ತತ್ವಂ ತದ್ದೈವತ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯ ವಾಙ್ನಾಮಾನ್ನಾದಿಭಿರುಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯಾಧಿಭೌತಿಕಸ್ಯ ಸೋಮಗ್ರಹಸ್ಯಾಧಿಯಜ್ಞಿಕೇ ಉಪಸಂಹರಣಮ್, ಅಧಿದೈವಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯಾಭಿಚಾರಿಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಫಲಮುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೬ ಯಜ್ಞೋಪಚಾರಃ-ತತ್ರ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ಋತ್ವಿಗ್ವರಿಷ್ಠಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದಕ್ಷಿಣತ- ಉಪವೇಶನವಿಧಾನಂ ಯಜ್ಞೇಷು ಯತ್ಕರ್ಮಸ್ಥಾನವಿಶೇಷತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ನ ಚೋದಿತಂ ತತ್ಕರ್ಮವಿಹಾರಾದುತ್ತರಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ನಿಯಮನಂ ಚ, ಪ್ರಸಂಗಾದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚ್ಛಂಸಿನೋ ವರಣವಿಧಾನಮ್, ಇತರೇಷಾಮವೃತಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ದಕ್ಷಿಣದಿಶ್ಯವಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ ಚ, ಪ್ರಸ್ತೋತ್ರಾಮನ್ತ್ರಿತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಸವಜಪವಿಧಾನಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣಕರ್ತೃಕಜಪವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೭ ಪುರಶ್ಚರಣೋಪನಿಷತ್-ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಸೌಮ್ಯೇಽಧ್ವರೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಫಲಂ ತ್ರಯ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಯುಞ್ಜನಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಿಥುನಸ್ಯೋಪೋದ್ಧಾತಾರ್ಥಂ ವೇದಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವ ಸದಸಿ ಕರಣಸ್ಯಾನುವಾದಕಥನಂ, ಪುರಶ್ಚರಣಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಮಿಥುನಕ್ರಮಸ್ಯೋ- ಪನ್ಯಾಸಾರ್ಥಮನುವಾದಕರಣಕಥನಮ್, ಋಕ್ಸಾ- ಮ್ನೋರ್ವಾಕ್ತ್ವಂ ಯಜುಷಾಂ ಮನಸ್ತ್ವಂ ಚೋಪಪಾದ್ಯ ಸದಸಿ ಋಕ್ಸಾಮಭ್ಯಾಮನುಷ್ಠಿತಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಹವಿರ್ದ್ಧಾನೇನ ಯಜುಷಾಽನುಷ್ಠಿತಂ ನ ಪ್ರಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಹೇತುಕಂ ಕಥನಂ, ದೇವೈಃ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಾಯಾ ವಾಚಃ ಸಫಲಂ ಪ್ರಾಗ್ಗಮನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರೈಷಾನುವಚನೋಪಾಕರಣಾದಿಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪನಕಥನಂ, ಹವಿರ್ಧಾನೇ ಋಚಾ ಪ್ರಾತರನುವಾಕಾದೇಃ ಸಯುಗ್ಭವನನಿರೂಪಣಂ ಸದಸಿ ಯಜುಷಾ ಔದುಮ್ಬರ್ಯುಚ್ಛ್ರಯಣಾದೇಃ ಸಯುಗ್ಭವನನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸದೋಹವಿರ್ಧಾನಯೋಃ ಪರಿಶ್ರಯಣಕರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದದ್ವಾರೇಣ ಸದೋಹವಿರ್ಧಾನೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ' ಮಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಥಾಃ ' ಇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ನಿಷೇಧಕಥನಂ ಚ, ಋಕ್ಸಾಮ್ನೋಃ ಸೋಮಸ್ಯಾಪಾಂ ಚ ಮಿಥುನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಯೋರಿತಿಹಾಸಸ್ಯ ಯಜ್ಞೇ ಉಪಸಂರಣಂ, ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಯಜುರ್ತ್ರೇದಸಾಧ್ಯಕರ್ಮಣ ಉಪಾಂಶುಚರಣಲಕ್ಷಣಧರ್ಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪುರಶ್ಚ- ರಣನಿಮಿತ್ತತ್ವಕಥನಮ್, ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಕರ್ಮಸ್ವೇತಸ್ಯೈವ ಧರ್ಮಸ್ಯಾವೃತ್-ಇತಿ ಸಫಲಃ ಪುರಶ್ಚರಣೋಪಸಂಹಾರಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೮ ಸತ್ರೋತ್ಥಾನಂ-ತತ್ರ ದೀಕ್ಷಾ-ನಿಷತ್-ಸತ್ರ- ಆಸನ-ಉಪಾಯನ-ಸತ್ರಾಯಣ-ಉತ್ಥಾನೇ-
ತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ನಿರ್ವಚನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ದೀಕ್ಷಾ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಣೀಯಾದ್ಯಶೇಷವಚನವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ನೇತವ್ಯತಯಾ ಪುನಃ ಸತ್ರಾದೀನಾಂ- ಸಕಲಪ್ರಯೋಗವಚನಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ, ಸತ್ರೇಣ ದೀಕ್ಷಿಷ್ಯಮಾಣಾ ಯದಿ ಅಗ್ನಿಂ ಚೇಷ್ಯಮಾಣಾ ಭವೇಯುಸ್ತದಾ- ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯಜ್ವನಾಮಗ್ನೀನಾಮೇಕೀಕರಣಾಯ ತೈಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಮನ್ಥನೇ ಮನ್ಥನಗತಪ್ರಕಾರಭೇದಾದ್ವಾ ಮನ್ಥನೋತ್ತರಂ ಗೃಹಪತ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಸ್ವಸ್ವಾ- ಗ್ನೇರಙ್ಗಾರಪ್ರಾಸನಂ ವಾ ಜಾತಸ್ಯ ಜಾತಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ವಾಗ್ನೇಃ ಸಕಲಸ್ಯಾನುಪ್ರಹರಣಂ ವಾ ಗೃಹಪತೇರೇವಾ- ರಣ್ಯೋರ್ಜನಿಷ್ಯಮಾಣಮಗ್ನಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ' ಅಯಂ ನಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧಾರಣ ' ಇತಿ ಸಂವಾದಕರಣಮಿತ್ಯೇ- ವಮಗ್ನೀನಾಂ ಸಂಸರ್ಗಕರಣಪ್ರಕಾರಭೇದಾದ್ವಾ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಸ್ಯ ಪಶೋರನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಕಾಲವಿಷಯಕ- ನಿಯಮವಿಕಲ್ಪವಿಶೇಷನಿಬನ್ಧನಾದ್ವಾ ತ್ರಯಃ ಪಕ್ಷಾ ಭವನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಪಕ್ಷಾಣಾಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸಮ್ಮತತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಶಾಲಾಗಾರ್ಹಪತ್ಯಪುರೋಡಾಶಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾ ಏಕಾಹವದ್ವಿಧೇಯಾ ಇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಸಫಲಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೯ ಸತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಕಲ್ಪನಮ್-ತತ್ರಾದೌ ಆಹುತಿದ್ವಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತತಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಾಶನೇ ನಿಯಮವಿಧಾನಂ, ಸತ್ರಾತ್ಮಕಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ದಶರಾತ್ರಸ್ತಸ್ಯ ದಶಮೇಽಹನಿ ಸತ್ರೋತ್ಥಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಕಾಲವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯೈಕೈಕಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸರ್ವೇಷ್ವಹಃಸು ವಾಗ್ಯಮನಪೂರ್ವಮವಸ್ಥಾನಮನ್ಯೇಷಾಂ ತು ಸಮಿದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಸ್ವಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ವಾ ವನೇ ಗಮನಂ ತತ್ರ ಗತ್ವಾಽಹವಿಷ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಚಾಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಪರಾಹ್ಣೇ ದೀಕ್ಷಿತಾನಾಮಪ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನಪೂರ್ವಂಕ ಪತ್ನೀಶಾಲಾಯಾಂ ಪ್ರವೇಶನವಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಿತೇಷು ಸಮನ್ವಾರಬ್ಧೇಶ್ವಧ್ವರ್ಯೋಃ ಶಾಲಾದ್ವಾರ್ಯೇ ಇಹರತಿರಿತ್ಯುಪಸೃಜ- ನ್ನಿತಿ ಚೈತಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಯೋರಾಹುತ್ಯೋರ್ಹೋಮಕರಣವಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಿತಾಃ ' ಪ್ರಾಞ್ಚ ಉಪನಿಷ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ' ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಞ್ಚರಮಾರ್ಗೇಣೈತ್ಯೋತ್ತರಸ್ಯ ಹವಿರ್ಧಾನಸ್ಯ ಜವನ್ಯಾಯಾಂ ಕೂಬರ್ಯಾಮುತ್ತರವೇದೇರ್ವೋತ್ತರಾಯಾಂ ಶ್ರೋಣೌ 'ಸತ್ರಸ್ಯ ಋದ್ಧಿಃ ' ಇತಿ ಸಾಮ ಗಾಯಂತೀತ್ಯೇ- ತನ್ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಸಾಮಗಾನಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಮ್, ದೀಕ್ಷಿತಾನಾಂ ಹವಿರ್ದ್ಧಾನಾನ್ನಿರ್ಗತ್ಯ ಸದಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಸ್ವಸ್ವಧಿಷ್ಣ್ಯೇಷೂಪವೇಶನಾರ್ಥಂ ಸಞ್ಚರಣಮಾರ್ಗನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರ ಸಞ್ಚರಣೇ ಸಕಾರಣಮತಿಚ್ಛಂದಸ್ಕಸ್ಯ ' ಯುವನ್ತಮಿನ್ದ್ರಾ ' ಇತ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗ್ರಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದನನ್ತರಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರೋಪಾಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ- ರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಮ್, ತತ್ರ ಸ್ತೋತ್ರೋಪಾಕರಣಂ ಸಾರ್ಪರಾಜ್ಞೀಷು ಋಕ್ಷು ಸ್ತುವೀತೇತಿ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಹೋತುಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನ ಜಾನತಿ ಗೃಹಪತೇರ್ವಾ ಚತುರ್ಹೋತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಶಸ್ತ್ರಪಠನವಿಧಾನಮ್,
ತತ್ರೋಕ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರೇಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರತಿಗರ-ವಿಧಾನಮ್, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯವದನಕಥನಮ್, ಅಸ್ತಮಿತೇ ಔದುಮ್ಬರೀಂ ಸ್ಥೂಣಾಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಾಗ್ಯಮನವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ತಮಿತೇ ಸದಸೋ ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯ ಸರ್ವೇ ಉತ್ತರವೇದಿಮಪರೇಣೋಪವಿಶೇಯುರಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತುರ್ವಸತೀವರೀಣಾಂ ಪರಿಹರಣಂ ವಿಧಾಯ ಸತ್ರರ್ದ್ಧಿಕಾಮಾನಾಂ ವಾಗ್ವಿಸರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಅನೇಕಕಾಮಾನಾಂ ತು ' ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ವಾಗ್ವಿಸರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಶೀರಾಶಾಸನಂ ಚ, ಗೃಹಪತೇಸ್ತದನುಜ್ಞಯಾಽನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಹ್ವಾನವಿಧಾನಂ '' ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಉಪ ಮಾ ಹ್ವಯಸ್ವ '' ಇತ್ಯನುಜ್ಞಾಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಿಧೋಽಭ್ಯಾಧಾನಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಪ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನಾದಿ ಸತ್ರೋತ್ಥಾನಮ್ ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।






ಪಞ್ಚಮೇ ಸವಕಾಣ್ಡೇ-


೫।೧ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ವಾಜಪೇಯಯಜ್ಞಃ - ತತ್ರ ವಾಜಪೇಯಯಾಗವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಂ ದೇವಾಸುರಾಣಾಮನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರವರ್ಣನಮ್,। ವಾಜಪೇಯೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೇವಾನಾಂ ಪುರಸ್ತಾದ್ವಾಜಪೇಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನೇನ ಬೃಹಸ್ಪತೇರೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ವಕ್ತುಮಾಜಿಧಾವನದರ್ಶನಮ್, ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಸಾವಿತ್ರಹೋಮಾರ್ಥಂ ಬೃಹಸ್ಪತೇರಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸವಿತೃವಿಷಯಕೋಪಧಾವನದರ್ಶನಮ್, ವಾಜಪೇಯಯಾಜಿನಸ್ತದಾನೀಮೇವೋತ್ಕ್ರಮಣಂ ಭೂಲೋಕೇ ಯಾವದತ್ಯನ್ತಭೋಗಾಭಿಲಾಷಸ್ತಾವದಿಹಾವಸ್ಥಾನಂ ತತ್ರ ಜಾನಶ್ರುತೇಯೇನ ಪ್ರತ್ಯವರೂಢಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಭಯ- ಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾಧಿಕಾರವಿಧ್ಯನುಮಾಪಕಬೃಹಸ್ಪತಿವೃತ್ತಾನ್ತಾನನ್ತರಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ- ಸ್ಯಾಪ್ಯಧಿಕಾರೋಽಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಿನ್ದ್ರವೃತ್ತಾನ್ತಕಥನಮ್, ಏವಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯಾವಧಿಕಾರಿಣೌ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೇದಾನೀಂ ವಾಜಪೇಯಯಾಗಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಸರ್ವ- ಜಯೇನ ವಿರಾಡಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತಿಜಯಸ್ಯಾನುಚಿತತ್ವಾತ್ತತ್ಸಾಧನಭೂತೋ ವಾಜಪೇಯೋ ನಾನುಷ್ಠೇಯ- ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತನ್ನಿಷೇಧಸ್ಯಾಧಿಕಾರಿ- ವಿಶೇಷನಿರೂಪಣೇನ ಪರಿಹರಣಂ, ವಿದುಷ ಏವ ಯಷ್ಟೃತ್ವಂ ವಿದುಷಾಮೇವ ಯಾಜಯಿತೃತ್ವಮಿತ್ಯುಭಯಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ವಾಜಪೇಯಸ್ಯಾಧಿಕಾರವಿಧೇರುನ್ನಯನಂ, ವಾಜಪೇಯಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಂ ಫಲಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ರಾಜಸೂಯಸ್ಯಾಧಿಕಾರಿಭೇದೇನ ಫಲಭೇದೇನ ವಾ ಅವರತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾಜಪೇಯಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಫಲಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತತ್ರ ಕರ್ಮಾರಮ್ಭೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾವಿತ್ರಹೋಮವಿಧಾನಮ್ ಸವಿತ್ರುಪಧಾವನಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾವಿತ್ರಹೋಮಸ್ಯ ಸಂಕುಚದ್ವೃತ್ತಿತಾ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ।


೨ ವಾಜಪೇಯೇ ಗ್ರಹವಿಶೇಷಾಃ-ತತ್ರಾಂಶುಗ್ರಹಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಾಕೃತಾನಾಮುಪಾಂಶ್ವಾದ್ಯಾಗ್ರಯಣಾನ್ತಾ- ನಾಮತಿದೇಶಕಥನಮ್ ,ಅತಿಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಹಾನ್ವಿಧಾಯ ಷೋಡಶೀಗ್ರಹವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಾನಾಮಿನ್ದ್ರದೇವ- ತ್ಯಾನಾಂ ವಾಜಪೇಯಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಂತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಸದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಪ್ತದಶಾನಾಂ ಸೋಮಗ್ರಹಾಣಾಂ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚ ವಿಧಾನಂ, ದ್ರವ್ಯದ್ವಯಮನೂದ್ಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ಉಕ್ತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸ್ತವನಂ, ದ್ವಿವಿಧಗ್ರಹಾಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ 'ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ತತ್ಪ್ರ- ಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಕೃತಂ ಸೋಮಕ್ರಯಣಮನೂದ್ಯ ಪರಿಸ್ರುತ್ಕ್ರಯಣವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಾಣಾಮಾಸಾದನೇ ಪ್ರದೇಶ- ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ, ವಸತೀವರೀಣಾಂ ।ಹವಿರ್ಧಾನಪ್ರವೇಶನಮನೂದ್ಯ ಪರಿಸ್ರುತ್ಪ್ರವೇಶನೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹವರ್ಗದ್ವಯಗ್ರಹಣೇ ಋತ್ವಿಜೋರ್ನಿಯಮಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾಗೇನ ಧಾರಣಾಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಾಣಾಮನ್ಯದೇಶಪ್ರಾಪಣೇ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಕಥನಮ್, ಉಭಯಗ್ರಹಧಾರಣೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಕ್ಷಪ್ರದೇಶಾತ್ತಯೋಃ ಸ್ವಸ್ವಪ್ರದೇಶೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಮವಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯೋರ್ಹಿರಣ್ಯಪಾತ್ರೇಣ ಮಧುಗ್ರಹಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾದನಪ್ರದೇಶವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಕೃತಾವುಕ್ಥ್ಯಧ್ರುವಗ್ರಹೌ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ। ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ದ್ವಿವಿಧಗ್ರಹಾಣಾಂ ಹೋಮಕಾಲಸ್ಯ ಭಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಧುಗ್ರಹಸ್ಯ ಚ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನಮಧ್ಯೇ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಪಶುತನ್ತ್ರಮ್-ತತ್ರ ತಾವದ್ವಾಜಪೇಯಸ್ಯ ಸಪ್ತಸೋಮಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕತ್ವಂ ದರ್ಶಾಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿಗತಾನಾಮಾಗ್ನೇಯಾದಿಸವನೀಯಪಶೂನಾಂ
ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತದಶಾಯ ಸ್ತೋತ್ರಾಯ ಸಾರರವತಪಶೋರಾಲಮ್ಭನೇನ ವಾಜಪೇಯೇಽತಿರಾತ್ರಸ್ಯಾನ್ತ- ರ್ಭಾವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಾಜಪೇಯಸ್ಯ ವಶಾಪೃಶ್ನಿರೂಪಾಸಾಧಾರಣಪಶುಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋ- ಜನಪೂರ್ವಕೋಜ್ಜೇಷಗುಣಕಮರುದ್ದೇವತ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಕೃತಾಗ್ನೇಯಾದೀನಾಂ ವಪಾಪ್ರಚರಣೇನ ಸಹ ವಿವಾಸ್ಯಮಾನೇ ಮಾರುತೀವಪಾಪ್ರಚರಣೇ ಏಕೀಯಮತೋಪನ್ಯಾಸಃ, ಪಶ್ವವದಾನಾನಾಮಪ್ಯೈಕಧ್ಯೇನ ಶ್ರಪಣಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯಿತುಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತಯೋದ್ಭಾವನಂ, ಹವಿಷಾಮವದಾನಪ್ರಕಾರವರ್ಣನಮೇತೇಷಾಂ ದ್ವಿರವದಾನಂ ಪ್ರಚರಣಂ ಚ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮರ್ಧಾನಾಂ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಾರ್ಧಾನಾಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಾನ್ತೇ ವಪಾಪ್ರಚರಣಸ್ಯ ಹವಿಷಾಂ ದ್ವಿಧಾ ಶ್ರಪಣಸ್ಯ ಚ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವೋಕ್ತಕೀಯಮತಸ್ಯ ದೂಷಣಂ, ಪ್ರಾಕೃತಪಶುವಪಾಪ್ರಚರಣಕಾಲೇ ಏವ ಮಾರುತೀವಪಾಪ್ರಚರಣಸ್ಯ ಹವಿಷಾಮೈಕಧ್ಯೇನ ಶ್ರಪಣಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ, ದೇವತಾಸಂಖ್ಯಾಲಕ್ಷಣದ್ವಯವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪಶ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ವಿಧಾನಂ, ತೇಷು ಪಶುಷು ಗುಣತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪಶುತನ್ತ್ರರೂಪೇಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸೋಮಾತ್ಮನಾ ಚ ಸ್ತುತ್ವಾ ತದಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪಶುಗತಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತೂಪರಶಬ್ದಾರ್ಥಕಥನಂ, ಶ್ಯಾಮತ್ವಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ತದ್ಗತವರ್ಣದ್ವಿತ್ವಮಾಲಮ್ಬ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಮುಷ್ಕರತ್ವಮನೂದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ನಿರುಕ್ತತ್ರಿವಿಧಗುಣಾನಾಂ ಪಶೂನಾಮಸುಲಭತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಮ್, ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪಕ್ಷೇ ಕತಿಪಯಪಶೂನಾಂ ವರ್ಣಾನ್ತರಯುಕ್ತತ್ವೇಽಪಿ ಕರ್ಮಣೋಽಙ್ಗವೈಕಲ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಹಾರಕಥನಮ್ ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಸಪ್ತದಶಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶೂನಾಮನ್ತೇ ವಾಗ್ದೇವತ್ಯಪಶೋರನುಷ್ಠಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಮುಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಷಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿರಸನಂ, ಪ್ರಾಕೃತಪಶುವಪಾಹವಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶೂನಾಂ ವಪಾಪ್ರಚರಣಸ್ಯ ಹವಿರ್ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನೇ ಹೋಮಕಾಲೇ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತಸ್ಯ ದೂಷಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಂ ತದ್ಧಿತಶ್ರುತಿ- ಬೋಧಿತೇನ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗ್ದೇವತಾಸಂಬನ್ಧೇನ ಸಪ್ತದಶಸಂಖ್ಯಾಕತ್ವಾತ್ಪ್ರತಿಯಾಗಂ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಭೇದಮಾಶಂಕ್ಯ ದೇವತೈಕ್ಯೇನ ಸಹ ಪ್ರದಾನಕತ್ವಾದ್ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಯೋರೈಕ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅನುವಾಕ್ಯಾಪಾಠಾತ್ಪ್ರಾಗಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಕರ್ತವ್ಯೇಽನುವಚನಪ್ರೈಷೇ ವಿಶೇಷಕಥನಮ್, ಆಶ್ರಾವಣಾನ್ತರಕರ್ತವ್ಯೇ ಚ ವಿಶೇಷಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ಹೋತುರಧ್ವರ್ಯೋಶ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ। ೧೬
೪ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನಪ್ರಯೋಗಃ-ತತ್ರ ಯಜಮಾನಾಭಿಷೇಕಸ್ಯಾಜಿಧಾವನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಕಾಲವಿಧಾನಂ ಚ, ಪೂರ್ವಂ ರಥವಾಹನೇ ಕಾಷ್ಠವಿಶೇಷೇ ಸ್ಥಾಪಿತಮಾಜಿಧಾವನಾಯ ಸಜ್ಜೀಕರ್ತುಂ ತಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಷ್ಠಾದವಹರಣಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಧೂರ್ಗೃಹೀತಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ವೇದಿಮಧ್ಯೇಽಭ್ಯಾವರ್ತನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಾನಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಸ್ಯ ತತ್ಕಾಲಸ್ಯ ಚ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯತದರ್ಥಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಮಶ್ವೇನ ರಥಯೋಜನವಿಧಾನಂ, ಸವ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ರಥೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಯೋಜನವಿಧಾನಮ್, ತೃತೀಯಾಶ್ವಸ್ಯ ರಥೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಯೋಜನವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾಶ್ವ- ಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚತುರ್ಥಾಶ್ವಸ್ಯಾನುಗಮನಂ ವಿಧಾಯಾಧ್ವರ್ಯವೇ ರಥಪ್ರದಾನಸಮಯೇ ತಸ್ಯ ರಥೇ ಯೋಜನವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ರಾಜಸೂಯಾದಾವತಿದೇಶಕಥನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದ್ರವ್ಯದೇವತಾವಿಶಿಷ್ಟಚರೋರ್ವಿಧಾನಂ, ದೇವತಾ ಶರಾವಸಂಖ್ಯಾವಿಧಿತ್ರಯಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನ ಮಂತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ರಥಯುಕ್ತಾನಾಮಶ್ವಾನಾಮವಘ್ರಾಪನನಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೫ ವಿಹಿತಮಾಜಿಧಾವನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ಸಾಮಗಾನಸ್ಯ ಯೂಪಾರೋಹಣಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಣಃಸಾಮಗಾನರ್ಥಂ ರಥಚಕ್ರಾಧಿರೋಹಣವಿಧಾನಮ್, ಆರೋಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮ- ಣಾಧಿಕಾರಿಕಪಕ್ಷೇ ರಾಜನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಕಪಕ್ಷೇ ಚ ಕ್ರಮಶೋ ಮಂತ್ರವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಬ್ರಹ್ಮಕರ್ತೃಕ- ಸಾಮಗಾನೇ ತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರಥಾವರೋಹಣವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರಾಪ್ಯವರೋಹಣೇ ಪೂರ್ವವದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಜನ್ಯರೂಪಯಜಮಾನಭೇದೇನ ಮಂತ್ರಭೇದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾಗ್ರ್ರೂಪಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಜ್ಜಯಹೇತುತ್ವೇನ ಸಪ್ತದಶಾನಾಂ ದುನ್ದುಭೀನಾಂ ವಾದನವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತದಶಾನಾಂ ದುನ್ದುಭೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಸ್ಯ ದುನ್ದುಭೇಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಾದನಮಿತರೇಷಾಂ ತೂಷ್ಣೀಂ ವಾದನಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಅತ್ರಾಪ್ಯಾಹನನೇ ಪೂರ್ವವದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಜನ್ಯಭೇದೇನ ಮಂತ್ರಭೇದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಜನ್ಯಭೇದೇನ ಮಂತ್ರಭೇದಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ದುನ್ದುಭ್ಯುಪಾವಹರಣವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಕಾರಣಂ ರಾಜನ್ಯಕರ್ತೃಕಾನಾಂ ಸಪ್ತದಶಾನಾಮಿಷುಪ್ರವ್ಯಾಧಾನಾಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಯುಕ್ತಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ಯಜಮಾನ- ಕರ್ತೃಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಮಾರೋಹಣವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯೋಃ ಶಿಷ್ಯಕರ್ತೃಕಂ ತದನ್ಯಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಕರ್ತೃಕಂ ವಾ ' ವಾಜಿನಃಇತಿ ಯಜಮಾನವಾಚನಂವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ವಿಹಿತಾನಾಮಾಜಿಧಾವನದುನ್ದುಭ್ಯಾಹನನಬ್ರಹ್ಮಕರ್ತೃಕಸಾಮಗಾನಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲವಿಧಾನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಹವನಮನುಮಂತ್ರಣಂ ವಾ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಭಯಸಮಾನಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮಂತ್ರದ್ವಯವಿಧಾನಂ, ಪುನಃ ಪೂರ್ವವದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ತ್ರ್ಯೃಚೇನ ಹವನಮನುಮತ್ರಣಂ ವಾ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಭಯಸಮಾನಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮಂತ್ರತ್ರಯಸ್ಯ ಪಾಠತಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯೇನ ಚರುಣಾ ಪ್ರತ್ಯುಪಸ್ಥಾಯ ತಸ್ಯ ಚರೋಃಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಪಸ್ಥಾಪಿತಚರುಮಶ್ವಾನವಘ್ರಾಪಯೇದಿತಿ ಸಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಕಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಮಧುಗ್ರಹಸ್ಯ ಚ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ನಿಷ್ಕ್ರಯಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪ್ರತಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ತ್ವೈಚ್ಛಿಕವ್ಯವಹಾರಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಚ ಕ್ರೀತಸ್ಯ ಮಧುಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಾನಕಥನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪ್ರತಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಮಧುಗ್ರಹಸ್ಯೈಚ್ಛಿಕವ್ಯವಹಾರಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೫।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಯೂಪಾರೋಹಣಮ್-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಾಪ್ತಿಲಿಙ್ಗಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೋಮಸ್ಯ ವಾ ಯಜಮಾನವಾಚನಸ್ಯ ವಾ ವಿಧಾನಂ ತದುಭಯಸಮಾನಾರ್ಥವಾದಕಥನಂ ಚ, ಹೋಮಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ದ್ವಾದಶಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತ- ದ್ವಾದಶತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಕ್ಲೃಪ್ತಿಲಿಙ್ಗಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೋಮಸ್ಯ ವಾ ಯಜಮಾನ- ವಾಚನಸ್ಯ ವಾ ವಿಧಾನಂ ತದುಭಯಸಮಾನಾರ್ಥವಾದಕಥನಂ ಚ, ವಾಚನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಷಣ್ಮ- ನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತಷಡ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯೂಪಗತಾಷ್ಟಾಶ್ರಿತ್ವಸ್ಯ ತದ್ಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಶಂಸನಪೂರ್ವಕಂ ಯೂಪಸ್ಯ ವಾಸಸಾ ವೇಷ್ಟನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ವಾಸೋಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಷಾಲನಾಮಕಸ್ಯ ಯೂಪಶಕಲಸ್ಯ ದಾರುಮಯತ್ವಾಪವಾದಾಯ ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಯತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಯೂಪೇ ಗರ್ತತ್ವಾದಿಗುಣವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಗರ್ತಸ್ಯ ಪಿತೃಲೋಕಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯೂಪಸ್ಯ ಚೋದ- ಕಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಣಾಮಾಪವಾದಾಯ ಪರಿಮಾಣಾನ್ತರವಿಧಾನಂ, ನೇಷ್ಟೃಕರ್ತೃಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಕೌಶವಾಸಃಪರಿಧಾಪನವಿಧಾನಮ್, ಯೂಪೇ ಆರೋಹಣಾರ್ಥನಿಶ್ರಯಣೀಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಯೂಪಾರೋಹಣಪ್ರಕಾರವಿಷಯಕಸಿದ್ಧಾನ್ತೋಪವರ್ಣನಂ ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಜಾಯಾಸಹಿತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾವಯವತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಪುರಃಸರಂ ಯೂಪಾರೋಹಣಕಾಲೇ ಜಾಯಾಯಾ ಆಮಂತ್ರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಗೋಧೂಮಮಯಚಷಾಲಸ್ಪರ್ಶನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಮತೀತ್ಯ ಶಿರಸ ಉದ್ಗಮನಸ್ಯ ಸಫಲಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಯೂಪೇಽವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸರ್ವಾಸಾಂ ದಿಶಾಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತದಶಾಶ್ವತ್ಥಪತ್ರೋಪನದ್ಧಾನಾಮೂಷಪುಟಾನಾಂ ವೈಶ್ಯಕರ್ತೃಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುತ್ಕ್ಷೇಪಣವಿಧಾನಂ, ಬೃಹಸ್ಪತಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಪ್ರಶಂಸನಪುರಃಸರಂ ತತ್ರೈವ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಮಿತ್ರತ್ವಪ್ರಯೋಜನಾಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಭೂಮ್ಯವೇಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಾದ್ಧಿರಣ್ಯೇ ರುಕ್ಮೋತ್ತರೇ ಬಸ್ತಾಜಿನೇ ಬಸ್ತಾಜಿನೋತ್ತರಾಗ್ರಾಮೌದು- ಮ್ಬರ್ಯಾಮಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ವಾಽವರೋಹಣಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಆಸನ್ದ್ಯಾಂ ಬಸ್ತಾಜಿ- ನಾಸ್ತರಣೇ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾಂ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯೋಪವೇಶನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ನೈವಾರಚರೋಃ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಂ,ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಹೋಮಂ ವಿಧಾತುಂ ತತ್ಕಾಲಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಹೋಮಾರ್ಥ- ಮನ್ನಸಮ್ಭರಣವಿಧಾನಮ್, ಅನ್ನಸಮ್ಭರಣಾರ್ಥಂ ಪಾತ್ರವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಮಪಾಂ ಸಮ್ಭರಣ- ವಿಧಾನಮ್, ಅನ್ನಸಮ್ಭರಣೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಾಂ ಸಪ್ತದಶತ್ವಸಂಖ್ಯಾಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತಾಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಚ ಯಥೋಪಸ್ಮಾರಂ ಸರ್ವಾನ್ನಸಮ್ಭರಣಪಕ್ಷಸ್ಥಾಪನಮ್ ತತ್ರಾಪಿ ಏಕಾನ್ನಸಮ್ಭರಣನಿಷೇಧಕಥನಂ ಚ, ಅಸಮ್ಭಿಯಮಾಣಾನ್ನವಿಷಯೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ಸಮ್ಭೃತಾನ್ನೇನ ಸಪ್ತದಶಾನಾಂ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಸಂಜ್ಞಕಾಹುತೀನಾಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ಹುತಶೇಷಾನ್ನಸ್ಯ ಯಜ- ಮಾನಾಯಾಭಿಷೇಕಕರಣರೂಪಂ ವಿನಿಯೋಗಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ಮನ್ತ್ರೇ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಪರಮತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸ್ವಮತಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಚೋಹಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತ್ರಿಃಕೃತ್ವಾಽಽವೇದನವಿಧಾನಮ್, ಉಜ್ಜಯಲಿಙ್ಗಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಪ್ತದಶಾನಾಮುಜ್ಜಿತಿಸಂಜ್ಞಕಾಹುತೀನಾಂ ಹೋಮವಿಧಾನಂ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಯಜಮಾನಾಯ ವಾಚನವಿಧಾನಂ ವಾ, ಉಭಯತ್ರ ವಿದ್ಯಮಾನಮಂತ್ರಗತಸಪ್ತದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಾದಿಕಸ್ಯಾನುಸನ್ಧಾನಕಥನಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತ್ಸಮನನ್ತರಭಾವಿನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಮನುಷ್ಠಾನ- ಕಥನಮ್, ಏಷು ಕರ್ಮಸೂಜ್ಜಿತಿವಾಚನಾನನ್ತರಂ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಗ್ರಹಣಂ ಸ್ತೋತ್ರಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದಾದಿಕಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದವರೋಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಕಸ್ಯಚಿನ್ಮತಮನೂದ್ಯ ತದ್ದೂ- ಷಯಿತ್ವಾ ಚಾನುಪದಮುಕ್ತ ಏವ ಪಕ್ಷಃ ಶ್ರೇಯಾನಿತಿ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ವಾಜಪೇಯಯಾಗಃ ।
೩ ಅಥ ರಾಜಸೂಯಯಾಗಃ-ತತ್ರಾಪಿ ರಾಜಸೂಯಾಙ್ಗಭೂತೇ ಪವಿತ್ರನಾಮಕೇ ಪ್ರಥಮಸೋಮಯಾಗೇಽನ್ತೇ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಪ್ರಭೃತಿವೈಶೇಷಿಕೋತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಾದೌ ಸತ್ಯಾಂ ಕಾಮನಾಯಾಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ಸದಕ್ಷಿಣಾಕಂ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಹೋಮವಿಧಾನಮ್, ಆರಮ್ಭ- ಣೀಯಸ್ಥಾನೀಯಾತ್ಪವಿತ್ರಾಖ್ಯಾದಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಹ್ನಃ ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನ್ಯನುಮತ್ಯಾ ಅಷ್ಟಾಕಪಾಲಪುರೋ- ಡಾಶಸ್ಯ ನಿರ್ವಪಣಂ-ಶಮ್ಯಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಸ್ರುವೇ ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಸಂವಪನಂ-ದಕ್ಷಿ- ಣಾಗ್ನ್ಯುಲ್ಮುಕಮಾದಾಯ ದಕ್ಷಿಣದಿಗ್ಗಮನಂ ತತ್ರೋಲ್ಮುಕಾಗ್ನಿಮಾಧಾಯ ಸ್ರುವಪೂರಿತೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ನೈರ್ಋತಹೋಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಾನಂ, ಪುನರಾಗತ್ಯಾನುಮತ- ಹವಿಃ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಂ, ಕಪಾಲಗತಾಽಷ್ಟತ್ವ- ಸಖ್ಯಾಂ ಗಾಯತ್ರೀದ್ವಾರಾ ಪೃಥಿವೀಯೋಗ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತ್ರ ವಾಸೋರೂಪಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ಪರೇದ್ಯುಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸದಕ್ಷಿಣಾಯಾ ಆಗ್ನಾವೈಷ್ಣವೇಷ್ಟೇರ್ವಿಧಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತದಪರೇದ್ಯುರಗ್ನೀಷೋಮೀಯೇಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಕೃತಿವತ್ಕರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯಾಮುತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಗೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನ್ಯೈನ್ದ್ರಾಗ್ನೇಷ್ಟೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಣ್ಡಾನುಡುದ್ದಕ್ಷಿಣಾಸಹಿತಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ತದಪರೇದ್ಯುರಾಗ್ರಯಣೇಷ್ಟೇಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಗೌರ್ದಕ್ಷಿಣಾಸಹಿತಂ ಸವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಂ, ತತ ಪರಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಾಜಸೂಯಾಙ್ಗತ್ತ್ವೇನ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನಾಂ ಯಜನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತಾನಾಂ ವೈಶ್ವದೇವವರುಣಪ್ರಘಾಸಸಾಕಮೇಧಶುನಾಸೀರೀಯಾಣಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಪಿಪರ್ವಣಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪ್ರಾಕೃತೈಷ್ಟಿಕಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವತ್ಕರ್ತವ್ಯತಯಾಽತ್ರ ರಾಜಸೂಯೇ ಚೋದನಂ, ಪಞ್ಚವಾತೀಯಸಂಜ್ಞಕಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಾಗಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಪಞ್ಚಸ್ವಗ್ನಿಷು ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹವನವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಾಗ್ನೀನೇಕೀಕೃತ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೇವ ಮಂತ್ರೈರ್ಹವನವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚವಾತೀಯಹೋಮಾನುವಾದೇನ ಸಾರ್ಥ- ವಾದಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನೀನಾಂ ಸಮಾಸೇನಾನುಷ್ಠಿತಾಹುತಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಞ್ಚ- ವಾತೀಯಹೋಮೇ ತ್ರಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಶ್ವರಥಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ, ಆರೋಗ್ಯಕಾಮಸ್ಯಾಪ್ಯಯಂ ಹೋಮೋ ಭವತೀತಿ ಪುರುಷಾರ್ಥತಯಾಽಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಾತೀಯಹೋಮಸ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಹವಿಶ್ಚತುಷ್ಟಯಾತ್ಮಕಸ್ಯೇನ್ದ್ರತುರೀಯಕರ್ಮಣಃ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನಿನ್ದ್ರತುರೀಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾವಿಶೇಷಕಥನಂ ಚ, ತತೋಽಪಾಮಾರ್ಗಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಹವನೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಾಲಾಶವೈಕಙ್ಕತಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯ ಸ್ರುವಸ್ಯ ದಿಗ್ವಿಶೇಷೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಂ ಕ್ಷೇಪಣವಿಧಾನಂ, ಏತನ್ಮನ್ತ್ರಕರಣಕಂ ಪುನರಾಗಮನಂ ವಿಧಾಯಾಭಿವರ್ದ್ಧಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವೋಪ- ದ್ರವಪರಿಹಾರಾಯಾಸ್ಯಾಪಾಮಾರ್ಗಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಾಮಾರ್ಗಹೋಮೇ ಆಭಿಚಾರಿಕಪ್ರಯೋಗ- ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೫ ತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಾದಿಯಾಗಾಃ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಪುರುಷಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಥಮತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತ್ರಯಾಣಾಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ ಚ, ತತ್ರ ವಾಮನಂ ಪುರುಷಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಶುಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ದ್ವಿತೀಯತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ ಚ, ತತ್ರ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಾಂ ಗಾಂ ದಕ್ಷಿ- ಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾಯ ಶ್ಯಾಮತ್ವಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ತೃತೀಯತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂ- ಸನಂ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ ಚ, ತತ್ರ ಬಭ್ರುವರ್ಣಾಂ ಗಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತದಪರಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ದ್ವಿಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ಯಾಗಸ್ಯೈಕತನ್ತ್ರೇಣ ವಾ ಪೂರ್ವೇದ್ಯುರ್ವೈಶ್ವಾನರೋ ದ್ವಾದಶ- ಕಪಾಲಃ ಪರೇದ್ಯುರ್ವಾರುಣೋ ಯವಮಯಶ್ಚರುರಿತಿ ಭಿನ್ನತನ್ತ್ರೇಣ ವಾ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಹವಿಷೋ ವೈಶ್ವಾನರದೇವತಾಕತ್ವಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಕಪಾ- ಲಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ದ್ವಿತೀಯಹವಿಷಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅನಯೋರ್ಹವಿಷೋಃ ಕ್ರಮೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ವಿಧಾಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೫।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ರತ್ನಯಾಗಾಃ-ತತ್ರ ದ್ವಾದಶ ರತ್ನಹವೀಂಷ್ಯನುದಿನಂ ಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ ತೇಷು ಪ್ರಥಮೇಽಹ್ನಿ ಸಕಾರಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸೇನಾನೀಗೃಹೇಽನೀಕವದ್ಗುಣಕಾಗ್ನಿದೇವತ್ಯಸ್ಯ ರತ್ನಹವಿರ್ಯಾಗಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಸಹೇತುಕಂ ಹಿರಣ್ಯರೂಪದಕ್ಷಿಣಾವಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯದಿವಸೇ ಪುರೋಹಿತಗೃಹೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಶಿತಿಪೃಷ್ಠತ್ವಗುಣಕಗೌರ್ದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತೃತೀಯದಿವಸೇ ಸುನ್ವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಗೃಹೇ ಋಷಭದಕ್ಷಿಣಾವತ ಇನ್ದ್ರದೇವತ್ಯೈಕಾದಶಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಚತುರ್ಥೇ ವಾಸರೇ ಮಹಿಷ್ಯಾ ಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಧೇನುದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯಾದಿತ್ಯಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಮೇಽಹ್ನಿಸಾರಥಿಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಮಶ್ವದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ವರುಣದೇವತ್ಯಯವಮಯಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ಸ್ತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಷಷ್ಠೇ ದಿವಸೇ ಗ್ರ!ಮಣೀಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪೃಷದ್ಗುಣಕಗೌರ್ದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ಮರುದ್ದೇವತ್ಯಸಪ್ತಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತಮೇ ವಾಸರೇಽನ್ತಃಪುರಾಧ್ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ತುರ್ಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಶ್ವೇತವರ್ಣಾನುಡುದ್ದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ಸವಿತೃದೇವತ್ಯದ್ವಾದಶಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ- ವಿಧಾನಂ, ಅಷ್ಟಮೇಽಹ್ನಿ ರಥಯೋಜಯಿತುರ್ಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಂ ಯಮಲೋತ್ಪತ್ತಿಮತ್ತ್ವಾನೂಚೀನಗರ್ಭ- ತ್ವಾನ್ಯತಮಗುಣಕಗೋಯುಗ್ಮದಕ್ಷಿಣಾವತಃ ಅಶ್ವಿದೇವತ್ಯದ್ವಿಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ನವಮೇ ದಿವಸೇ ಭಾಗದುಘಸ್ಯ ಗೃಹೇ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಗೌರ್ದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯ ಪೌಷ್ಣಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ದಶಮೇ ದಿವಸೇ ಸುನ್ವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಗೃಹೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಮ್ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ರುದ್ರದೇವತ್ಯ- ಗವೇಧುಕಾಮಯಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇ ರೌದ್ರರತ್ನಯಾಗೇ ಶಿತಿಬಾಹೋಃ ಶಿತಿಬಾಲಸ್ಯ ವಾ ದ್ವಿರೂಪಸ್ಯ ಗೋಃ-ನಖರಸ್ಯಾಸೇರೋಮಸ್ರಜಾ ಪ್ರಬದ್ಧಸ್ಯಾಕ್ಷಾವಪನಪಾತ್ರಸ್ಯೇತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಮ್, ಏಕಾದಶೇಽಹ್ನಿ ದೂತಗೃಹೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಮುಕ್ಷ್ಣವೇಷ್ಟಿತಧನುಃ- ಸೇಷುಕಾಶ್ಚರ್ಮತೂಣ್ಯಃ-ಲೋಹಿತೋಷ್ಣೀಷಶ್ಚೇತ್ಯೇ ತತ್ತ್ರಿಕದಕ್ಷಿಣಾಕಸ್ಯಾಧ್ವದೇವತ್ಯಚತುರ್ಗೃಹೀತಾಜ್ಯಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಏತೇ ಷಾಮೇಕಾದಶರತ್ನಹವಿಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ದ್ವಾದಶೇ ವಾಸರೇ ಪರಿವೃತ್ತೀಗೃಹೇ ನಿರ್ಋತಿದೇವತ್ಯಸ್ಯ ನಖನಿರ್ಭಿನ್ನಕೃಷ್ಣತಣ್ಡುಲಮಯಚರುಹವಿಷ್ಕಸ್ಯ ರತ್ನಯಾಗಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪರಿವೃತ್ತೀಶಬ್ದಾರ್ಥನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತೇ ನೈರ್ಋತರತ್ನಯಾಗೇ ಪರಿಮೂರ್ಣ್ಯಾಃ ಪರ್ಯಾರಿಣ್ಯಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಯಾ ಗೋರ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಮ್, ಇಷ್ಟ್ಯನ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರ್ತ- ವ್ಯಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಉಪರಿಯಾಗಾಃ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಶುಕ್ಲವತ್ಸಾಯಾಃ ಶುಕ್ಲಾಯಾ ಗೋಃ ಪಯಸಿ ಶೃತೇನ ಚರುಣಾ ಸೌಮಾರೌದ್ರಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸೌಮಾರೌದ್ರಯಾಗಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯಸ್ಯಾಃ ಪಯಸಿ ಚರುಃ ಶೃತಸ್ತಸ್ಯಾ ಏವ ಗೋರ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಫಲಾನ್ತರಾಯಾಸ್ಯ ಸೌಮಾರೌದ್ರಯಾಗಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಮೈತ್ರಾಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಚರುಹವಿಷ್ಕಯಾಗಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಚರೋರನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಮೈತ್ರಚರ್ವರ್ಥಮಾಜ್ಯಕರಣವಿಧಾನಂ, ದೇವತಾದ್ವಯಾರ್ಥಂ ತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ದ್ವೇಧಾಕರಣಪೂರ್ವಕಂ ಚರುದ್ವಯಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಶ್ರವಣವಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಪೃಥಕ್ಛ್ರಪಣಮಭಿಧಾಯ ದೇವತಾಪ್ರದಾನೇ ಪುನಃ ಸಾಹಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೩ ದೀಕ್ಷಣೀಯಯಾಗಾ-ತತ್ರಾದೌ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾಭಿಷೇಚನೀಯಾಖ್ಯಸೋಮಯಾಗಸ್ಯಾಙ್ಗತ್ತ್ವೇನ ಚೋದ- ಕಪ್ರಾಪ್ತಾಯಾ ದೀಕ್ಷಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಮ್, ಉಪವಸ- ಥೇಽಹ್ನ್ಯಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶುಪುರೋಡಾಶಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಚರ್ಯ ದೇವಸ್ವಾಂ ಹವಿಷಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಸತ್ಯಪ್ರಸವಗುಣಕಸವಿತೃದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಶುಕವ್ರೀಹಿಸಾವ್ಯಾಷ್ಟಾಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ಗೃಹಪತಿತ್ವಗುಣಕಾಗ್ನಿದೇವತ್ಯಸ್ಯಾಶುಕ್ರವ್ರೀಹಿಸಾಧ್ಯಾಷ್ಟಾಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತೃತೀಯಸ್ಯ ವನಸ್ಪತಿಗುಣಕಸೋಮದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ಯಾಮಾಕಪ್ರಕೃತಿಕಚರ್ವಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ಥಸ್ಯ ವಾಗ್ರೂಪಬೃಹ- ಸ್ಪತಿದೇವತ್ಯಸ್ಯ ನೈವಾರಚರ್ವಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವ- ಗುಣಕೇನ್ದ್ರದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಹಾಯನಚರ್ವಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಷಷ್ಠಸ್ಯ ಪಶು- ಪತಿಗುಣಕರುದ್ರದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಗಾವೇಧುಕಚರ್ವಾ- ತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತಮಸ್ಯ ಸತ್ಯಗುಣಕಮಿತ್ರದೇವತ್ಯಸ್ಯ ನಾಮ್ಬಸಂಜ್ಞಕಬ್ರೀಹಿಪ್ರಕೃತಿಕಚರ್ವಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಷ್ಟಮಸ್ಯ ಧರ್ಮಪತಿಗುಣಕವರುಣದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಯವಮಯಚರ್ವಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹವಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ನಿರುಪ್ತಾನಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಪ್ರಚರಣಕಾಲಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಧಾನೋತ್ತರಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಃ ಪೂರ್ವಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಬಾಹುಮನ್ವಾರಭ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋಃ '' ಸವಿತಾ- ತ್ವಾ-ಇಮನ್ದೇವಾಃ'' ಇತ್ಯೇತಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋಃ ಪರೋಕ್ಷಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತಿತಯಾ ಜಪವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ''ಇಮನ್ದೇವಾಃ '' ಇತ್ಯಸ್ಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಯುತಂ ಭಾಗಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತಹವಿರಷ್ಟಕಸ್ಯ ದೇವತಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ಉಕ್ತಾನಾಂ ದೇವತಾಂನಾಮೇಕೈಕಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಾತ್ಮಕನಾಮದ್ವಯಸ್ಯ ದ್ವನ್ದ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಃ ಪ್ರಕೃತಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಂಸೂಚನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೪ ಅಭಿಷೇಚನೀಯಾನಾಮಪಾಂ ಸಮ್ಭರಣಮ್- ತತ್ರಾಪ್ಸಮ್ಭರಣಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತದರ್ಥಂ ಪಾತ್ರ ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಜಲಸಮ್ಭರಣೇ ಕ್ರಮವಿಧಾನಾಯ ಸಾರಸ್ವತೀನಾಮಪಾಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಗೃಹೀತಾನಾಮುದಕಾನಾಮಭಿಷೇಕಾರ್ಥತ್ವೇನ ಸರಸ್ವತ್ಯಾ ನದ್ಯಾಶ್ಚ ವಾಗಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಕ್ರಮಾಚ್ಚತುರ್ಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಹಾನ್ತೈರ್ಮಂತ್ರೈರ್ಹುತ್ವಾ ಹುತ್ವಾ ಉತ್ತ- ರೋತ್ತರಂ ಗ್ರಹಣಮನ್ತ್ರೈಃ ಕ್ರಮವಿಶಿಷ್ಟೋರ್ಮಿದ್ವಯ- ಗತಾನಾಮಪಾಂ-ಪ್ರವಹನ್ತೀನಾಮಪಾಂ-ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಪ್ರವಹನ್ತೀನಾಮಪಾಂ-ನದ್ಯಾಃ ಸಕಾಶಾದಪಚ್ಛಿದ್ಯ ಗಚ್ಛನ್ತೀನಾಮಪಾಂ ಸಾಮುದ್ರಾಣಾ- ಮುಚ್ಛಲನ್ತೀನಾಮಪಾಂ-ಆವರ್ತಗತಾನಾಮಪಾಂ- ಸ್ಯನ್ದಮಾನಸ್ಥಾವರಹ್ರದಸ್ಥಿತಾನಾಮಪಾಂ ಆತಪ ವರ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ಭೂಮಿಮಪ್ರಾಪ್ತಾನಾಮಪಾಂ ಸರಸ್ಯಾ। ನಾಮಪಾಂ-ಕೂಪ್ಯಾನಾಮಪಾಂ-ನೀಹಾರಸ್ಥಾನಾಮಪಾಂ ಮಧುರೂಪಾಣಾಮಪಾಂ-ಗೋರುಲ್ಬ್ಯಾನಾಮಪಾಂ-ಪಯೋ- ರೂಪಾಣಾಮಪಾಂ-ಘೃತರೂಪಾಣಾಮಪಾಂ-ಹವನವರ್ಜಂ
ಮರೀಚೀಗತಾನಾಮಪಾಂ ಚೇತ್ಯೇತಾಸಾಮಪಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಸಮ್ಭೃತಾನಾಮಪಾಂ ಸಪ್ತದಶ- ಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸರಸ್ವತೀ-ಪ್ರಭೃತಿಮರೀಚ್ಯನ್ತಾನಾಮಪಾಮಾಹುತೀನಾಂ ಚ ಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಪೂರ್ವಕಮಪಾಂ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರಸ್ವತೀಮಾರೀಚೀನಾಂ ಗ್ರಹಣೇ ಹೋಮಸ್ಯಾಭಾವೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ, ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ಪಾತ್ರೇ ಗೃಹೀತಾನಾಮಪಾಂ ಸಮ್ಭೂಯೈಕಸ್ಮಿನ್ನೌದುಮ್ಬರೇ ಏವ ಪಾತ್ರೇ ಸಮವನಯನಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರ- ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಿತಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಮಪಾಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣಧಿಷ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಪುರೋದೇಶೇ ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಅಭಿಷೇಕಃ-ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನೇ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಗ್ರಹಗ್ರಹಣಾತ್ಪ್ರಾಕ್ತನಕ್ಷಣಲಕ್ಷಣಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಯಜಮಾನಾಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಮೈತ್ರಾವರುಣಧಿಷ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಪುರೋದೇಶೇ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮಾಸ್ತರಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸೋಮತ್ವಿಷಿತ್ವಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯೋಪಪಾದನಮ್, ಅಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಹೂಯಮಾನಾನಾಂ ಪಾರ್ಥಹೋಮಾನಾಂ ಸಕಲಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಕಾಲಯೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚ, ಅಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ಕರ್ತವ್ಯಂ ಹೋಮಮನೂದ್ಯ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ತವ್ಯಂ ಹೋಮಮನೂದ್ಯ ತನ್ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಭಿಷೇಚನೀಯಾನಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಮಾಸಾದನದೇಶವಿಧಾನ, ತೇಷಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಮಭಿಷೇಕ್ತೃವರ್ಣವಿಶೇಷೇಣ ಪಾಲಾಶಾದಿವೃಕ್ಷಕಾಷ್ಠವಿಶೇಷತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಪವಿತ್ರಕರಣಂ ವಿಧಾಯ ತದರ್ಥವಾದಸ್ಯಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ತಯೋರ್ದರ್ಭಯೋರ್ಹಿರಣ್ಯಗ್ರಥನಂ ವಿಧಾಯ ತಾಭ್ಯಾಂ ಪವಿತ್ರಾಭ್ಯಾಮುತ್ಪವನವಿಧಾನಮ್, ಉತ್ಪವನಮನೂದ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಂ ವಿಧಾನಂ, ಉತ್ಪವನಮಂತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಭಿಷೇಚನೀಯೇಷು ಪಾತ್ರೇಷ್ವೇತಾ- ಸಾಮಪಾಂ ಸಮಂತ್ರಕಮಾಸೇಚನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪದಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಯಜಮಾನಾಯ ತಾರ್ಪ್ಯಪಾಣ್ಡ್ವಾಧಿವಾಸೋಷ್ಣೀಷಾಣಾಂ ವಾಸಸಾಂ ತತ್ತನ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ಪರಿಧಾಪನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಸ್ಯೋಷ್ಣೀಷಾಗ್ರವ್ಯ ಪೂರ್ವದೇಶೇಽವಗೂಹನಂ ದ್ರಢಯಿತುಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಸೋಪ- ಪತ್ತಿಕಮನೂದ್ಯ ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಸಕಾರಣಂ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತಾರ್ಪ್ಯಾದಿವಾಸಃ- ಪರಿಧಾಪನಸ್ಯ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವಂ ನಿಹಿತಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಿತವಸನಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ- ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನೈತೇಷಾಂ ಪರಿಧಾಪಿತಾನಾಂ ತಾರ್ಪ್ಯಾದಿವಾಸಸಾಂ ವಿಮೃಜ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ನಿಧಾನಂ ತದಾನೀಮೇವ ದೀಕ್ಷಿತವಸನಸ್ಯ ಪುನಃ ಪರಿಧಾಪನಂ ಚ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ತದುಭಯಸ್ಯ ದೂಷಣಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಿತವಸನಸ್ಯಾವಭೃಥೇ ಪ್ರಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವಾಸಸಾಂ ದಾನಕಾಲವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಧನುಷ ಆತನನವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಧನುಷಃ ಕೋಟ್ಯೋಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಧನುಃ ಪ್ರದಾನಂ ವಿಧಾಯೇಷುತ್ರಯಪ್ರದಾನವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಮಿಷೂಣಾಂ ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಲಕ್ಷಣಸಂಜ್ಞಯೋಃ ಕಥನಂ ಚ, ಇಷುತ್ರಯದಾನಮನೂದ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಯಜಮಾನಾಯಾವಿಲ್ಲಿಙ್ಗಕಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವಾಚನವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೫।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಸದಸೋ ಮಧ್ಯೇ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಕೇಶವಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮುಖೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ತಾಮ್ರ-
ಸ್ಯತ್ವೇಧನವಿಧಾನಂ, ಕೇಶವಲೋಹಾಯಾಸದನ್ದಶೂಕಾನಾಮನ್ತರಾಲವರ್ತಿತ್ವಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗುಪಪಾ- ದನಮಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರಾಚೀದಕ್ಷಿಣಾಪ್ರತೀಚ್ಯುದೀಚ್ಯೂರ್ಧ್ವಾ ಇತ್ಯೇತಾಃ ಪಞ್ಚ ದಿಶೋ ಯಜಮಾನ- ಮಾಕ್ರಮಯನ್ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿತತ್ತದ್ದಿಗ್ಲಿಙ್ಗಕಾನ್ಮನ್ತ್ರಾ ನ್ವಾಚಯೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ದಿಶಾಂ ಸಮಾರೋಹಣಂ ಸಮಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಾರೋಹಾತ್ಮನಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಆಸ್ತೃತಸ್ಯ ಶಾರ್ದೂಲಚರ್ಮಣೋಽಪರೇ ಽನ್ತೇ ಪೂರ್ವಂ ನಿಹಿತಸ್ಯ ಸೀಸಸ್ಯೇದಾನೀಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಪದಾ ಪ್ರಾಸನವಿಧಾನಂ,ಪ್ರಸಂಗಾನ್ನಮುಚಿದೈತ್ಯಶಿರಸಃ ಸೀಸೇನ ನಿರಾಸಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಮುಖೇನೋಪಪಾದನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಶಾರ್ದೂಲಚರ್ಮಾರೋಹಣವಿಧಾನಂ, ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುಪರಿಹಾರತ್ವೋಪಪಾದನಸಹಿತಮಧಃಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ಗುಣವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಶಿರಸಿ ನಿಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಅಧಊರ್ಧ್ವಪ್ರದೇಶೇ ರುಕ್ಮನಿಧಾನಸ್ಯಾಯುಃಪ್ರವೃದ್ಧಿರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಬಾಹ್ವೋರುದ್ಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವೇನ ''ಹಿರಣ್ಯರೂಪಾ'' ಇತೀಮಂ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯಾಧ್ಯಾ-ತ್ಮಿಕಾಧಿದೈವಿಕಾರ್ಥದ್ವಯವಿವರಣಂ, ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವೇನ ವಿನಿಯುಕ್ತಂ ಮಂತ್ರಂ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ತತ್ರ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಸ್ವಮತೇನ '' ಮಿತ್ರೋಽಸಿ '' ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿನಿಯೋಜನಮ್, ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುತ್ವೇನಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಿತಾಭಿಷೇಕಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದ-
ಶ್ಚೇತಿ।
೨ ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಕಾಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಯ ಯಜಮಾನಾಯ ಪುರೋಹಿತಾಧ್ವರ್ಯೋರನ್ಯತರೇಣ ಬ್ರಾಹ್ಮ- ಣೇನ ಪೂರ್ವಮಭಿಷೇಕಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಪಶ್ಚಾದಿತರೈರಿತ್ಯೇತದ್ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ವಿನಿಯುಕ್ತೇಷು ಮಂತ್ರೇಷು ಸರ್ವತ್ರಾನುಷಜ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಮಂತ್ರಾನ್ತರಸ್ಯ 'ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಭಿಷೇಕಜಲಸ್ಯ ಸ್ವದೇಹೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಮಾರ್ಜನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಪಾದತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಮಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿದೈವಿಕಾರ್ಥದ್ವಯವಿವರಣಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಃ ಶಾರ್ದೂಲಚರ್ಮಣ್ಯೇವ ಯಜಮಾನಂ ತ್ರೀನ್ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮಾನ್ಕಾಮಯೇದಿತಿ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಿಧಾನಂ, ಸ್ವಮಿತ್ರವೈಶ್ಯಪಾತ್ರತ್ರಯ- ಶೇಷಾಣಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಪಾಲಾಶಪಾತ್ರೇ ಸಕಾರಣಂ ವ್ಯಾಸೇಚನವಿಧಾನಂ, ಸಂಸ್ರವೈಃ ಪ್ರಸಿಕ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮ- ಣಸ್ಯ ಪಾಲಾಶಪಾತ್ರಂ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಿಯತಮಾಯ ಪುತ್ರಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಪಠಿತಮನ್ತ್ರಮುಕ್ತ್ವಾ ದದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗತ್ಯಾನ್ವಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ ' ಪ್ರಜಾಪತೇ ನ ತ್ವ೦ ' ಇತ್ಯನೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಹವನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರೇ ಊಹಪ್ರಕಾರಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ, ಪಾಲಾಶಪಾತ್ರಶೇಷಸ್ಯಗ್ನೀಧ್ರೀಯೇ ಉತ್ತರಾರ್ಧಪ್ರದೇಶೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹವನವಿಧಾನಂ, ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಅಭಿಷೇಕೋತ್ತರಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಗವಾಂ ಶತಮಧಿಕಂ ವಾ ಆಹವನೀಯಮುತ್ತರೇಣ ಸಂಸ್ಥಾಪಯೇದಿತಿ ಪರಕೃತಿರೂಪಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ರಥೋಪಾವಹರಣವಿಧಾನಂ ರಥಯಜಮಾನಯೋರ್ವಜ್ರೇನ್ದ್ರಾತ್ಮಕತ್ವೋಪಪಾದನಂ ಚ, ರಥಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶ- ವಿಧಾನಪುರಃಸರಮಶ್ವಯೋರ್ಯೋಜನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರೇ ಮಿತ್ರಾವರುಣಶಬ್ದಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ರಥಸ್ಯಾಶ್ವಚತುಷ್ಟ್ಯೋಪೇತತ್ವಂ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇನ ಗಮನಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಸಂಸ್ಥಾಪನಪ್ರದೇಶವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ 'ರಥರೋಹಣಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪದಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಯುಕ್ತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪ್ರಾಜನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಾಪಿತಾನಾಂ ಗವಾಂ ಮಧ್ಯೇ ರಥಸ್ಯ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಂ, ಸ್ವಾನಾಂ ಸ್ಥಾಪಿತಾನಾಂ ಗವಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಸ್ಯಾ ಗೋರ್ಧನುಷ್ಕೋಟ್ಯಾ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಸ್ವಾನಾಂ ಸ್ಥಾಪಿತಾಸು ಗೋಷು ರಥಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ಥಾಪಿತಾನಾಂ ಗವಾಂ ಸ್ವಾಮಿನೇ ಸ್ವಾಯಾನ್ಯಾಸಾಂ ತಾವತೀನಾಂ ಗವಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿದಾನವಿಧಾನಂ, ಸ್ಥಾಪಿತಾನಾಂ ಗವಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದಕ್ಷಿಣತೋಽಶ್ವಾನಾಂ ಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ರಥಮುದಗ್ಗಮನಮಾರ್ಗೇಣ ನೀತ್ವಾಽನ್ತಃಪಾತ್ಯದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪಯೇದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈ ರಥವಿಮೋಚನೀಯಹೋಮಸ್ಯ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಾರಾಹ್ಯೋರುಪಾನಹೋರುಪಮೋಕವಿಧಾನಂ, ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ '' ಮಾ ತಡ ಇನ್ದ್ರ ತೇ '' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರಜಪವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ರಥಾದವರೋಹಣಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ರಥಪಕ್ಷೇ ಸೂರ್ಯಪಕ್ಷೇ ಚಾರ್ಥಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಮನ್ತ್ರಗತಛನ್ದೋವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಥಮಂ ಯನ್ತುರವಸ್ಥಾನಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಸಯನ್ತೃಕಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ರಥವಾಹನೇಽನಸಿಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್, ಆಹವನೀಯಸ್ಯೋತ್ತರತಃ ಪೂರ್ವಾಗ್ನೇರುದ್ವೃತ್ತತಯಾಽವಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ, ರಥವಾಹನಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇಂಽಶೇ ಶತಮಾನಯೋರಾಸಂಜನವಿಧಾನಂ, ವರ್ತ್ಮನಿ ಔದುಮ್ಬರ್ಯಾಃ ಶಾಖಾಯಾ ಉಪಗೂಹನವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ತಯೋಃ ಶತಮಾನಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯ- ಔದುಮ್ಬರ್ಯಾಃ ಶಾಖಾಯಾಶ್ಚ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುಪಸ್ಪರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಏತಯೋರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಾನವಿಧಾನಂ, ಮೈತ್ರಾವರುಣಧಿಷ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಭಾಗೇ ನಿಹಿತಾಯಾಂ ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮದೇಶೇ ಮಿತ್ರಾ- ವರುಣದೇವತ್ಯಾಯಾಂ ಪಯಸ್ಯಾಯಾಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಬಾಹ್ವೋರವಹರಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಪಯಸ್ಯಾಪ್ರಚಾರಃ - ತತ್ರ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಃ ಪೂರ್ವಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾ ಪಯಸ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಚರಣವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಸನ್ದ್ಯಾಹರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ಯಜಮಾನವಿಶೇಷೇಣ ಖಾದಿರತ್ವವರ್ಧ್ರವ್ಯೂತತ್ವೇತಿ ಗುಣದ್ವಯವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ ಆಹೃತಾಯಾ ಆಸನ್ದ್ಯಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣಧಿಷ್ಣ್ಯ- ಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ನಿಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಮಧೀವಾಸಾಸ್ತರಣವಿಧಾನಮ್,
ಅಧೀವಾಸೋತ್ತರಾಯಾಮಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ಸುನ್ವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುಪವೇಶನವಿಧಾನಂ, ಯಜ। ಮಾನಸ್ಯ ಹೃದಯದೇಶಾದಿಸ್ಪರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಜಪ- ವಿಧಾನಂ ಜಪಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಯಜಮಾನಹಸ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಕ್ಷಾವಾಪಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ತೇನ ಪಞ್ಚದಿಗ್ವಿಜಯಸಿದ್ಧಿರ್ಜಾತೇತಿ ದರ್ಶನಂ, ಸುನ್ವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠತಸ್ತೂಷ್ಣೀಂ ದಣ್ಡೈ- ರವಹನನವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ವರವರಣಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನೋ ಬ್ರಹ್ಮನ್ನಿತಿ ಪದಂ ಪಂಚ- ಕೃತ್ವ ಆಮನ್ತ್ರಯೇತ್ತಂ ಚ ಸವಿತೃವರುಣೇನ್ದ್ರರುದ್ರವಾಚಕೈಸ್ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸೀತ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಮನ್ತ್ರಯೇದಿತರಂ ಇತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಪಞ್ಚಮಾಮನ್ತ್ರಣಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನೇ ಕಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸುಮಂಗಲನಾಮ್ನೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ '' ಬಹುಕಾರ '' ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಹ್ವಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪುರೋಹಿತೋಽಧ್ವರ್ಯುರ್ವಾ ರಾಜಾ ರಾಜಭ್ರಾತಾ ಸೂತಃ ಸ್ಥಪತಿರ್ವಾ ಗ್ರಾಮಣೀಃ ಸಜಾತಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವ ಉತ್ತರಸ್ಮಾ ಉತ್ತರಸ್ಮೈ ಸ್ಫ್ಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪ್ರಯಚ್ಛೇದಿತಿ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಿಧಾನಂ, ರಾಜಾದಿಸಜಾತಾನ್ತೇಷು ಸ್ಫ್ಯಪ್ರದಾನಸ್ಯ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಜಾತಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರೋರ್ದ್ಯೂತಸ್ಥಾನಕರಣಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ-ಮನ್ಥಿಗ್ರಹಪುರೋರುಚಾ ವಿಮಿತಕರಣವಿಧಾನಞ್ಚ, ಅಧ್ವರ್ಯೋಶ್ಚತುರ್ಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನಾಧಿದೇವನೇ ಹಿರಣ್ಯನಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹೋಮಕರಣವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ವಿಮಿತೇಽಕ್ಷನಿವಾಪಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ಸೋಪತ್ತಿಕಂ ತಸ್ಯ ದೇವತಾಸನ್ತರ್ಪಕತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ದೇವನಕಾಲೇ ಗಾಮೇವ ಪಣೀಕೃತ್ಯ '' ಗಾಂ ದೀವ್ಯಧ್ವಮ್ '' ಇತಿ ಪ್ರೈಷಂ ಚೋಕ್ತ್ವಾ ರಾಜಸೂಯಕರ್ಮವಿದ್ಗೃಹೇ ಪಣೀಕೃತಾಂ ಗಾಮಾನೀಯ ತಾಡಯೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಾಗ್ನಿವಾಹಯೋರನುಡುಹೋರ್ದ್ಯೂತಕರ್ಮಣೋ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಪ್ರದಾನಕಥನಂ, ಪಯಸ್ಯಾಶ್ವಿಷ್ಟಕೃದಿಡಾದೀತಿ- ಕರ್ತವ್ಯತಾ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ಸಹೈವ ಪ್ರಧಾನ- ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದನ್ತರಾಲೇಽನುಷ್ಠಿತಸ್ಯ ದೇವನಾದಿಕಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಧ್ಯನಿಧಾನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಅತ್ರ ದಶಸಂಖ್ಯಾಕಾನಿ-ಸಂಸೃಪಾಹವೀಂಷಿ ದಶಪೇಯಾಖ್ಯಸೋಮಯಾಗಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಾಃ- ಉಪಸದ್ಯಾಗಃ-ಋತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾಶ್ಚ ವಿಧೀಯನ್ತೇ-ತತ್ರಾದೌ ಹವೀಂಷಿ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಃ, ಹವಿರ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ದ್ವೇಧಾ ದಶಪೇಯಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ಪಿತಾಮಹ- ದಶಗಣಪ್ರಸಂಖ್ಯಾನೇನ ಸದಃಪ್ರಸರ್ಪಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ಸವಿತ್ರಾದಿದಶದೇವತಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯ ಸದಪ್ರಸರ್ಪಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಸ್ವಮತಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ತಸ್ಯ ವರುಣವೃತ್ತಾನ್ತೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಂಸೃಪ್ಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯಹವಿರ್ನಿರ್ವಾಪಕಾಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಾವಿತ್ರೋ ದ್ವಾದಶಾಷ್ಟಾನ್ಯತರಕಪಾಲಃ ಪುರೋ- ಡಾಶಃ-ಸಾರಸ್ವತಶ್ಚರುಃ-ತ್ವಾಷ್ಟ್ರೋ ದಶಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ-ಪೌಷ್ಣಶ್ಚರುಃ ಐನ್ದ್ರ ಏಕಾದಶಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಶ್ಚರುಃ-ವಾರುಣೋ ಯವಮಯಶ್ಚರುಃ-ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯಹಮೇಕೈಕಸ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರ್ವಪಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ತೇಷು ಸಪ್ತಸು ಹವಿಃಷು ಪ್ರತ್ಯಹಮೇಕೈಕಂ ಪುಣ್ಡರೀಕ ಪ್ರದೇಯಮಿತಿವಿಧಾನಂ ಚ, ದತ್ತದಾಸ್ಯಮಾನ ದ್ವಾದಶಪುಣ್ಡರೀಕಾತ್ಮಕಸ್ರಕ್ಪ್ರತಿಮೋಕರೂಪಾಯಾ ದಶಪೇಯಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಾಯಾಃ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುಣ್ಡರೀಕಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಮಾಸಾತ್ಮಕಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರಾಜಾನಂ ಕ್ರೀತ್ವೇತ್ಯಾದ್ಯನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೋಪಸದ್ಯಾಗವಿಧಾನಮ್, ಉಪಸದ್ಯಾಗೇಽ- ಗ್ನಿಸೋಮವಿಷ್ಣುದೇವತಾಕೋಪಸತ್ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವೇನ ಸಂಸೃಪ್ಹವಿಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಉತ್ತಮಾನಾಂ ಆಗ್ನೇ- ಯೋಽಷ್ಟಾಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ-ಸೌಮ್ಯಶ್ಚರುಃ ವೈಷ್ಣವಸ್ತ್ರಿಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಶ್ಚರುರ್ವಾ ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಉಪಸತ್ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವೇನ ನಿರ್ವಾಪಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮದಿನೇಷು ಪ್ರತ್ಯಹಮೇಕೈಕಾಮುಪಸದಮನುಷ್ಠಾಯ ತತ್ತದನ್ತೇ ಆಗ್ನೇಯಸೌಮ್ಯವೈಷ್ಣ- ವಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಂಸೃಪ್ಹವಿಷಾಂ ನಿರ್ವಾಪಕಥನಮ್, ಉಪಸದ್ದೇವತಾಹವಿಷಾಂ ಆಗ್ನೇಯಾದಿಸಂಸೃಪ್ಹವಿಷಾಂ ಚಾನ್ಯೋಽನ್ಯಂ ಸಹೇತುಕಂ ಸಂಸರ್ಪಣವಿಧಾನಂ, ದಶಪೇಯಸ್ಯ ಸೋಮಸಂಸ್ಥಾರೂಪತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾ ಗವಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದಾನಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಕಾರದ್ವಿತಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಋತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷೇಣ ದಕ್ಷಿಣಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ದಾನ- ವಿಧಾನಮ್, ಏತಾಸಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟದಕ್ಷಿಣಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೫।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಪಞ್ಚಬಿಲಾಖ್ಯಾಶ್ಚರುಹೋಮಾಃ-ತತ್ರ ಆಗ್ನೇ- ಯೋಽಷ್ಟಾಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ-ಐನ್ದ್ರ ಏಕಾ








ದಶಕಪಾಲಃ ಪುರೋಡಾಶಃ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚರುರ್ವಾವೈಶ್ವದೇವಶ್ಚರುಃ-ಮೈತ್ರಾವರುಣೀಪಯಸ್ಯಾ-ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಶ್ಚರುಃ ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಹವಿಷಾಮೇಕಸ್ಯಾಂ ಪಾತ್ರ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಗಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಮಧ್ಯೇ ಚಾಸಾದನವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಆಸಾದನವಿಶೇಷೇಣ ಪಞ್ಚಬಿಲಾತ್ಮಕತ್ವಭವನಾತ್ಪಞ್ಚಬಿಲಸಂಜ್ಞಾವತ್ತ್ವಕಥನಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಬಿಲಹವಿಷಾಂ ಕರಣೇ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮಕರಣೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಾಭಿಧನಂ ಚ, ಏತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಬಿಲಹವಿಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ನಿಷ್ಕ್ರಯಣಸಾಧನತ್ವವಿವರಣಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಹವಿಃ-ಪ್ರಚಾರಾದನನ್ತರಂ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯೇ ಚರೌ ಸಂಸ್ರವಾನಯನವಿಧಾನಂ, ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯೇ ಚರೌ ಚತುರ್ಣಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಸಂಸ್ರವಾನಯನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಆಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷಾಮೃತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ಹಿರಣ್ಯಾದಿದಕ್ಷಿಣಾದಾನಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಮೃತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಹಿರಣ್ಯಾದಿದಕ್ಷಿಣಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತಸ್ಯ ಪಞ್ಚಬಿಲಹವಿಃಪಞ್ಚಕಸ್ಯಾನ್ನಾದ್ಯಕಾಮನಯಾ ರಾಜಸೂಯಾದ್ಬಹಿಃ ಪುರುಷಾರ್ಥತಯಾ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ದ್ವಾದಶ ಪ್ರಯುಜಾಂ ಹವೀಂಷಿ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಯುಗ್ಘವಿಷಾಂ ವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾ ಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರತಿಮಾಸಂ ಯಜನಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ಹವಿಃಷಟ್ಕಸ್ಯೈಕೀಕೃತ್ಯ ಯಾಗಕರಣೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವೇನೈವೋಪನ್ಯಸ್ಯ ಚ ತಂ ಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಹವಿಃಷಟ್ಕಸ್ಯ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇಣ ಯಜನಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೀಕೃತ್ಯ ತದೀಯದೇವತಾಃ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ಹವಿಃಷಟ್ಕೇ ಪೂರ್ವಾಗ್ನಿವಾಹಯೋರನುಡು ಹೋರ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಮ್, ಉತ್ತರಹವಿಃಷಟ್ಕಸ್ಯಾಪಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದೀಯದೇವತಾಃ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚಾಸ್ಮಿನ್ನುತ್ತರಷಟ್ಕೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಾಗ್ನಿವಾಹಯೋರನುಡುಹೋರ್ದಶಿಣಾತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಾಗ್ನಿವಾಹಾನುಡುಹಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವಸ್ಯ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಉಕ್ತದ್ವಾದಶಪ್ರಯುಗ್ಘವಿಃಕರಣಸ್ಯ ಋತುಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಕುರುಪಞ್ಚಾಲವೃತ್ತಾನ್ತಮುಖೇನ ದೃಢೀಕರಣಮ್, ಉಕ್ತಾನಾಂ ದ್ವಾದಶಪ್ರಯುಗ್ಘವಿಷಾಂ ದ್ರವ್ಯನಾಮಭ್ಯಾಮುದ್ದೇಶಃ, ಅದಿತಿದೇವತ್ಯಶ್ವೇತಾವಿಚಿತ್ರಗರ್ಭಾಽನುಬನ್ಧ್ಯಾದ್ರವ್ಯಕಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಮರುದ್ದೇವತ್ಯಪೃಷತೀವಿಚಿತ್ರಗರ್ಭಾಽನುಬನ್ಧ್ಯಾದ್ರವ್ಯಕಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಕೃತೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸ್ವಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಯಾಗೀಯದ್ರವ್ಯದಕ್ಷಿಣಾಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾನಮ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಪಶುಬನ್ಧದ್ವಯಸ್ಯ ಶಾಖಾಭೇದೇನ ಆದಿತ್ಯವಿಶ್ವೇದೇವರೂಪದೇವತಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ
ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಕೇಶವಪನೀಯೋಽತಿರಾತ್ರಃ -ತತ್ರ ಪೂರ್ವಮಭಿಷೇಚನೀಯಯಾಗಾದನನ್ತರಂ ಸಕಾರಣಂ ಕೇಶವಪನೀಯಯಾಗವಿಧಾನಂ, ಕಾರಣತ್ವೇನಾಭಿಹಿತಸ್ಯ ಕೇಶವಪನಾಕರಣಲಕ್ಷಣವ್ರತಸ್ಯಾವಧಿಕಾಲಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಕೇಶವಪನೀಯಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ, ತತ್ರೋದ್ಗಾತೃಪುರುಷೈರ್ಗೀಯಮಾನಸ್ತೋತ್ರೇಷು ಚೋದಕೇನ ಪ್ರಾತಃಸವನಾದಿಷು ತ್ರಿವೃದಾದಿಸ್ತೋಮಾನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ತಾನಪವದಿತುಮೇಕವಿಂಶಾದಿಸ್ತೋಮವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತೋ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನೇ ಸ್ಥನ್ತರಂ ಬೃಹತ್ಸಾಮ ವಾ ಪೃಷ್ಠಸ್ತೋತ್ರಂ ವಿಕಲ್ಪೇನೋಕ್ತಂ ತನ್ಮಧ್ಯಾದತ್ರೈಕಸ್ಯ ರಥನ್ತರಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ನಿಯಮನಮ್ , ಅಸ್ಯ ಕೇಶವಪನೀಯಸೋಮಯಾಗಸ್ಯಾತಿರಾತ್ರಸಂಸ್ಥಾತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಸ್ಯ ಯಾಗಸ್ಯ ಕೇಶವಾಪವ್ರತವಿಸರ್ಜನಾರ್ಥಮನುಷ್ಠೇಯತ್ವಾತ್ತದನ್ತೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಕೇಶವಾಪೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸುನ್ವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಕೇಷಾಂಚಿನ್ನಿಯಮಾನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಚರಕಸೌತ್ರಾಮಣಿಃ-ತತ್ರ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪಶುತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಪಶುಷು ನಿರುಕ್ತಗುಣಾನಾಮಸಂಭವಂ ಮತ್ವಾ ತದಲಾಭೇ ಗುಣಾನ್ತರವಿಧಾನಮ್, ಅಜತ್ರಯಪಕ್ಷೇ ಆಶ್ವಿನಪಶೋಃ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗುಣವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಸುತ್ರಾಮೇನ್ದ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯಾಶ್ವಿಸರಸ್ವತೀಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ತತ್ರೋಪಯುಕ್ತದ್ರವ್ಯಾದೇಶ್ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಮುಖವಮನಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಸೋಮದ್ರವಣಕಾಲೇ ನಾಸಿಕಾದಿಸ್ರುತಸ್ಯ ಸಿಂಹಾದ್ಯಾತ್ಮನೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣೀಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದನ್ಯಸ್ಯ ಸೋಮಾತಿಪೂತಸ್ಯಾಪ್ಯಸ್ಯಾ ಏವೇಷ್ಟೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏಷಾಪೀಷ್ಟೀ ರಾಜಸೂಯಯಾಜಿನಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿವಿಧಾನಂ, ಆಶ್ವಿನಸಾರಸ್ವತೇನ್ದ್ರಪಶುವಿಧಿಂ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನೇ ಪರಿಸ್ರುತ್ಸನ್ಧಾನೇ ಸಿಂಹವೃಕವ್ಯಾಘ್ರಲೋಮಸಂಸರ್ಜನಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯಿತುಂ ಶಾಖಾನ್ತರೀಯಂ ಪಕ್ಷಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮನೂದ್ಯ ತಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಚ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ಪರಿಸ್ರುತ್ಸನ್ಧಾನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಪರಿಸುತ್ಪ್ರಚರಣೇ ಕಾರಣಸಹಿತಮಗ್ನಿದ್ವಯೋದ್ಧರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪ್ರಚರಣಕಾಲಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಪರಿಸ್ರುತೋ ದರ್ಭೈಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪಾವನವಿಧಾನಂ, ಪರಿಸ್ರುತಿ ಕುವಲಕರ್ಕನ್ಧುಬದರಸಕ್ತುತ್ರಯಸ್ಯ ನಿವಪನ ವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರೈಕಸ್ಯೈವ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಗ್ರಹಣಾಭಿಧಾನಮ್ , ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಗ್ರಹತ್ರಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಪಕ್ಷೇಽಪ್ಯಯಮೇವ ಮನ್ತ್ರ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ
ತತ್ರೋಪಯಾಮೇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಂಶೇ ವಿಶೇಷಕಥನಮ್-ಅನುವಚನಪ್ರೈಷೇ ವಿಶೇಷಕಥನಂ ಚ, ಹೋತಾರಮನೂಚ್ಯಾಶ್ವಿಸರಸ್ವತೀನ್ದ್ರಪ್ರತಿಪಾದಕಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಯಜಪ್ರೈಷೇ ದೇವತಾಶಂಸನಂ ವಿಧಾಯ ದೇವತಾತ್ರಯಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾಯಾ ಯಾಜ್ಯಾಯಾಪಠನವಿಧಾನಂ, ಹೋತುರ್ದ್ವಿರ್ವಷಟ್ಕಾರೋಽಧ್ವರ್ಯೋರ್ದ್ವಿರ್ಹವನಂ ಭಕ್ಷಾಹರಣಂ ಗ್ರಹತ್ರಯಪಕ್ಷೇಽನುಹೋಮಂ ಪರಿಸ್ರುದ್ಧೋಮೌ ಹೋತವ್ಯಾವಿತ್ಯಾದೇರ್ವಿಧಾನಂ, ಪರಿಸ್ರುಚ್ಛೇಷಾಸೇಕಪೂರ್ಣಂ ರುಕ್ಮವನ್ತಂ ಶತಚ್ಛಿದ್ರಂ ನವಚ್ಛಿದ್ರೇ ದಕ್ಷಿಣಾಹವನೀಯೋಪರಿಸ್ಥೇ ಶಿಕ್ಯೇ ನಿಹಿತಂ ಸ್ರವನ್ತಂ ಕುಮ್ಭಂ ಸೋಮವದಾದಿಪಿತೄಣಾನ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರ್ಯೃಚೈರುಪತಿಷ್ಠೇತೇತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಸ್ಥಾನೇ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಪಿತ್ರ್ಯಮನ್ತ್ರೈರುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಪಶುಪುರೋಡಾಶಾರ್ಥಂ ಸಾವಿತ್ರವಾರುಣೇನ್ದ್ರಸಂಜ್ಞಕಹವಿಸ್ತ್ರಿತಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಪುರೋಡಾಶದೇವತಾನಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅನುಯಾಜಾದನನ್ತರಂ ಸ್ರುಗ್ವ್ಯೂಹನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ನಿರುಕ್ತಹವಿಸ್ತ್ರಿತಯಸ್ಯ ಪ್ರಚರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾಽಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಚರಣಕಾಲವಿಕ್ಷಿಷ್ಟಂ ಹವಿರನ್ತರವಿಧಾನಂ, ತದುಭಯಮಪಿ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ
ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ನಪುಂಸಕಸ್ಯ ಗೋ ರಥವಾಹ್ಯಾ ವಡವಾಯಾ ವಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ತ್ರೈಧಾತವೀಸಂಜ್ಞಿಕೋದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟಿ: --ತತ್ರ ರಾಜಸೂಯಾನ್ತೇ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರೈಧಾತವ್ಯುದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟೇರ್ದೇವತಾವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹವಿಷೋ ವಿಧಾನಮ್, ಏತದಿಷ್ಟಿವಿಧಾಯಕಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ
ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನಂ, ತತ್ರ ವೇದಪ್ರದಾನಾನುಕರಣೇನ ಯಾಗವಿಧಾನಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಇಷ್ಟೇ
ರ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್ , ಇಯಮಿಷ್ಟಿರಿನ್ದ್ರಾವಿಷ್ಣೂಭಯದೇವತ್ಯಾ ಸಂವತ್ಸರವ್ಯಾಪಿನೀ ಚೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ತ್ರಯೀವಿದ್ಯಾರೂಪತಾಸಮ್ಪಾದನಾಯ ಹವಿಷೋವ್ರೀಹಿಮಯಯವಮಯತ್ವವಿಧಾನಂ, ತಯೋರ್ವ್ರೀಹಿಯವಯೋರ್ಗ್ರಹಣಾಧಿಶ್ರಯಣಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ರಾಜಸೂಯಯಜ್ವನೋಽಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಿಧಾನಂ, ಯಾತಯಾಮತ್ವಪರಿಹಾರೋಪಪತ್ತಿಸಹಿತಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಯಾತಯಾಮತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದಯಿತುಂ ತ್ರೈಧಾತವೀಷ್ಟಿರವಶ್ಯಮನುಷ್ಠೇಯೇತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರ್ವಿನಿಯೋಗಾನ್ತರಕಥನಂ,
ಪುನರಪ್ಯಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರ್ದೀರ್ಘಸತ್ರಾಙ್ಗತ್ವೇನಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರಾಭಿಚಾರಿಕಪ್ರಯೋಗಕಥನಮ್, ಏತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಃ ಪರೈಃ ಕೃತಾಭಿಚಾರಸ್ಯ ಪರಿಹರಣೇ ಸಮರ್ಥತ್ವಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಂ, ತ್ರೈಧಾತವ್ಯುದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟೇರ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಶತಮಾನಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ-ತಿಸೃಣಾಂ ಧೇನೂನಾಂ ಹೋತ್ರೇ--ತ್ರಯಾಣಾಂ ವಾಸಸಾಮಧ್ವರ್ಯವೇ--ಗೋರಗ್ನಿಧೇ ಚ ಪ್ರದಾನವಿಧಾನಮ್, ಏತಾಸಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।


ಇತಿ ರಾಜಸೂಯಾಧಿಕಾರಃ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
ಇತಿ ಸವನಾಮಕೇ ಪಶ್ಚಮಕಾಣ್ಡೇ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಸಮಾಪ್ತಾ।








೬।೧ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಥಾಗ್ನಿಚಿತ್ಯಾ-ತತ್ರ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಕರ್ತೃಕಸೃಷ್ಟೇರಾಮ್ನಾನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಮೃಷಿಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಮಧ್ಯಮಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಪೋಷಣದ್ವಾರಾ ಇನ್ದ್ರಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಋಷಿಶರೀರಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಸಮೇತಂ ನಾನಾಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾ ಸರ್ವಾವಯವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ವಿರಾಡಾತ್ಮಕಪುರುಷಸ್ಯೋದ್ಭವಮಭ್ಯಾಧಾಯ ತಸ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ವಿರಾಟಪುರುಷಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ಸಾಮ್ಯತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ವಿರಾಡಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸಪ್ತಪುರುಷಸಮ್ಮಿತಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಶಿರಸೋ ದರ್ಶನಂ, ಚಯನೋಪಯುಕ್ತಾಯಾಃ ಸೃಷ್ಟೇರಾಮ್ನಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ತ್ರಯೀಲಕ್ಷಣಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಣಮಾಣ್ಡಸ್ಯ ಚೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಕಥನಮ್ ಆಣ್ಡಾನ್ಮೇಷಾಗ್ನ್ಯಶ್ವರಾಸಭಾಜಾನಾಂ ಪಶೂನಾಮುತ್ಪತ್ತೇಃಕಥನಂ ತತಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಸಕಾಶಾಚ್ಛುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಮೃದಾದೀನಾಂ ನವಾನಾಮುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಭೂಮೇರಗ್ನೇಶ್ಚ ಗಾಯತ್ರತ್ವಸಮ್ಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ವಾಯ್ವನ್ತರಿಕ್ಷಾದಿಸೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಶ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪತಾ ಚ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯೋರ್ಮಿಥುನಾದ್ವಾಯೋರ್ವಾಯ್ವನ್ತರಿಕ್ಷಯೋರ್ಮಿಥುನಾದಾದಿತ್ಯಸ್ಯಾದಿತ್ಯದ್ಯುಲೋಕಯೋರ್ಮಿಥುನಾಚ್ಚನ್ದ್ರಮೋನಕ್ಷತ್ರಾವಾನ್ತರದಿಙ್ಮಹಾದಿಶಾಂ ವಾಙ್ಮನಸಯೋರ್ಮಿಥುನಾದ್ವಸುರುದ್ರಾದಿತ್ಯವಿಶ್ವೇದೇವಾನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನ ವಸುರುದ್ರಾದಿತ್ಯವಿಶ್ವೇದೇವಾನಾಮುತ್ಪತ್ತೇರಗ್ನಿಪೂರ್ವಕತ್ವಪ್ರದ ರ್ಶನಮ್ , ಅಪರಮತೇನ ಪ್ರಜಾಪತೇರೇವ ಸರ್ವಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಮ್-ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಶ್ರುತಿಸಮ್ಮತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಸರ್ವೋತ್ಪಾದಕಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಶ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪತಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಸಫಲಂ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರರೂಪೇಣ ಸನ್ಧಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಧಿತೋಪಹಿತಶಬ್ದಯೋರರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚಿತಿಸಂಖ್ಯಾಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಶ್ಚಿತ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಚಿತ್ಯೋಪರಿ ನಿಧೀಯಮಾನಸ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರಾದಿತ್ಯರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ದೇವೈಃ ಸನ್ಧಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ ಭೈಷಜ್ಯಕರಣಪ್ರಕಾರಕಥನಂ ಚ, ಇಷ್ಟಕಾಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಮ್ , ಅಕ್ತಾಕ್ಷ್ಯಮತೇನ ಯಜುಷ್ಮತೀಷ್ಟಕಾ ಭೂಯಸ್ವೇನೋಪಧೇಯಾಸ್ತಾಣ್ಡ್ಯಮತೇನ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನೋಪಧೇಯಾ ಇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮತದ್ವಯಮಭಿಧಾಯ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ವಾಸ್ತವಿಕೋಽನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಸ್ತೂಭಯವಿಲಕ್ಷಣೋಽಸ್ತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಜಾಪತೇರಗ್ನಿನಾ ದೇವೈಶ್ಚ ಸನ್ಧಾನೇ ಕೃತೇ ಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನಮರ್ಥಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಂ, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣೇ ವಾಚೋ ನಿಧಾನರೂಪಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾತ್ರೇಷ್ಟಕೋಪನಿಧಾನಮನ್ತ್ರೇ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾಕ್ಪ್ರಾಣಯೋರಗ್ನೀನ್ದ್ರತ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರಿನ್ದ್ರಾಗ್ನಿದೇವತ್ಯತ್ವಪ್ರಖ್ಯಾಪನಾಯೇನ್ದ್ರಾಗ್ನ್ಯೋಃ ಸರ್ವದೇವತಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಭೂಮಾವೇವೇಷ್ಟಕಾಚಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಮುಪಪಾದನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾಯಾಶ್ಚತುಃಸಕ್ತಿತ್ವರೂಪಗುಣಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಪೂರ್ವಕಮುಪಪಾದನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಚಿತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮಾಹವನೀಯಾಗ್ನಿರೇವ ಶಿರ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಸ್ಥಾಪನಂ, ಚಯನೇ ಪಶುಶೀರ್ಷೋಪಧಾನಾತ್ಪಶ್ವಿಷ್ಟಕೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ , ತತ್ರ ಪಶೂನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಪ್ರತಿವಚನವ್ಯಾಜೇನೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಲೋಕದ್ವಯಾತ್ಮಕತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ಮೃತ್ತಿಕೋದಕಸಮ್ಪಾದನೀಯಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪಶುರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ। ಪಶುದ್ವಿತ್ವಪ್ರತಿವಚನೇನ ಲೋಕದ್ವಯಾತ್ಮಕೇಷ್ಟಕಾಚಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸರ್ವಲೋಕಾತ್ಮಕತ್ವನಿರೂಪಣಮ್, ಅಗ್ನಿಚಯನಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪಣರೂಪಂ ಫಲಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಭವನರೂಪಮೇವ ಫಲಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಚಯನೋಪಯುಕ್ತಾನಾಮಪ್ಫೇನಮೃತ್ಸಿಕತಾಶರ್ಕರಾಶ್ಮಾಯೋಹಿರಣ್ಯಾನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ರೂಪಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಭೂಮೇರ್ಗಾಯತ್ರೀತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಭೂಮೇಃ ಪೃಥಿವೀಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಥನಂ, ಕುಮಾರೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಭೂತಾದಿಶಬ್ದಾನಾಮರ್ಥಕಥನಮ್ , ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಕುಮಾರಸ್ಯಾಷ್ಟಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರಯಜಮಾನಾಖ್ಯಾನಾಂ ರೂಪಾಣಾಂ ರುದ್ರಶರ್ವಪಶುಪತ್ಯುಗ್ರಾಶನಿಭವಮಹಾದೇವೇಶಾನಾನಾಂ ನಾಮ್ನಾಂ ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರುಪಣಂ, "ಕುಮಾರಃ" ಇತಿ ನವಮಂ ನಾಮೇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾಯಾ ನವಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃದಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಾಮಗತಾಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಂವತ್ಸರಾನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರದ್ವಯಾನ್ತೇ ವಾ ಚಯನಾನುಷ್ಠಾನಮನುವಚನಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯೇ ಪಕ್ಷೇ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಸಹೇತುಕಂ ನಿಗಮನಂ, ಚಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚಿತ್ರತ್ವೋಪಪಾದನಸಹಿತಂ ಚಯನಸಮ್ಬನ್ಧಾಚ್ಚಿತ್ರನಾಮ ಸಮ್ಪನ್ನಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।




೬।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಆದೌ ಪಞ್ಚಪಶ್ವಾಲಮ್ಭಪಕ್ಷಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಜಾಪತಿವೃತ್ತಾನ್ತಕಥನಂ, ಪಶ್ಯತಿಯೋಗಾತ್ಪಶುಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಪನ್ನ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪಶೂನಾಮನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತೇಷಾಂ ಬಹುದೇವತಾರ್ಥಮಾಲಮ್ಭನಮಿತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾಽಗ್ನಿಭ್ಯಃ ಕಾಮಾಯ ಪಶವೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ಪಶುಶೀರ್ಷೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ತದುಪಧಾನಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಅಜೇತರಪಶುಶರೀರಾಣಾಮಪ್ಸು ಪ್ರಪ್ಲಾವನಮಭಿಧಾಯಾಜೇನ ಪಶುನಾ ಸಕಾರಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಯಜ್ಞಸಮಾಪನವಿಧಾನಮ್ , ಅಪ್ಸು ಪಶುಚತುಷ್ಟಯಕಾಯಪ್ರಾಸನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್ , ಅಗ್ನಿಪಕ್ಕಾ ಇಷ್ಟಕಾಶ್ಚೇತವ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾಕರಣಕಾಲಸ್ಯ ಕಥನಂ, ಪಶುಶೀರ್ಷೋಪಧಾನಾನನ್ತರಮಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ಪಶುಶಿರಃ - ಕಬನ್ಧಸನ್ಧಾನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಪಶೂನಾಮಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾಲಬ್ಧೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಪಶುಭಿರ್ಯಾಗಕರಣಮುಕ್ತ್ವಾಽಪರಮತೇನ ತತ್ಸಕಾರಣಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಪಶೂನಾಮಾಲಮ್ಭಸ್ತತ್ರೈಕೇನಾಜೇನ ಪಶುನಾ ಯಾಗ ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ ಪಕ್ಷೋಽರ್ಥಸಿದ್ಧೋ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭನಸ್ಯಾಯತನಕರಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಶೂನಾಮನುಕ್ರಮಣಂ, ಪಶುಗತಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಶೂನಾಮಾಲಮ್ಭನಕ್ರಮವಿಧಾನಮ, ಪಶೂನಾಂ ಬನ್ಧನಾರ್ಥಾಯಾ ರಶನಾಯಾಃ ಸವಿಶೇಷಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಷದ್ವಯಾತ್ಮಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಪಶುಷ್ವೇವ ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಗತಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಗತಗಾಯತ್ರೀತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದಸಾಂ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಸಮಿನ್ಧನರೂಪೇಣಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯೇ ನಿಧೀಯಮಾನಾನಾಮೃಚಾಮನುವಾಚನಂ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸಮಿನ್ಧನಾರ್ಥತ್ವಮಗ್ನಿದೃಷ್ಟತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾದ್ಯಾಯಾಂ ಋಚಃ ಪ್ರತಿಪಾದಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನವಾನಾಮಪ್ಯೃಚಾಮೇಕಾಭಿಧೇಯತಾಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾರ್ಷೇಯತ್ವಪ್ರಜಾಪತಿದೇವತ್ವಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ದ್ವಾದಶಾಪ್ರಿಯಸಂಜ್ಞಕಾಃ ಪ್ರಯಾಜಯಾಜ್ಯಾ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸರ್ವಚ್ಛನ್ದೋರೂಪದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರಜಗತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಾಸಾಮಾಪ್ರೀಸಂಜ್ಞಕಾನಾಮೃಚಾಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರಾಪ್ರೀಣನಾರ್ಥತ್ವಾಗ್ನಿದೃಷ್ಟತ್ವೇ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ರಾದ್ಯಾಯಾ ಋಚಃ ಪ್ರತಿಪಾದಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏತಾಸಾಂ ದ್ವಾದಶಾ। ಪ್ರೀಸಂಜ್ಞಕಾನಾಮೃಚಾಮೇಕಾಭಿಧೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪೂರ್ವವದಗ್ನಿಪ್ರಜಾಪತಿಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಿಹಿತಾನಾಂ ಪ್ರಯಾಜಯಾಜ್ಯಾಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಪಾದಾಕ್ಷರಛನ್ದೋಭಿರ್ವೈಷಮ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ದ್ವಾರಾ ವಿಷಮಾಣಾಂ ಪ್ರಜಾ। ಪತ್ಯಙ್ಗಾನಾಮಾಪ್ರೀಣನಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನ್ಪುರುಷಾದೀಪಞ್ಚಪಶೂನನುಲಕ್ಷ್ಯ ನಿರ್ವಾಪಣೀಯಸ್ಯ । ವಿಶ್ವಾನರದೇವತ್ಯಪಶುಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತೀನಾಮೃತ್ವಾತ್ಮಕತ್ವೋಕ್ತೇರಗ್ನೀನಾಮೃತುತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತ್ಯೇವೇತ್ಯಭಿಧಾಯ ವೈಶ್ವಾನರಾಯೇತ್ಯತ್ರ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನಾಗ್ನಯ ಇತಿ ಗುಣಪದಮಾಶಂಕ್ಯ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವೈಶ್ವಾನರಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲವತ್ತ್ವಸ್ಯ ವಪಾಪುರೋಡಾಶಹವಿಷಾಮಗ್ನಿದೇವತ್ಯಾನಾಂ ಕಾಮಪದಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಾನಾಂ ಚ ವಿಧಾನಂ, ಪಶುಶೀರ್ಷೋಪಧಾನೇ ಆಲಭ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಪುರುಷಾದಿಪಞ್ಚಪಶುಶಿರಸಾಂ ನಿಧಾನಂ ಹಿರಣ್ಮಯಶೀರ್ಷೋಪಧಾನ ಮೃಣ್ಮಯಶೀರ್ಷೋಪಧಾನಂ ಚೇತಿ ಪಕ್ಷತ್ರಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷಂ ಕುಣಪಮರ್ತ್ಯತ್ವದೋಷಾಭ್ಯಾಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ದ್ವಿತೀಯಂ ತೃತೀಯಂ ಚ ಪಕ್ಷಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪಶುಶೀರ್ಷತ್ವಾಭಾವದೋಷೇಣ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪುನಃಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಪಞ್ಚಪಶ್ವಾಲಮ್ಭಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾಽನುಷ್ಠಾತೃಸಮ್ಪ್ರದಾಯಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾವಷ್ಟಮ್ಭೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ಏತಾವತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಪಞ್ಚಪಶ್ವಾಲಮ್ಭಪಕ್ಷಮುಕ್ತ್ವಾಽಧುನಾ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯವಾಯವ್ಯಪಶೋರ್ದ್ವಯೋರಾಲಮ್ಭನಪಕ್ಷ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನೇ ಸಫಲಂ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರದಾಯಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಶ್ಯಾಮತ್ವತೂಪರತ್ವಾದಿಗುಣವಿಧಾನಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶುಪಕ್ಷೇ ಸಾಮಿಧೇನೀಷು ಸಮಿಧ್ಯಮಾನಸಮಿದ್ಧವತ್ಯೋರ್ಋಚೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಷಟ್ಧಾಯ್ಯಾ ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಕೃತಾ ನಿವಿಷ್ಟಾಶ್ಚೋಭಯೀರ್ಮಿಲಿತ್ವೈಕವಿಂಶತಿಸಾಮಿಧೇನ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾಽಸ್ಯಾ ಏಕವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಕಾರದ್ವಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಷ್ವಾದೌ ಭೂಯಸ್ಯೋ ಗಾಯತ್ರ್ಯೋ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಿಷ್ಟುಭೋಽನ್ತೇ ಪುನರ್ಗಾಯತ್ರ್ಯಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸಂಧಾನಾರ್ಥಾಸ್ತಾಸಾಂ ವಿಧಾಯಕಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾತಿದೇಶಃ, ಪೂರ್ವಾಘಾರೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವತ್ಯರ್ಚಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ದೇವತಾಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ತೂತ್ತರಾಘಾರ ಏವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವತ್ಯರ್ಚಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಮಂತ್ರವತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ನಿಗಮನಮ್ , ಆಪ್ರೀಣಾಮೃಚಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ತಾವಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಸಂಸ್ಕಾರಸನ್ಧಾನಜನನಲಕ್ಷಣೈಕಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶುಪುರೋಡಾಶಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಚಾತಿದೇಶಃ, ಕದ್ವತೀನಾಮೃಚಾಂ ಪ್ರಜಾಪತಿದೇವತ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾಯವ್ಯಪಶುಪಕ್ಷವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಾಯೋರ್ನಿಯುತ್ವದ್ಗುಣಕತ್ವಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಶುಕ್ಲತ್ವತೂಪರತ್ವಾದಿಗುಣಕತ್ವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಸ್ಯ ವಾಯವ್ಯಪಶೋಃ ಸಪ್ತದಶ ಸಾಮಿಧೇನೀರಭಿಧಾಯ ತದ್ಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಮಾಸರ್ತುರೂಪಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಸಪ್ತದಶಾವಯವಕಪುರುಷಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಗತಗಾತ್ರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ತಾವಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಪೂರ್ವವದತಿದೇಶಃ, ವಾಯವ್ಯಪಶೌ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶುಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಕದ್ವತ್ಯೋರ್ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಯೋರ್ವಿಧಾನಂ ಕಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿವಾಚಕತ್ವಕಥನಂ ಚ, ವಪಾಪುರೋಡಾಶಪಶ್ವಙ್ಗಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮನುಕ್ರಮವಿಧಾನಂ ವಪಾಹವಿಷೋರ್ನಿಯುತ್ವತ್ಪದವತ್ಯೋರ್ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಯೋರ್ವಿಧಾನಂ, ಶಾಖಾನ್ತರಾನುಸಾರೇಣ ವಪಾಯಾ ಏವ ಶುಕ್ಲಪದಯುಕ್ತೇ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯೇ ಪಶುಹವಿಷಸ್ತು ಶುಕ್ಲವನ್ನಿಯುತ್ವವತ್ಪದಯುಕ್ತೇ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯೇ ಭವತ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ವಾಯವ್ಯಪಶೋಃ ಪಞ್ಚಪಶುರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ ಪಞ್ಚಪಶ್ವಾದಿಪಕ್ಷಾಣಾಮನ್ಯತಮಃ ಪಕ್ಷಃ ಸ್ವೇಚ್ಛಯಾಽನುಷ್ಠಾತವ್ಯ, ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಶ್ವಾಲಮ್ಭಕಾಲಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ-ತತ್ರ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನಾಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಂ ಪಶ್ವಾಲಂಭನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತನ್ಮತಮನೂದ್ಯ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯೋತ್ತರಸ್ಯಾಂ ಫಾಲ್ಗುನ್ಯಾಂ ಪೌರ್ಣಮಾಸೇಷ್ಟ್ಯನನ್ತರಂ ಪಶ್ವಾಲಂಭನಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತಚ್ಚೇದಂ ಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನಮುಪಾಂಶು ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಅಷ್ಟಮ್ಯಾಮಗ್ನಿಧಾರಣಾರ್ಥಮುಖಾಸಮ್ಭರಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಷ್ಟಮ್ಯಾಮುಖಾಸಮ್ಮರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮನೇಕೇಽರ್ಥವಾದಾಃ, ಸಾಗ್ನಿಕಸ್ಯ ಸೋಮಯಾಗಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಾಗ್ರಹಣೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ, ಕಾಲವಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಾಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಕಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಗ್ನಿಕೇ ಕ್ರತೋ " ಸಂವತ್ಸರಭೃತಮೇವ ಚಿನ್ವೀತ " ಇತ್ಯಾಮ್ನಾತತ್ವಾತ್ತತೋ ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕಪಕ್ಷಯೋರ್ದೋಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ದೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್ , ಅತ್ರ ಕಾಲವಿಷಯೇ ವೇದವಾದಿನಾಂ ಶಂಕಾಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಅರ್ಥಾನ್ತರಪರಿಕಲ್ಪನಯಾ ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಪಶ್ವಾ ಲಮ್ಭೋಖಾಸಮ್ಭರಣದೀಕ್ಷಾಕಾಲಾ ಯೇ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಞ್ಚಪಶುಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯವಾಯವ್ಯರೂಪಪಕ್ಷತ್ರಯೇಽಪಿ ಸಂವತ್ಸರಾಗ್ನಿನಾ ಸಹ ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಚಯನಕರ್ಮಾದಿತ್ವಾತ್ತದವಸಾನಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ದೇವತಾವಿಸರ್ಗರೂಪಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಹೋಮಃ ಸಮಾಪ್ತಿರೂಪಾವಭೃಥಶ್ಚ ನ ಕರ್ತವ್ಯಾವಿತಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪಶುಯಾಗಾನ್ತೇ ಚಯನಕರ್ಮಣಿ : ಯಜಮಾನಕರ್ತವ್ಯಾನಾಂ ನಿಯಮಾನಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾಯೈ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಮ್, ಅನುಷ್ಠೇಯತಯಾಽನನುಷ್ಠೇಯತಾ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಾನಾಂ ಯಜಮಾನನಿಯಮಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ, ನಿಯಮವಿಧಾಯಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾತಿದೇಶಕಥನಮ್ , ಅಸ್ಮಿನ್ಯಜ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಪ್ರದಾನಕದಕ್ಷಿಣಾದಾನಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ನಿಷೇಧದರ್ಶನಂ, ಪಶೌ ದೇಯಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯಾಃ ಕಾಲಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಚಿತ್ಯಾರ್ಷೇಯಮ್--ತತ್ರ ಭೂಮ್ಯಾತ್ಮಕಪ್ರಥಮಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕಾಪ್ರಧಾನಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾಶ್ಚಿತೇರ್ಋಷಿದೇವತಾಸಂಬನ್ಧೇನ ಸವಿಶೇಷಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್, ಅನ್ತರಿಕ್ಷಾತ್ಮಕದ್ವಿತೀಯಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕಾಪ್ರಧಾನಾಯಾಸ್ತೃತೀಯಚಿತೇರ್ಋಷಿದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸವಿಶೇಷಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್ , ದ್ಯುಲೋಕಾತ್ಮಕತೃತೀಯಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕಾಪ್ರಧಾನಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಶ್ಚಿತೇರ್ಋಷಿದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸವಿಶೇಷಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್ , ದ್ವಿತೀಯಚತುರ್ಥ್ಯೋ
ಶ್ಚಿತ್ಯೋರುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಮಭಿಧಾತುಂ ನಿರುಕ್ತಚಿತಿತ್ರಯೇ ಋಷಿದೇವತಾನಾಂ ಪರಿಗಣನಮ್ , ದ್ವಿತೀಯ ಚತುರ್ಥ್ಯೋಶ್ಚಿತ್ಯೋರುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್ , ಚಿತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಮ್ , ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಚಿತೀನಾಮಾರ್ಷೇಯಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ ಚಿತ್ಯಾರ್ಷೇಯಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಞ್ಚೇತಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
೬।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಚಾಯನೀಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವಿನಿಯೋಗಃ - ತತ್ರಾದೌ ವಿಧೀಯಮಾನಸ್ಯ ಸಾವಿತ್ರಹೋಮಸ್ಯ ಸವಿತೃಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಹೋಮಸಾಧನಾಜ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಷ್ಟಗ್ರಹಣಂ-ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಷಾಢಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮ್ ಇಷ್ಟಕಾತ್ವೋಪಪಾದನಮ್ , ಆಹುತೇರೂರ್ಧ್ವಗ್ರಹಣಂ-- ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಹುತೇಃ ಸಾನ್ತತ್ಯೇನ ಹವನಮಾಹುತೇಃ ಸವಿತೃದೇವತ್ಯತ್ವಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಹುತಿಕರಣಮ್-ಆಜ್ಯಹೋಮತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕೇವಲಸ್ರುವೇಣ ಹೋಮಕರಣಂ ವ್ಯುದಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ರುಕ್ಸ್ರುವಾಭ್ಯಾಂ ಹೋಮಕರಣಮ್-ಆಹುತಿಸಾಧನಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಷ್ಟಧಾ ಪ್ರವಿಭಾಗೇನ ಸ್ತವನಂ ಚೇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಸಾವಿತ್ರಹೋಮೀಯಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತಂ ಸಾವಿತ್ರಹೋಮಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಯಜುರನ್ತಾನ್ಯಜುರ್ಧರ್ಮಕಾನಷ್ಟೌ ಋಙ್ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಮರ್ಥವಿವರಣಮ್ , ಅನ್ತಿಮಸ್ಯ ಯಜುಷಸ್ತ್ರಯೀವಿದ್ಯಾತ್ವೋಪಪಾದನಮ್ , ಅಷ್ಟಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಷ್ಟಮಮನ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಪಠಿತೇನಸ್ವಾಹಾಕಾರೇಣ ಸಹ ಸಮ್ಭಾವ್ಯಮಾನಾಯಾ ನವಸಂಖ್ಯಾಯಾ ದಿಕ್ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಸ್ವಾಹಾನ್ತೇ ಹೂಯಮಾನಯಾಽಽಹುತ್ಯಾ ಸಹ ಸಮ್ಭಾವ್ಯಮಾನಾಯಾ ದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿರಾಟ್ಪ್ರಾಣಲಕ್ಷಣಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಪ್ಸು ನೇತವ್ಯಾನ್ಪಶೂನ್ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಮ್ , ತಸ್ಯಾಂ ಚ ರಾಸಭಸ್ಯ ಗವಾವಿಪಶುದ್ವಯಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವಕಥನಂ ರಾಸಭಾದಶ್ವತರಸ್ಯ ಗರ್ದಭಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಅನದ್ಧಾಪುರುಷಸ್ಯ ಪುರುಷಪಶೋಃ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಂ ಪಶುಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಪ್ರಶಂಸನಸಹಿತಮಶ್ವಗರ್ದಭಾಜೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಗ್ನೇರನ್ವೇಷಣಪ್ರದರ್ಶನಮ್ ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮೇವ ಪಞ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಅಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸ್ತವನಮ್ , ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಮೌಞ್ಜೀಬನ್ಧನವಿಧಾನಮ್ ಮುಞ್ಜೇನೈವ ರಶನಾಕರಣಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ರಶನಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ತೇಷಾಮಶ್ವಗರ್ದಭಾಜಪಶೂನಾಮಾಹವನೀಯಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ವಸ್ವಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಕ್ಸಂಸ್ಥಮವಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಹವನೀಯಸ್ಯೋತ್ತರಪ್ರದೇಶೇಽಭ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್ , ಆಹವನೀಯಾಭ್ರ್ಯೋಃ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ವ್ಯವಧಾನಸ್ವರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ಸೇತಿಹಾಸಮಭ್ರೇರ್ವೇಣುಮಯತ್ವೋಪವರ್ಣನಮ್ , ಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಾಭ್ಯಾಮಭ್ರೇಃ ಕಲ್ಮಾಷೀತ್ವಾಕಲ್ಮಾಷೀತ್ವಮಭಿಧಾಯೋಭಯತ್ರ ಸುಷಿರತ್ವಂ ತು ಸರ್ವಥಾ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಅಭ್ರೇಃ ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರತ್ವಂ ಪರಮತೇನ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸ್ವಮತೇನಾರತ್ನೀಮಾತ್ರತ್ವಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್ , ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನಾಭ್ರೇರನ್ಯತಃಕ್ಷ್ಣುತ್ವಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ತ್ವಭ್ರೇರುಭಯತಃಕ್ಷ್ಣುತ್ವಸ್ಯೈವ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿಗಮನಂ, ಕಥಂ ಯಜಮಾನೇನೈಕಯಾಽಭ್ರ್ಯಾ ಲೋಕತ್ರಯಾದಗ್ನೇಃ ಖನನಂ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತದುಪಪಾದನಮ್, ಅಭ್ರ್ಯಾದಾನಮ್ ವಿಧಾಯ ತತ್ರಾದಾನೇ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾರ್ಥತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ಅಭ್ರ್ಯಾದಾನಮಂತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಭ್ರೇಶ್ಚತುರ್ಥೇನ ಮಂತ್ರೇಣಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಮನ್ತ್ರಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಕೇಷಾಂಚನ ಮತೇನ ಮನ್ತ್ರಗತಹಿರಣ್ಮಯೀತಿವಿಶೇಷಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಭ್ರಿರ್ಹಿರಣ್ಯನಿರ್ಮಿತಾಽಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ತತ್ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಛನ್ದೋಮಯತ್ವಮೇವ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್, ಆದಾನಾಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿನಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚತುರಕ್ಷರಾತ್ಮಿಕಯಾ ವಾಚಾ ಚತುರ್ದಿಗಾತ್ಮನಾ ಮಂತ್ರಗತಛನ್ದೋಭಿಃ ಸಹ ಮಹಾದಿಗವಾನ್ತರದಿಗಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೨ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮಭಿಮಂತ್ರಣಸ್ಯ ವೀರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಶ್ವರಾಸಭಾಜಪಶೂನಾಮನುಕ್ರಮೇಣ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಅಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃದಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಶ್ವರಾಸಭಾಜಪಶೂನಾಮನುಕ್ರಮೇಣ ಸಮನ್ತ್ರಕಮನುಪಸ್ಪರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಾಙುತ್ಕ್ರಮಣವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಉತ್ಕ್ರಮಣಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃದಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಮಭಿಮನ್ತ್ರಣೋತ್ಕ್ರಮಣಮನ್ತ್ರಗತಷಟ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯರ್ತುಸಂವತ್ಸರಾಗ್ನಿ
ರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ। ।
೩ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಿಷ್ವಗ್ನಿಷು ಪ್ರಜ್ವಲತ್ಸು ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಮಮಿಲಕ್ಷ್ಯಾಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತಯಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಾಃ ಸನ್ತೋ ಗಚ್ಛೇಯುರಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಅನದ್ಧಾಪುರುಷನಿರೀಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ತೇನಾಗ್ನೇರನ್ವೇಷಣಾಭಿಧಾನಂ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ ದೇಶೇ ವ್ಯಧ್ವೇ ಸಚ್ಛಿದ್ರಾಯಾ ವಲ್ಮೀಕವಪಾಯಾ ನಿಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ವಲ್ಮೀಕವಪಾಮಾದಾಯ ತಚ್ಛಿದ್ರೇಣ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಂ ನಿರೀಕ್ಷೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ನಿರೀಕ್ಷಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಶ್ವಾಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಮ್ , ಅಶ್ವಸ್ಯ ತತ್ಕರ್ತೃಕಾಕ್ರಮಣಪೂರ್ವಕಂ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಾಧಿಷ್ಠಾಪನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಮಶ್ವಸ್ಯೋನ್ಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಮಸ್ಪೃಶನ್ನೇವೋತ್ಕ್ರಾಮೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣೋತ್ಕ್ರಾಮಯೇದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥದರ್ಶನಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಶ್ವಸ್ಯ ಸೌಭಾಗ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುನರಪ್ಯಶ್ವಸ್ಯಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಅಭಿಮನ್ತ್ರಿತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ರಾಸಭಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಾವಸ್ಥಾಪನ ವಿಧಾನಂ, ಮೃದಮುಪವಿಶ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪದೇ “ ಆ ತ್ವಾ ಜಿಘರ್ಮ್ಯಾವಿಶ್ವತಃ" ಇತಿ ವ್ಯತಿಷಿಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ಸ್ರುವಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ದ್ವೇ ಆಹುತೀ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿನಿಯುಕ್ತಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಃಸಂಜ್ಞಕೇಷ್ಟಕಾತ್ರಯಸ್ಯ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಅಭ್ರ್ಯಾ ಪಿಣ್ಡಂ ತ್ರಿಃ ಪರಿಲಿಖೇದಿತಿ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಿಣ್ಡಖನನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೬।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ವಿಹಿತಂ ಖನನವಿಧಿಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಖನನಮನ್ತ್ರಗತದ್ವಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಯಜಮಾನಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಖನನಸಾಧನಭೂತಾಯಾ ಅಭ್ರೇರ್ವಾಗ್ರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮುತ್ತರಪ್ರದೇಶೇ ಪ್ರಾಗ್ಗ್ರೀವಮುತ್ತರಲೋಮ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಂ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸ್ತೀರ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಮಾಸ್ತೀರ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೇ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಸಮ್ಭರಣಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಾಸ್ತರಣಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯಾನ್ತಿಮಪಾದೇನ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಸ್ಯ ವಿಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಮ್, ಏತಯೋಃ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಯೋರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಯುಗಪದಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಅಭಿಮರ್ಶನಮನ್ತ್ರಗತದ್ವಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಯಜಮಾನಾಗ್ನಿರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯಾಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಸಾಭ್ರಿಣಾ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತೇನ ಕೇವಲೇ ನೋತ್ತರಹಸ್ತೇನ ಚಾಸ್ಯ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ " ತ್ವಾಮಗ್ನೇ ಪುಷ್ಕರಾ೦" ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಷಣ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಪರಿಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಪರಿಗ್ರಹಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮನ್ತ್ರಗತಗಾಯತ್ರೀತ್ರಿಷ್ಟುಬ್ಬೃಹತೀಛನ್ದಸಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಪರಿಗ್ರಹಣೇ ವಿನಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಸಂವತ್ಸರಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಪ್ರದೇಶಾದುದಙ್ಮುಖಮಾಹರಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಶ್ವಭ್ರೇಽಪಾಮುಪನಿನಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಶ್ವಭ್ರಸ್ಯ ವಾಯುನಾ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸನ್ಧಾನಕರಣವಿಧಾನಂ, ವಷಟ್ಕರಣೇನಾಹುತಿಃ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅನಾಮಿಕಯಾಽಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಗ್ಭಿಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಶ್ವಭ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸನ್ಧಾನಕರಣವಿಧಾನಮ್ , ಆಸ್ತೀರ್ಣಯೋಃ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಯೋಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಮನ್ತಯೋರುದ್ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಯೋರನ್ತಯೋರುದ್ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ತ್ರಿವೃತಾ ತ್ಕ್ರೇಣ ಪರಿವೇಷ್ಟನರೂಪಸ್ಯ ಬನ್ಧನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾಪರ್ಯಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಮಾದಾಯೋತ್ಥಾನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಊರ್ಧ್ವಬಾಹೋರಧ್ವರ್ಯೋರ್ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪ್ರಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಾವಧಿಂ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯಾಧೋನಯನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸಾಹಿತ್ಯೇನ ಪಶ್ವಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಶ್ವರಾಸಭಾಜಾನಾಮಭಿಮನ್ತ್ರಣೇ ಕ್ರಮೇಣ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ, ಪಶ್ವಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅನುಪಸ್ಪರ್ಶನಪೂರ್ವಕಮಶ್ವಾದಿಪಶೂನಾಮುಪರಿ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಧಾರಣವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಶ್ವರಾಸಭಾಜಾನಾಮುಪರಿಪಿಣ್ಡಧಾರಣೇ ಕ್ರಮೇಣ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಮೃದಾಹರಣವಿಧಾನಂ ಚ, ಅಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಧಾರಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಕಾರಣಕ್ರಮವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಶೂನಾಮಾವರ್ತನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಮನದ್ಧಾಪುರುಷಸ್ಯೇಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮಜಸ್ಯೋಪರಿ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಂ ಧಾರಯತ ಏವಾಧ್ವರ್ಯೋರಾಗಮನವಿಧಾನಮ್ , ಅಜಸಕಾಶಾನ್ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯೋಪಾವಹರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದರ್ಥವಿವರಣಂ ಮನ್ತ್ರಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಸ್ತಾವಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಂ ದಕ್ಷಿಣತ ಉದಞ್ಚಮುಪಾವಹೃತ್ಯೋದ್ಧೃತಾವೋಕ್ಷಿತೇ ಸಿಕತೋಪಕೀರ್ಣೇ ಪರಿಶ್ರಿತೇ ದೇಶೇ ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ಪರಿಶ್ರಿತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ವಿಮೋಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದರ್ಥವಿವರಣಮ್ , ಅಜಲೋಮಾನ್ಯಾದಾಯ ಪ್ರಾಗುದಙ್ಮುಖಾನ್ಪಶೂನುತ್ಸೃಜೇದಿತಿ ದಿಕ್ಪ್ರಶಂಸನಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೬।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸಾರ್ಥವಾದಮಪಾಂ ಪರ್ಣಕ್ವಥಿತತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಮದ್ವೈವತ್ಯೇನ ಗಾಯತ್ರೇಣ ತೃಚೇನ ಸೇಚನ
ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತೃಚಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯದೇವತಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಕಷಯಾಜಲಫೇನಮೃದಜಲೋಮ್ನಾಂ ಸಂಮಿಶ್ರಣವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಜಲೋಮಸಂಮಿಶ್ರಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯವರ್ಣನಂ, ಶರ್ಕರಾಶ್ಮಾಯೋರಸಚೂರ್ಣೈಃ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಅಜಲೋಮಸಂಸರ್ಗೇ ಶರ್ಕರಾದಿಸಂಸರ್ಗೇ ಚ ವಿನಿಯುಕ್ತಮನ್ತ್ರಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಿಸೃಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರ್ಮೃದಃ ಸಂಮಿಶ್ರಣವಿಧಾನಂ ತಾಸಾಮೃಚಾಮಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃದಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯಾಜಲೋಮಶರ್ಕರಾದಿಸಂಸರ್ಗೇ ವಿನಿಯುಕ್ತಮನ್ತ್ರಗತದ್ವಿತ್ವಸಂಖ್ಯಯಾ ಸಹೋಕ್ತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಸ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಉದಕಸೇಚನಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯೇತಸ್ಯಾ ಅಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಉಖಾಯಾ ಅಧಸ್ತಲಪರ್ಯಾಪ್ತಸ್ಯ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾದಾನವಿಧಾನಂ, ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸವಿಶಂ ಪ್ರಥನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರಂ ಪ್ರಥಿತಾಯಾ ನಿಧಿಮೃದ ಉಪರಿ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಥಮೋದ್ಧೇರುಪರ್ಯನ್ಯಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನಿಧೇರುದ್ಧಿದ್ವಯಸ್ಯ ಚ ಸಮೀಕರಣಂ ಸವಿಶೇಷಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉಖಾಯಾ ಊರ್ಧ್ವಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವಥೋಖಾ ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರೀಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾದಿಕಥನಮ್ , ಉಖಾಯಾಃ ಪರಿಮಾಣಂ ಪಶ್ವನುಷ್ಠಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಕಲ್ಪಿತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಖಾಯಾ ಉತ್ತರಭಾಗೇ ರಾಸ್ನಾಕರಣಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಅನ್ಯಾಸಾಂ ಚತಸೃಣಾಮೂರ್ಧ್ಯಾನಾಂ ರಾಸ್ನಾನಾಂ ತೂಷ್ಣೀಂ ಕರಣವಿಧಾನಂ, ತಾಸಾಮೂರ್ಧ್ವವರ್ತೀನಾಮಗ್ರೇಷು ಗೋಃ ಸಾಮ್ಯೇನ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ತನಾನಾಮುನ್ನಯನಕಥನಮ್ , ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ದ್ವಿಸ್ತನಾತ್ಮಕಮಷ್ಟಸ್ತನಾತ್ಮಕಂ ಚ ಪಕ್ಷದ್ವಯಮನೂದ್ಯ ತಯೋರ್ದೂಷಣಮ್, ಉಖಾಯಾ ಬಿಲಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಮುಖಾನಿಧಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಖಾತ್ರಯಕರಣಾತ್ಮಕಂ ಪಕ್ಷಮನೂದ್ಯ ತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚೋಖೈಕೇವ ಕರಣೀಯೇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಉಖಾಯಾ ಭೇದನೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ಯಾದಿಕಮುತ್ತರಸ್ಮಿನ್ನನ್ವಾಖ್ಯಾನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಚೇತಿ।
೩ ಸಂಸ್ಕೃತಾಯಾ ಮೃದಃ ಸಕಾಶಾದುಖಾನಿರ್ಮಾಣಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಮಹಿಷೀಕರ್ತೃಕಾಯಾ: ಪಾದಮಾತ್ರ್ಯಾಸ್ತ್ರ್ಯಾ
ಲಿಖಿತಾಯಾ ಅಷಾಢಾಖ್ಯೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರ್ಮಾಣಕಥನಮ್ , ಉಖಾಯಾ ಅಷಾಢಾನ್ತರಕರ್ತವ್ಯತಾಭಿಧಾನ, ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಃಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಖಾನನ್ತರಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಏತಾಸಾಮಷಾಢೋಖಾವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷಾಮಧ್ಯಾತ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುನರೇತಾಸಾಮೇವ ಮನ್ತ್ರಾಹೃತಮೃದೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾಷಾಢಾದಿನಾಮವತ್ವಪಾದಮಾತ್ರಾದಿಪರಿಮಾಣವತ್ವಾದೀನಾಮಿತರೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇಽನುವಾದಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅವಶಿಷ್ಟಾಯಾ ಮೃದೋ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಸಪ್ತಭಿರಶ್ವಶಕೃದ್ಭಿರುಖಾಯಾ ಧೂಪನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ಶಕೃನ್ಮಂತ್ರದೇವತಾನಾಂ ಸಪ್ತಸಂಖ್ಯಾತ್ವೇನ ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಂಖ್ಯಾಗತಸಪ್ತತ್ವಸ್ಯ ಯತ್ತ್ರಿತ್ವಂ
ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮವಟಖನನಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅವಟೇ ಪಚನಸಾಧನತೃಣಾದಿಕಮಾಸ್ತೀರ್ಯ ತತ್ರಾಷಾಢಾಯಾಸ್ತೂಷ್ಣೀಮವಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ತತೋ ನ್ಯುಬ್ಜಾಯಾ ಉಖಾಯಾಃ ಸಮಂತ್ರಕಮವಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಞ್ಚ, ನಿರ್ಮಾಣಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಾನಾಂ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ತೂಷ್ಣೀಮವಸ್ಥಾಪನಮ್ ವಿಧಾಯ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಪೂರ್ವವತ್ಪಚನಾದಿಕಮಾಸ್ತೀರ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನ್ಯಗ್ನಿನಾ ದೀಪನ ವಿಧಾನಮ್, ದೀಪನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಖಾಮೀಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಯಜುಷಾಂ ಜಪವಿಧಾನಮ್ , ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಖನನಾದಿಮಂತ್ರಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಖಾಯಾ ಮೈತ್ರೇಣ ಯಜುಷೋಪಾವಹರಣವಿಧಾನಮ್ , ಉಪವಾಪೋದ್ವಾಪಯೋಃ ಕಾಲಂ ನಿಯಮ್ಯ ತತ್ರೋದ್ವಾಪೇ ಸಾವಿತ್ರಸ್ಯ ಯಜುಷೋ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಉಖಾಯಾ: ಪರ್ಯಾವರ್ತನಸ್ಯ ಗರ್ತಾದುದ್ಧರಣಸ್ಯ ಚ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಮ್ ತದುಭಯೋರ್ಮಂತ್ರಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಉಖಾಯಾಃ ಕ್ಷೀರಾಸೇಚನಾರ್ಥಂ ಪಾತ್ರೇ ಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಮಂತ್ರಮಂತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯಾಮುಖಾಯಾಮಾಜಸ್ಯ ಪಯಸಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಸೇಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಆಸೇಚನನಿರ್ಮಾಣ ಧೂಪನಮನ್ತ್ರಗತದೇವತೈಕ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೬।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪ್ರಾಕೃತೀಮಾಗ್ನಾವೈಷ್ಣವೀಷ್ಟಿಂ ವೈಕೃತೀಂ ವೈಶ್ವಾನರದ್ವಾದಶಕಪಾಲೇಷ್ಟಿಂ ಚಾದಿತೋ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಃ, ಅತಿಕರ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಮ್ , ಅಗ್ನಿಚಿತ್ಯಾಯಾ ಅತಿಕರ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದತಿಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಿಗಣನಮ್ , ಆಗ್ನಾವೈಷ್ಣವ ಏಕಾದಶಕಪಾಲೋಽಧ್ವರಸ್ಯ ವೈಶ್ವಾನರೋ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚರುಶ್ಚಾಗ್ನೇರಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪೂರ್ವಕಂ ಹವಿಷಾಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಮಯವಿಧಹವಿಷಾಂ ಕರಣಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನಿಚಯನಸ್ಯಾಧ್ವರಾಗ್ನ್ಯುಭಯವಿಧಕರ್ಮತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್, ತತ್ರಾಪ್ಯಧ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮಥಾಗ್ನೇರಿತಿ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಞ್ಚ, ಆಗ್ನಾವೈಷ್ಣವಪ್ರಯೋಗಂ




ಸೂಚಯಿತುಮಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಿಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾತಿದೇಶಕಥನಮ್ , ಅಗ್ನೇರ್ದೀಕ್ಷಣೀಯಂ ಹವಿರನೂದ್ಯ ತತ್ಪ ಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪುರೋಡಾಶದೇವತಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ವೈಕೃತೇ ಉಭೇ ಹವಿಷೀ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಭಯೋರ್ಹವಿಷೋಃ ಪೂರ್ವಾಪರೀಭಾವಸ್ಯ ಕಥನಮ್ , ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ಹವಿಷಿ ದ್ರವ್ಯ। ದೇವತಯೋರೇಕತ್ವಮುತ್ತರಸ್ಮಿನ್ಹವಿಷಿ ತದ್ಬಹುತ್ವಂ ಚಾಸ್ತಿ ತಯೋರಧಿದೇವತಾಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರಶಂ। ಸನಮ್ , ಚರೋರಾಶ್ರಯಭೂತಂ ದ್ರವ್ಯಮಭಿಧಾಯೈಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಹವಿಷಾಮುಪಾಂಶುಧರ್ಮಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಔದ್ಗ್ರಭಣಾನಿ ಹವೀಂಷಿ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ನಿರ್ವಚನದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಔದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಾನಾಂ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ವಿಧಾಯಾಗ್ನಿಕೈಃ ಸೌಮಿಕಬಾಧಪ್ರಸಕ್ತತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ಆಧ್ವರಿಕಾಣಾಂ ಪೂರ್ವಭಾವಿತ್ವಮಾಗ್ನಿಕಾನಾಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವಿತ್ವಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತದರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಮ್ , ಆಧ್ವ। ರಿಕಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಆಗ್ನಿಕಾನಾಮೌದ್ಗ್ರಭಣಾನಾಂ ಸಪ್ತಸಂಖ್ಯಾರೂಪಸ್ಯ ಹವಿರ್ಭೂಯಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತೌಗ್ರಭಣಹವಿರ್ಮನ್ತ್ರಾನನೂದ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಕೇಷಾಂಚಿನ್ಮತೇನ ತಪ್ತಾಯಾಮುಖಾಯಾಮೌದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಪಕ್ಷಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮನೂದ್ಯ ತೇ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಚ ದೀಕ್ಷಣೀಯಾಖ್ಯಯಜ್ಞೇ ಸಂಸ್ಥಿತೇ ಸತ್ಯೌದ್ಗ್ರಭಣೇಷು ದೀಕ್ಷಾಸಮ್ಬನ್ಧಿಷು ಹುತೇಷು ಸತ್ಸು ಚೋಖಾಪ್ರವೃಞ್ಜನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಮುಖಾಯಾಂ ಮುಞ್ಜತೃಣಾವಸ್ತರಣವಿಧಾನಮ್ , ಮುಞ್ಜಕುಲಾಯಾದಪ್ಯನ್ತರಂ ಶಣಕುಲಾಯಾವಸ್ತರಣವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ। ೨ ಉಖಾಪ್ರವೃಞ್ಜನೇ ಉದಕ್ಪ್ರಾಙ್ಮುಖತ್ವಸ್ಥಿತತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರೌ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಗತಂ ದ್ವಿತ್ವಂ ಛನ್ದೋವಿಶೇಷತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಪ್ರವೃಞ್ಜನಸ್ಯ ಛನ್ದೋಭಿಮಾನಿದೇವತಾದ್ವಾರೇಣ ಛನ್ದೋಗತಸರ್ವದೇವತಾತ್ಮಕತ್ವದ್ವಾರೇಣ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಗತಪಾದಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರೇಣ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸನ್ತಪನಾನಂತರಂ ಜಾಯಮಾನಾಯಾ ಉಖಾದೀಪ್ತೇ ರೇತೋರೂಪೇಣ ಸನ್ತಾಪಕಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪುರುಷರೂಪೇಣೋಖಾಯಾ ಯೋಷಿದ್ರೂಪೇಣ ಸನ್ತಾಪಸ್ಯ ಸಮ್ಭೋಗರೂಪೇಣ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಖಾಯಾಂ ಚಿರಾರೋಹಣವಿಷಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಂ ಸಕಾರಣಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಮ್ , ಅಗ್ನಾವಾರೂಢೇ ಕಾರ್ಮುಕ್ಯಾಃ ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರ್ಯಾ ಧೃತೇ ನ್ಯುತಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾ ಸಮಿಧಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಧಾನವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಗರ್ಭರೂಪಾಯಾಃ ಸಮಿಧಃ ಸರ್ವಾನ್ತರಾತ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತತ್ರೋಖಾದೀನಾಮಾತ್ಮತ್ವಾದಿಕಲ್ಪನಾಯಾಮುಪಪತ್ತೇಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ
ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ದ್ವಿತೀಯಾತೃತೀಯಾಚತುರ್ಥೀಪಞ್ಚಮೀನಾಂ ವೈಕಙ್ಕತ್ಯೋದುಮ್ಬರ್ಯಪರಶುವೃಕ್ಣಾಧಃಶಯಾನಾಂ ಸಮಿಧಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಧಾನಂ ಮನ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉತ್ತರಾಸಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಪಾಲಾಶೀನಾಂ ಸಮಿಧಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಧಾನಂ ಮನ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತತ್ರ ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋರ್ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಷ್ಟಮನವಮದಶಮಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರತೀಕಮಾತ್ರೋಪಾದಾನೇನೈಕಾದಶಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಏಕಾದಶಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತಾಸಾಮುಕ್ತೈಕಾದಶಾನಾಂ ಸಮಿಧಾಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪುರೋಹಿತವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಪುರೋಹಿತಯೋಸ್ತು ದ್ವಾದಶಸಮಿಧೋ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ದ್ವಾದಶ್ಯಾಃ ಸಮಿಧ ಆಧಾನೇ ಪುರೋಹಿತಪಕ್ಷೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪಕ್ಷೇ ಚ ಕ್ರಮಾನ್ಮನ್ತ್ರೌ ವಿನಿಯುಜ್ಯ
ತಯೋಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣೋಪೋತ್ತಮೋತ್ತಮೇ ಉಭೇ ಅಪಿ ಸಮಿಧೌ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಧಾತವ್ಯೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಮರ್ಥಸಿದ್ಧಾಂ ತ್ರಯೋದಶಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಾಸಾಂ ಸಮಿಧಾಂ ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸಮಿದಾಧಾನಸ್ಯ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಾನ್ತತಾಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಅನ್ವಾಖ್ಯಾನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ಸಮಿದಾಧಾನಾನನ್ತರಂ ಸಾಯಮಸ್ತಮಿತೇ ಆದಿತ್ಯೇ ಪ್ರಾತರುದಿತೇ ಆದಿತ್ಯ ಚ ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ಭಸ್ಮೋದ್ವಪನವಿಧಾನಂ, ನಕ್ತಂದಿವಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಯೋಃ ಸಮಿದಾಧಾನಭಸ್ಮೋದ್ವಪನಯೋಃ ಸಮುಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವ್ರತಪ್ರದಾನಕಾಲೇ ವ್ರತಪಯಸಿ ಸಮಿಧಂ ನ್ಯಜ್ಯಾಧಾತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನ ನ್ಯಞ್ಜನಾಭಾವಪಕ್ಷಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುದಾಹೃತ್ಯ ತಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಚ ಸ್ವಕೀಯನ್ಯಞ್ಜನಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸಯುಕ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಂ, ವ್ರತಪರಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮಿದಾಧಾನಾನನ್ತರ್ಯಪ್ರಶಂಸನಂ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಖಾಭೇದನಾದಿಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಕಥನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಮ್ , ಉಖಾಭೇದನೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತನಿರೂಪಣಂ, ಉಖ್ಯಾಗ್ನ್ಯನುಗಮನೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಸರ್ವಕಾಮಸನ್ತಾನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಉಭಯವಿಧಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತದ್ಗತಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷದರ್ಶನಂ ಚ, ತತ್ರಾಗ್ನಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಂ ಮನ್ತ್ರವಿಶೇಷಂ ಚ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತನ್ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾದುಖ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾಶ್ರಯಭೂತಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯನುಗಮೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಭಿಧಾನಂ, ಸುತ್ಯಾಹೇ ಆಹವನೀಯಾನುಗಮೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸೌಮಿಕಾಗ್ನಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ್ವಯಸ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಕರಣಮ್, ಆಗ್ನೀಧ್ರೀಯಾಗ್ನೇರನುಗಮನೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಭಿಧಾನಂ, ಸುತ್ಯಾಹೇ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯಾನುಗಮೇ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೬।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ರುಕ್ಮಪ್ರತಿಮೋಕಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ಧಾರಣಸ್ಯ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಲೋಮರೇಖಯೋಪರಿ ತ್ರಿವೃತಾ ಶಾಣಸೂತ್ರೇಣ ನಿಸ್ಯೂತತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ರುಕ್ಮಧಾರಣಪ್ರದೇಶಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇ ರುಕ್ಮಸ್ಯೋಪರಿಧಾರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರಾಪ್ಯಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ಧಾರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಸನ್ದ್ಯಾ ಔದುಮ್ಬರೀತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿಮಾಣವಿಶೇಷಸ್ಯಾಕಾರವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶ-ಸಹಿತಮಾಸನ್ದ್ಯಾಃ ತ್ರಿವೃನ್ಮೌಞ್ಜೀಭೀ ರಜ್ಜುಭಿರ್ವ್ಯೂತತ್ವಸ್ಯ ಮೃದಾದಿಗ್ಧತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಆಸನ್ದ್ಯಾಮಪ್ಯುಖ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಶಿಕ್ಯೇನ ಧಾರಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಧಿದೇವತಾಧ್ಯಾತ್ಮಭೇದೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಛಿಕ್ಯಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ। ಶಿಕ್ಯರೂಪಕಲ್ಪನಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನ- ಶಿಕ್ಯಪಾಶಾನಾಂ ಮೌಞ್ಜತ್ವತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಉಖ್ಯೈವಾಗ್ನೇರ್ಧಾರಣಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯೋಖಾಯಾಃ ಸ್ವಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತದ್ವಾರಾ ಸ್ವಗತಾಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಯಾ ಪರ್ಯಾಯಾನ್ತರಂ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ತದ್ಗತಾಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಯಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇರಿಣ್ಡ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿ। ಗ್ರಹಂ ವಿಧಾಯ ತಯೋರಿಣ್ಡ್ವೋರಹೋರಾತ್ರಾತ್ಮನಾ ದ್ಯುಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯಲೋಕದ್ವಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಿಣ್ಡ್ವಯೋರ್ಮುಞ್ಜವಿಧೃತಿತ್ವತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಯೋರ್ವಿಧಾನಂ, ಧರ್ತವ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಾವನಭೂತಪದಾರ್ಥಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಧಾನಪದಾರ್ಥಗತಸಂಖ್ಯಾಸಂಪತ್ಕಥನಾನಂತರಂ ಸರ್ವವಿಷಯಾಯಾಃ ಸಂಪತ್ತೇಃ 'ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೨ ರುಕ್ಮಪ್ರತಿಮೋಚನವಿಷ್ಣುಕ್ರಮವಾತ್ಸಪ್ರೇಷು ಸ್ಥಿತತ್ವಪ್ರಾಗುದಙ್ಮುಖತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಕಥನಂ, ತತ್ರ ರುಕ್ಮಪ್ರತಿಮೋಕೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇರಿಣ್ಡ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಶಿಕ್ಯಪಾಶಪ್ರತಿಮುಞ್ಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಿಕೃತಿಛನ್ದಸ್ಕೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಕರಣಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನ ದ್ರೋಣಚಿತಾದಿಚಯನಪಕ್ಷಾನುದಾಹೃತ್ಯ ತಾನ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಸ್ವಕೀಯಃ ಸುಪರ್ಣಚಿತಚಯನಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ವಿಕೃತಿಛನ್ದಸ್ಕೇನೈವ ಮನ್ತ್ರೇಣೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಾಞ್ಚಮುಖ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ಸ್ತಾವಕಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ನಾಭೇರುಪರ್ಯುಪಾವಹರಣಪೂರ್ವಕಂ ಧಾರಣವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮಕ್ರಮಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ತತ್ತತ್ಕ್ರಮಣೇ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮೇಣಾಗ್ನೇರೂರ್ಧ್ವೋದ್ಗ್ರಭಣಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಬಾಹುನಾ ಧಾರಣಪ್ರಕಾರಂ ಹಸ್ತೇನಾಭಿನೀಯ ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಊರ್ಧ್ವಂ ಧೃತಸ್ಯಾಗ್ನೇರವರೋಹಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರಾವರೋಹಣೇ ಮಂತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಮಂತ್ರಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಉಪರಿ ನಾಭಿಧೃತಸ್ಯಾಗ್ನೇರಭಿಮಂತ್ರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಶಿಕ್ಯಪಾಶರುಕ್ಮಪಾಶಯೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮುನ್ಮೋಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಗ್ರಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಏತಸ್ಯೋಖ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತ್ರಿಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈರುಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪುನರೇತಸ್ಯೋಖ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಾತ್ಸಪ್ರೇಣ ಸೂಕ್ತೇನೋಪಸ್ಥಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಸ್ಯ ವಾತ್ಸಪ್ರಸೂಕ್ತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾದ್ಬಹಿರ್ಭೂತತಯಾ ಜಾತಸ್ಯಾಯುಷ್ಯಕರಣಫಲಸ್ಯ ಕಾಮ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾತ್ಸಪ್ರಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಾಯಾಃ "ಸುಪರ್ಣೋಽಸಿ" ಇತ್ಯೇತಸ್ಯಾ ವಿಕೃತ್ಯಾ ಅಪಿ ಯಜ್ಞಾದ್ಬಹಿರ್ಭೂತತಯಾ ಜಾತಸ್ಯೈವ ವೀರ್ಯವತ್ತ್ವಫಲಕಸ್ಯ ಕಾಮ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾತ್ಸಪ್ರೋಪಸ್ಥಾನೇ ಏಕಾದಶರ್ಚಂ ಸೂಕ್ತಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರಾದಿಮಸ್ಯ ತೃಚಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ತೃಚವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸ್ಯೋತ್ತರಾಸ್ವೃಕ್ಷು ಸಮಾನತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮವಾತ್ಸಪ್ರಯೋಃ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಲೋಕತದಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತಾದಿಸಕಲಜಗದುತ್ಪಾದಕತಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನರ್ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮಣಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಾತ್ಮನಾ ವಾತ್ಸಪ್ರಸ್ಯ ತದವಸಾನಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದೀಕ್ಷಾಪ್ರಥಮದಿವಸೇ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮವಾತ್ಸಪ್ರಯೋಃ ಸಮಸನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮವಾತ್ಸಪ್ರೇ ಏಕಸ್ಮಿನ್ದಿನೇ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮಾಃ ಅಪರಸ್ಮಿಂಸ್ತು ದಿನೇ ವಾತ್ಸಪ್ರಮಿತ್ಯೇವಂ ಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಇತ್ಯೇತತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಮನುಷ್ಠಿತವತಃ ಫಲಿತಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಆದ್ಯನ್ತಯೋರಹ್ನೋರುಭಯೋರ್ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮವಾತ್ಸಪ್ರಸ್ಥಾನೀಯತ್ವಂ, ತಯೋಃ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, 'ಅಹರ್ವೈ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮೋ ರಾತ್ರಿರ್ವಾತ್ಸಪ್ರಮ್ " ಇತ್ಯತ್ರ ಶಙ್ಕಾಸಮಾಧಾನಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ಸಮಾಸಕರಣಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ, ಚರಮದಿವಸೇ ವಿಧೇಯಾನುಷ್ಠಾನಾಭಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಾನ್ತ್ಯ ದಿವಸಸ್ಯ ಪಕ್ಷೇ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಮೀಯತ್ವಂ ಪಕ್ಷೇ ವಾತ್ಸಪ್ರೀಯತ್ವಂ ಚ ಭವತಿ ತದಾಽನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೬।೮ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ವನೀವಾಹನಮ್-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಮುಖ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಅನಸಾ ಪ್ರಾಪಣಂ । ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಂ, ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮನ್ವವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ವನೀವಾಹನಕರ್ಮವಿಧಾನಂ, ವನೀವಾಹನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ದೈವಂ ಮಾನುಷಂ ಚೇತ್ಯುಭಯ ವಿಧಮಪಿ ವನೀವಾಹನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮನುತಿಷ್ಠತಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಯನದೇಶಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಣಯನಪ್ರಯೋಗನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮಿದಾಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇರನಸ ಉಪರಿ ಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ಸಾಸನ್ದೀಕಮುದ್ಯಮನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉದ್ಭೃತಸ್ಯಾಗ್ನೇರನಸಿ ಸ್ಥಾಪನೇ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ಅನಸ್ಯನುಡುಹೋರ್ಯೋಜನಂ ತತ್ಕ್ರಮಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಗಮನಸಮಯೇಽನಸೋಽಕ್ಷಧ್ವನೌ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಜಪರೂಪಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತನಿರೂಪಣಮ್ , ಉಖ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಾಸೇಽವಹರಣಪೂರ್ವಕಂ ಸಂಸ್ಕೃತೇ ದೇಶೇ ಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಮಿದಾಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ವಿನಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಭಸ್ಮನ ಏವಾಭ್ಯವಹರಣಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ತತ್ರಾಪ್ಸು ಭಸ್ಮಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ತನ್ಮಂತ್ರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಭಸ್ಮಾಭ್ಯವಹರಣೇ ಅಪರಂ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮನ್ತ್ರತ್ರಯೇಣ ಸಕೃದ್ಭಸ್ಮಪ್ರಕ್ಷೇಪಪ್ರಸಕ್ತಿಂ । ನಿಷಿಧ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ತ್ರಿರಭ್ಯವಹರಣವಿಧಾನಂ, ಅದ್ಭ್ಯಃ ಪುನರೀಷದ್ಭಸ್ಮಾದಾತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ಮಂತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉತ್ತರಮಂತ್ರದ್ವಯಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ವಿನಿಯೋಗಶಙ್ಕಾಯಾ ನಿರಾಕರಣಂ, ಭಸ್ಮನೋಽಭ್ಯವಹರಣಪುನರಪಾದಾನಮಂತ್ರಗತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯಾತ್ತಂ ಭಸ್ಮೋಖಾಯಾಮೋಪ್ಯೋಪತಿಷ್ಠೇತೇತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಪ್ರಸಙ್ಗಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ತಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏತನ್ಮಂತ್ರಗತಾಂ ದ್ವಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಭಸ್ಮಾಭ್ಯವಹರಣತದಪಾದಾನಮನ್ತ್ರಗತಸಂಖ್ಯಯಾ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮುಚ್ಚಿತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಪಸ್ಥಾನಾನಂತರಂ ದ್ವಿವಿಧಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮನ್ತ್ರಗತನವಸಂಖ್ಯಯಾ ಸಹ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮನ್ತ್ರಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ । -
ಇತಿ ಉಖಾಸಮ್ಭರಣನಾಮಕೇ ಷಷ್ಠೇ ಕಾಂಡೇ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಸಮಾಪ್ತಾ॥




೭।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಚಯನಮ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ವಿಧಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಧಿಷ್ಣ್ಯಚಯನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಭವಾನ್ಭೂಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ವಿಧಾತುಮಾದೌ ತತ್ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪಲಾಶಶಾಖಯಾ ಬ್ಯುದೂಹನವಿಧಾನಮ್ , ವಿಹಿತೇ ವ್ಯುದೂಹನೇ ವಿನಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾದಶೋಽ ನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ವ್ಯುದೂಹನೇ ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪಲಾಶಶಾಖಾಕರಣತ್ವಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಕರಣತ್ವಸ್ಯ ಚಾನೂದ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯಾಃ ಪಲಾಶಶಾಖಾಯಾ ಉದಙ್ನಿರಸನವಿಧಾನಮ್ , ಸಮ್ಮಾರ್ಜ ನಾನನ್ತರಮೂಷಾಣಾಂ ನಿವಪನಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ನಿವಪನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದರ್ಥವಿವರಣಮ್ , ನ್ಯುಪ್ತೈರೂಷೈಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಮನ್ತ್ರ ತದಭಿಪ್ರಾಯೋಪೇತಂ ಸಿಕತಾನಾಂ ನಿವಪನವಿಧಾನಮ್, ಸಿಕತಾಭಿಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಂ ವಿಧಾಯ ಶರ್ಕರಾಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಯಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರ ಪರಿಶ್ರಯಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ "ಸೂದದೋಹಸಃ "ಇತಿ ಪದಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಣನಿಷೇಧಸ್ಯೋಪಪಾದನಮೇಕೇನ ಯಜುಷಾ ಬಹೂನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಸ್ಥಾಪನಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ ಚ, ಪರಿಶ್ರಿದ್ರೂಪಸಿಕತಾನಾಂ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭಾವಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಯತನಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾಭಿಶ್ಚಯನವಿಧಾನಮ್, ವಿಹಿತತ್ಯ ಚಯನಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಯೇ ಇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಪ್ರಕಾರವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಧೇಯಾಸು ತ್ರಿವಿಧಾಸ್ವಿಷ್ಟಕಾಸ್ವವಯವಕ್ಲಪ್ತಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಾಸಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನೇ ಚತುರೋ ಮಂತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏತಾಸಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಕೃತಮುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಸಾದನಸೂದದೋಹಸೋಃ ಸಕೃತ್ತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್ , ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಮಂತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಯೋರುತ್ತರಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಕಾರಣಂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಸಾದನಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರ್ತವ್ಯತಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ರಪ್ರದೇಶೇನ ತಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್ , ಏತಾಸಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯಮುಪನಯೇನ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಪಹಿತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾದನಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಯಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಖ್ಯಾಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಸಕೃತ್ಪಠಿತೇನ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ತಿಸೃಣಾಂ ಯುಗಪದುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ತೇನೈವ ಸಕೃತ್ಪಠಿತೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ದಶಾನಾಮಿ। ಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಪೂರ್ವಂ ತ್ರಯೋದಶ। ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾನಾಂ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾಗೇನೋಪಧಾನ। ಪಕ್ಷಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ತ್ರೇಧಾವಿಭಾಗಪಕ್ಷಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಪೂರ್ವಾಭಿರಿಷ್ಟಕಾಭಿಃ ಸಹೈತಾಸಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಯುತಂ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪುರೀಷಾಹರಣಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಂ ಪುರೀಷಾನ್ತಾಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽಥ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾನ್ತೇಷು ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪರಿಮಾಣಂ ವಿಧಾಯ ಪರಿತೋ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರತ್ವವಿಧಾನಮ್ , ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತಿರೂಪಸ್ಯಾಗ್ನೇರುಖ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ಚತುರ್ಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಂಸರ್ಜನವಿಧಾನಮ್ , ತನ್ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಞ್ಚ, ಚತುರ್ಮನ್ತ್ರಕರಣಕಮುಖ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತಿಮಧ್ಯೇ ಸಕಾರಣಂ ನಿವಪನವಿಧಾನಮ್ , ರಿಕ್ತಾಯಾ ಉಖಾಯಾ ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ವಾಽವೇಕ್ಷಣಸ್ಯ ನಿಷೇಧಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸಿಕತಾಭಿಃ ಸಮಗರ್ತತ್ವಕರಣವಿಧಾನಮ್, ಉಖಾಯಾಃ ಶಿಕ್ಯಾದ್ವಿಮೋಚನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಯುತಂ ತಸ್ಯಾ ಉಖಾಯಾಃ ಜ್ವಲನರೂಪಸ್ಯಾಗ್ನೇರುತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇಽರತ್ನಿಮಾತ್ರೇ ಚಿತಾವೇವ ಸ್ಥಾಪನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಸಿಕತಾಪೂರ್ಣಾಯಾ ಉಖಾಯಾ ಮಧ್ಯೇ ತೂಷ್ಣೀಂ ಪಯಸ ಆಸೇಚನಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಸಿಕತಾಪಯಸೋರಧರೋತ್ತರಭಾವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಖಾಯಾಂ ಪಯಸ ಆನಯನಸ್ಥಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಉಖ್ಯರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಿರಾಡ್ರೂಪಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಂಸ್ಕೃತಿಂ ವಿವಕ್ಷಯಾ ಚ ತಚ್ಛರೀರವಿಶ್ಲೇಷಣಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅನನ್ತರಮಸ್ಯ। ದೇವೈಃ ಕೃತಸಂಸ್ಕಾರತ್ವಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರಿತಮರ್ಥಂ ಕರ್ತುಂ ದೇವಾ ಅಗ್ನಿಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತವನ್ತಃ- ಸೋಽಪಿ ತತ್ಪ್ರಾರ್ಥನಮಙ್ಗೀಕೃತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಇದಾನೀನ್ತನಪ್ರಸಿದ್ಧಯಾ ದೇವಾನಾಮಗ್ನಿಮುಖತ್ವಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಮ್ ಉತ್ಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪರಿಣಾಮ ವಿಶೇಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಮನುಸೃತ್ಯ ತಸ್ಯ ಕೀದೃಕ್ಕಿಮಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಂಸ್ಕಾರಮಭಿಧಾಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರಪಿ ತಾಡಕ್ಸಂಸ್ಕಾರಂ ವಕ್ತುಂ ತಯೋಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮುಪವರ್ಣ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಂಸ್ಕಾರಸಾಮತ್ವಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಂ, ಸಮಿಧಾಮಹರಹರಭ್ಯಾಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ರುಕ್ಮಪ್ರತಿಮೋಚನೋಖ್ಯಭರಣಾದೀನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಕಾಲವ್ಯಾಪ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಅತ್ರೋಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ವಾಮಕಕ್ಷಾಯಣರ್ಷೇಃ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಮತನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಚಯನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮತ್ವಂ ತದಧಿಷ್ಠಾತ್ತ್ರಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯಾತ್ಮತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಧಿಯಾಜ್ಞಿಕಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕರೂಪದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಚಿತ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯ ತತ್ರ ನಿಧೀಯಮಾನಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಶೀರ್ಷತ್ವಂ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಪ್ರಾಣತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಯೋರೇವ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛವತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ತಸ್ಯಾಧಿಯಾಜ್ಞಿಕಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತ್ರಿಚಿತಿಕೋ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಶ್ಚೇತವ್ಯ ಇತ್ಯೇಕೀಯ ಮತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಪತ್ತ್ರಯಾತಿರೇಕರೂಪದೋಷಾಭಿಧಾನೇನ ತಂ ಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ತಥಾಽವಾಙ್ಪ್ರಾಣಾನಾಮುಕ್ತಂ ತ್ರಿತ್ವಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ತದಪಿ ನಿರಾಕೃತ್ಯೈಕತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಂ, ಪೂರ್ವಮುಪಕ್ಷಿಪ್ತಾಯಾ ಅನುಷ್ಟುಬ್ಬೃಹತ್ಯೋಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ 'ತಿಸ್ರೋಽನುಷ್ಟುಭಃ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ, ತಾಸಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಪುರಃಸರಮುಪಯೋಗಕಥನಂ, ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾರ್ಥಜ್ಞಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಸ್ತಾಯಾ ಬೃಹತೀಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪ್ರಪಾದನಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಗ್ನೀಧ್ರೀಯಾಹವನೀಯಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪೃಥಿವ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯುಲೋಕಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಕ್ರಮೇಣೈವ ತೇಷಾಂ ಸಂಕಾರೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮುಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೭।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ನೈರ್ಋತೀಷ್ಟಕಾಚಯನಮ್-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಪುರಃಸರಂ ನೈರ್ಋತೀನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತಾಸಾಂ ಹರಣಾಯ, ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಂ, ಇದಾನೀಂತನಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯಾಪ್ಯುಕ್ತಪ್ರಯೋಜನಾರ್ಥತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ನೈರ್ಋತೀನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ತಮೋಽಪಹನ್ತೃತ್ವದ್ವಾರಾ ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ನೈರ್ಋತೀನಾಂ ಹರಣಮನೂದ್ಯ ಪಾಪರೂಪಸ್ಯ ತಮಸೋ ಗರ್ಭಸಮ್ಬನ್ಧಿಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಾದಿರೂಪಸ್ಯ । ಚ ಪಾಪ್ಮನೋ ನಿರ್ಹರಣಹೇತುತ್ವಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಪದ್ಧತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಾಸಾಂ ನಿರ್ಋತೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತ್ರ್ಯಾದಿಲಿಖಿತಾದಿಕಲಕ್ಷಣರಹಿತತ್ವಂ-ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಾಕಪ್ರಕಾರಂ ಸಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಚೇತ್ಯೇತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ತಾಸಾಮುಪಧಾನಾರ್ಥಂ ದಿಗ್ವಿಶೇಷೇ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ದೇಶವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಪರಾಚೀನತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಕಥನಮ್ , ತತ್ರ ತಿಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ರೀನ್ಮಂತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪಾದಶೋವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾನ್ತರವದಾಸು ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮುಪಸ್ಪರ್ಶನಸಾದನಸೂದದೋಹಸಾಂ ನಿಷೇಧಕರಣಂ, ತಾಸಾಮುಪಧಾನೇ ಪೂರ್ವಮೇಕಂ ಪ್ರಕಾರಮಭಿಧಾಯ ತಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ದ್ವಿತೀಯಪ್ರಕಾರಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತಾಸಾಂ ನೈರ್ಋತೀನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನೈರ್ಋತೀನಾಂ ಪರಾರ್ಧೇ ಭಾಗೇ ಆಸನ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಸನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನೋಪೇತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮಂತ್ರಗತಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸಾಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್ ; ಇಷ್ಟಕಾದೀನ್ಸಮ್ಭೂಯಾನೂದ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರಾ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಾರ್ಥವಾದಮುದಚಮಸಸ್ಯ ನಿನಯನವಿಧಾನಂ, ನಿಷೇಚನಾನನ್ತರಂ ಮಂತ್ರತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯುತಮುಪೋತ್ಥಾನಂ ವಿಧಾಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಧರ್ಮವಿಶಿಷ್ಟಂ ಶಾಲಾಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರಾಯಣೀಯೇಷ್ಟಿಃ-ತತ್ರಾದೌ ಪ್ರಾಯಣೀಯೇಷ್ಟಿಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಧಾನಹವಿಃಪ್ರಚಾರಾತ್ಪೂರ್ವತನಾನಾಂ ಹವಿಷ್ಕೃದ್ವಾಗ್ವಿಸರ್ಗಾದೀನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಪದಾರ್ಥಾನಾಮನುವಾದಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಾಯಣೀಯಹವಿಷಃ ಪ್ರಚಾರವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಯಣೀಯಸ್ಯ ಶಂಯ್ವನ್ತೇ ಸೀರಯೋಜನಂ ವಿಧಾಯ ಸೀರಸ್ಯ ನಾಮನಿರ್ವಚನದ್ವಾರಾಽನ್ನರೂಪತಾವಿಷ್ಕರಣಂ, ಸೀರೋಪಾದಾನಭೂತಂ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೀರಯೋಜನಾರ್ಥಾನಾಂ ರಜ್ಜೂನಾಂ ಮೌಞ್ಜತ್ವಸ್ಯ ತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಯುಜ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಸೀರಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟಮಭಿಮನ್ತ್ರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಕ್ರಮಾತ್ಪರೋಽಕ್ಷಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತ್ಯಾ ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಮಂತ್ರದ್ವಯಗತಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ವಿಹಿತೇ ಸೀರಯೋಜನೇ ದಕ್ಷಿಣಸವ್ಯಯೋರ್ಧುರ್ಯಯೋಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಂ ವಿಧಾಯಾನುಡುಹಾಂ ವೈಕಲ್ಪಿಕಸ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾತ್ರಿತಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ವಿಕರ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ವಿಕರ್ಷಣಂ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಾನಿ ವಿಹಾಯಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಸಮೀಪೇ ಆತ್ಮನೋ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇಽನ್ತರತಃ ಪ್ರಾಗಾಯತಾಂ ಮಂತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಾಂ ಪ್ರಥಮಾಂ ಸೀತಾ ದಕ್ಷಿಣಶ್ರೋಣೇರಾರಭ್ಯೋದಗಾಯತಾಂ ಪಶ್ಚಿಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾಂ ಸೀತಾಂ ಉತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪ್ರಾಗಾಯತಾಂ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಯುತಾಂ ತೃತೀಯಾಂ ಸೀತಾಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣಾಯತಾಯಾ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಯುತಾಯಾಶ್ಚತುರ್ಥ್ಯಾಃ ಸೀತಾಯಾ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಂ ಕರ್ಷಣಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಮನ್ತ್ರಕಂ ದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಕಾನಾಂ ಸೀತಾನಾಂ ಕರ್ಷಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಾನಾಮಮನ್ತ್ರಕಾಣಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಸೀತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಮನ್ತ್ರಕಸೀತಾಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನ, ವಿಕರ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಂತ್ರಕಂ ಕರ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಮಂತ್ರಕಂ ಕರ್ಷಣಂ ಪುನರನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕರ್ಷಣಾನನ್ತರಮನುಡುಹಾಂ ವಿಮೋಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಾದಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮುತ್ತರಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ತೇಷಾಮನುಡುಹಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಲೇ ದಾನವಿಧಾನಂ ದಾನೇ ಕಾಲವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ದರ್ಭಸ್ತಮ್ಬೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ದರ್ಭಸ್ತಮ್ಬಾನಾಂ ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ದರ್ಭನಾಮನಿರ್ವಚನಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತೂಷ್ಣೀಮುಪಧಾನಕರಣವಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯದ್ರವ್ಯೇಣಾಭಿಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಬಹುಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ; ಅಭಿಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ವ್ಯಾಹೃತಿರೂಪೇಣ ತ್ರಯೋದಶಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಚಿತಿಪುರೀಷಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತ್ರಯೋದಶಧಾ ವಿಭಕ್ತಾ ಮನ್ತ್ರಾವಯವಾ ವ್ಯಾಹೃತಿರೂಪಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್ , ಆಜ್ಯಸ್ಯ ಹೋಮಸಾಧನತ್ವಂ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತತ್ವಂ ಚಾನೂದ್ಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಭಿಹೋಮೇ ಸ್ರುಚಾಮುದ್ಗೃಹೀತತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಅಪಾಂ ನಿನಯನಂ ಸರ್ವೋಷಧವಪನಂ ಚ - ತತ್ರಾದೌ ಕೃಷ್ಟೇ ಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕರ್ಷಣಕ್ರಮೇಣೋದಚಮಸಕರಣಕಮಪಾಂ ನಿನಯನವಿಧಾನಮ್, ಉದಕನಿನಯನೇ ಚಮಸಕರಣತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಮಸಸ್ಯೌದುಮ್ಬರತ್ವಂ ಚತುಷ್ಕೋಣತ್ವಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚತಸೃಷು ಚತಸೃಷು ಸೀತಾಸು ತ್ರಯಾಣಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮುದಚಮಸಾನಾಂ ನಿನಯನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ದ್ವಾದಶಭಿರುದಚಮಸೈರ್ನಿನಯನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯೋದಕನಿನಯನಸ್ಯ ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕರಣತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಾಕೃಷ್ಟಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಯದುದಕನಿನಯನಂ ವಿಹಿತಂ ತತ್ಕರಣಚಮಸಾನಾಮಪಿ ತ್ರಿಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಪುರಾವೃತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪೂರ್ವವಚ್ಚತಸೃಷು ಚತಸೃಷು ಸೀತಾಸು ತ್ರಯಾಣಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮುದಚಮಸಾನಾಂ ನಿನಯನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ದ್ವಾದಶಭಿರುದಚಮಸೈರ್ನಿನಯನಂ ವಿಧಾಯ। ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ಉದಕನಿನಯನಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಧಿಕರಣನಿನಯನರೂಪತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಕೃಷ್ಟಾಕೃಷ್ಟಯೋರುದಕನಿನಯನಚಮಸಗತಂ ತ್ರಿತ್ವಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಪಾಂ ನಿಧಾನಹೇತುತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪೃಥಗ್ವಿಹಿತಾಮುದಚಮಸಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತೇ ಔದುಮ್ಬರಚಮಸೇ ಸರ್ವಧಾನ್ಯಾನಾಮಾವಾಪವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಂ ಧಾನ್ಯಗತಸರ್ವತ್ವನೂದ್ಯ ತತ್ಸ್ತವನಮ್ , ಉಪ್ತಾನಾಮನ್ನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಸ್ಯೌಷಧಿರೂಪಸ್ಯ ಬೀಜಸ್ಯ ವರ್ಜನವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ ಚ, ಉದಕನಿನಯನವದ್ಬೀಜಾವಪನೇಽಪಿ ಚತುರಸ್ರಸ್ಯೌದುಮ್ಬರಚಮಸಸ್ಯ ಕರಣತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ, ಬೀಜಾವಪನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಗತಛನ್ದೋದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬೀಜಾವಾಪಸಾಧನಭೂತೋ ಹ್ಯನುವಾಕಃ ಪಞ್ಚತೃಚಾತ್ಮಕಃ ತತ್ರ ಸರ್ವತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ ತೃಚೈರೇವೌಷಧಿವಾಪಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರ್ವಪನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬೀಜಾವಾಪಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕರಣತ್ವಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಾಕೃಷ್ಟಾತ್ಮಕೇ ಯದ್ಬೀಜಾವಪನಂ ವಿಹಿತಂ ತತ್ಕರಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಪಿ ತ್ರಿಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಏವಮನ್ನಚಿತಿರೂಪೇಣ ಬೀಜಾವಾಪಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಭೇಷಜರೂಪೇಣಾಪಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸರ್ವತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೃಚಕರಣಕಂ ಬೀಜಾವಪನಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚತಸೃಷು ಸೀತಾಸು ಕರಣಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಭೇಷಜರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ವಪನಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಭೈಷಜ್ಯರೂಪತಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಟಾಕೃಷ್ಟಬೀಜಾವಪನೇ ಚ ಮನ್ತ್ರಗತಂ ತ್ರಿತ್ವಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜಹೇತುತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ಉದಚಮಸಸಂಖ್ಯಾಂ ಬೀಜಾವಾಪಮನ್ತ್ರಸಂಖ್ಯಾಂ ಚಾನೂದ್ಯ ಸಮ್ಭೂಯ ಚ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬೀಜಾವಾಪಮನ್ತ್ರಪದಾನಾಮನುವಾದಪೂರ್ವಕಮಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ಚ ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉಕ್ತಮೃಗ್ದ್ವಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮುತ್ತರಾಸ್ವೃಕ್ಷ್ವಪಿ ಸಮಾನಮಿತಿ ತಸ್ಯಾತಿದೇಶಕಥನಮ್ , ಅತಿದಿಷ್ಟಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸ್ಯ ಯಥಾವನ್ನಿಯೋಜನಂ, ಋಚಾಂ ಛನ್ದೋದ್ವಾರಾ ಭೇಷಜಹೇತುತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತಾನಾಮನುಡುದ್ಯೋಜನಾದ್ಯೋಷಧಿವಾಪಾನ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಾಮನ್ತ್ರಕತ್ವಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಿರುಕ್ತಾನಿರುಕ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯನೂದ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರಪಿ ನಿರುಕ್ತಾನಿರುಕ್ತಭೇದೇನ ಪರಿಮಿತಾಪರಿಮಿತಭೇದೇನ ಚ ದ್ವಿರೂಪತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕೇಣ ನಿರುಕ್ತೇನಾನುಡುದ್ಯೋಜನಾದಿಕರ್ಮಣಾ ನಿರುಕ್ತಭಾಗಸ್ಯೇತರೇಣೇತರಭಾಗಸ್ಯ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಂ ವಿಭಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಯೋಜನಂ, ವಿದ್ವದನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭಾವೇನ ನಿರುಕ್ತಾನಿರುಕ್ತತ್ವಧರ್ಮಯೋಗಾಚ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪಶುರೂಪತಾಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೭।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸೋಮಕ್ರಯಣಾದಿಕಮ್-ತತ್ರ ಸಾಗ್ನಿಚಿತ್ಯೇ ಕ್ರತೌ ಸೋಮಕ್ರಯಣಸ್ಯ ಕಾಲಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಮಕ್ರಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಽನುಷ್ಠಾನಸ್ಯಾಧಿಲೋಕತಯಾಽಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರಾಜಕ್ರಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇಽನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಶರೀರೇ ರಸಾನುಷಙ್ಗಹೇತುತ್ವೇನಾಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಆತಿಥ್ಯಹವಿಷ್ಕೃದನ್ತೇ ಆಹವನೀಯಚಿತಿಸಂಸ್ಕಾರಂ ವಿಧಾತುಂ ತತ್ಪೂರ್ವತನಸ್ಯ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಸೋಮತಿಥ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗಜಾತಸ್ಯಾನುಕ್ರಮಣಮ್, ಸೌಮಿಕಾಗ್ನಿಕಕರ್ಮಣೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯತಿಷಙ್ಗಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ವಾಗ್ವಿಸರ್ಜನಾನನ್ತರಮಾಹವನೀಯಸಮೀಪದೇಶಗಮನವಿಧಾನಮ್ , ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಥಾನವದಾಹವನೀಯಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪಲಾಶಶಾಖಯಾ ವ್ಯುದೂಹನಮೇಕೀಯಮತೇನೋಪನ್ಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತಸ್ಯ ದೂಷಣಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತಿವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಮೂಷನಿವಪನಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷಿಧ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಪ್ರತಿನಿಯತಂ ವಿಧಾಸ್ಯಮಾನಂ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೋಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿನಿಯತಫಲಪ್ರತಿಪಾದನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯವದಾಹವನೀಯೇಽಪಿ ಸಿಕತಾನಿವಪನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಭಯತ್ರ ಮನ್ತ್ರಭೇದಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಯನೇ ಸಿಕತಾನಿವಪನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಭಾವಿತ್ವಮನೂದ್ಯ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ತತ್ರ ಪೂವಭಾವಿತ್ವೇ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಆಹವನೀಯಚಿತೌ ತು ಸಿಕತಾನಿವಪನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಭಿ ಪರಿಶ್ರಯಣಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಯುತಂ ತದಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಮ್, ಸಿಕತಾನಿವಪನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ನ್ಯುಪ್ತಾನಾಂ ಸಿಕತಾನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಫಲಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಲೋಗೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್, ವೇದೇರ್ಬಾಹ್ಯದೇಶೇನೇಷ್ಟಕಾನಾಮಾಹರಣಮ್ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಹರಣಸ್ಯಾಗ್ನಿಕ್ಷೇತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹಿರ್ದೇಶವತ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾಽಪಿ ತಥಾತ್ವಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ವಿಹಿತಂ ಲೋಗೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಹರಣಸ್ಯಾಗ್ನಿಬಾಹ್ಯತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನ, ಬಹಿರ್ವೇದರಿತ್ಯೇತದಪ್ಯನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪೃಥಿವೀಸಕಾಶಾದ್ಬಹಿರ್ಭೂತರಸಸ್ಥಾಪನಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಲೋಗೇಷ್ಟಕಾನಾಮಾಹರಣೇ ಸಾಧನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದ್ದಿಗ್ಭಾಗಾದಾಹರಣಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಹೃತಾಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಏವಮೇವ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರತಶ್ಚ ಕ್ರಮಾದಾಹರಣಂ ಮಂತ್ರತದ್ಗತವಿಷಮಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯುತಂ ವಿಧಾಯಾಹೃತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ತತ್ತತ್ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಮಂತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ಸಿಕತಾನಾಂ ಪ್ರಧ್ವಂಸನಂ ವಿಧಾಯೋಪಹಿತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಧರ್ಮವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಸ್ಥಿತಿಗುಣವಿವಿಷ್ಟಂ ಉಪಧಾನಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗನುಷ್ಠಾನವಿಧಾನಂ, ಸಫಲಮಾಸಾಂ ಸಮ-ನ್ತ್ರಕತ್ವಮನೂದ್ಯಾಗ್ನಿಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾತ್ಮಭಾಗೇ ಏವೋಪಧಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಇತರೇಷ್ಟಕಾವದಾಸಾಂ ಶ್ರಪಣಾಭಾವಾದಶೃತತ್ವಮಾಶಙ್ಕಯ ತನ್ನಿರಸನಂ, ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಮುತ್ತರವೇದಿನಿವಪನಮಸ್ಮಿನ್ನವಸರೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾಯೋತ್ತರವೇದೇಃ ಪರಿಮಾಣಂ ಚ ವಿಧಾಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಯುತಂ ಸಿಕತಾನಿವಪನವಿಧಾನಂ, ನಿವಪನಸ್ಥ
ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಸ್ಯಾತ್ಮಭಾಗಸ್ಯ ಸಿಕತಾಭಿಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದನವಿಧಾನಂ, ಅಸ್ಮಿನ್ನಿವಪನೇ " ಅಗ್ನೇ ತವ" ಇತಿ ಷಡೃಚಂ ಸೂಕ್ತಂ ಕರಣತ್ವೇನ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಷಮಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕ್ವಚಿತ್ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ಪ್ರತಿಮಂತ್ರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ವಿನಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಷಡೃಚಸ್ಯ ಸೂಕ್ತಸ್ಯ ವೈಶ್ವಾನರಾಗ್ನಿರೂಪತ್ವದ್ವಾರಾ ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಿಕತಾನಾಂ ರೇತಸ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ತತ್ಸಾಮ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸಿಕ ತಾನಾಂ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣರೂಪದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೇರಪ್ಯಾಶಙ್ಕಾಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಪಧಾನಕರಣಸ್ಯ ಷಡೃಚಸ್ಯ ಯಚ್ಛನ್ದಸ್ತಸ್ಯ "ಸಮುದ್ರಿಯಮ್ "-ಇತಿ ನಾಮ ಕಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾದಿತಿ ಪೃಚ್ಛಾಕರಣಮ್ , ಅನನ್ತಾನಾಂ ಸಿಕತಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ಕಥಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ತದುಪಪಾದನಮ್, ಏತಸ್ಮಿನ್ಷಡೃಚೇ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಛನ್ದಸಾಮನ್ತರ್ಭಾವಪ್ರದರ್ಶನಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉತ್ಸನ್ನಯಜ್ಞಭಾಗಸ್ಯ ಪುನರಾಹರಣಾರ್ಥತ್ವೇನ ಸಿಕತಾನಿವಪನಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತಾಸಾಮಪರಿಮಿತತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ವಿದ್ವದನುಷ್ಠಾನಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಅಪರಿಮಿತಾನಾಮಪ್ಯೇತಾಸಾಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಲೋಗೇಷ್ಟಕಾವತ್ಸಿಕತಾನಾಮಪ್ಯಾತ್ಮಭಾಗೇ ಏವೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ ಸಿಕತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾತ್ವಾವಿಶೇಷಾತ್ಪ್ರಸಕ್ತಸ್ಯ ಸಾದನಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮೇತಾಸಾಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಷಮಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕ್ವಚಿದಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಮಂತ್ರಗತಂ ದ್ವಿತ್ವಂ ಛನ್ದೋವಿಶೇಷಂ ಚಾನೂದ್ಯ ತತ್ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ, ಲೋಗೇಷ್ಟಕಾದಿಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಆಹವನೀಯದೇಶಸಂಸ್ಕಾರಸಮನಂತರಂ ಪ್ರಾಕೃತಮಾತಿಥ್ಯಪ್ರವರ್ಗ್ಯೋಪಸತ್ಪ್ರಚರಣಮನುಕ್ರಾಮ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಯೋರಾಗ್ನಿಕಸೌಮಿಕಕರ್ಮಣೋರ್ವ್ಯತಿಷಙ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಮಾನುಡುಹೇ ಚರ್ಮಣಿ ಪ್ರಥಮಚಿತ್ಯರ್ಥಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಮೂಹಸ್ಯೋಪಶಮನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತದರ್ಥಂ ಲೋಹಿತಗುಣಕಸ್ಯಾನುಡುಹಶ್ಚರ್ಮಣಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಾಚೀನಗ್ರೀವಂ ದೇಶವಿಶೇಷೇ ಸ್ತರಣವಿಧಾನಂ, ಆಸ್ತೃತೇ ಚರ್ಮಣಿ ಚಿತೇರೌಷ್ಣ್ಯೋಪಶಮಂ ವಿಧಾಯಾನನ್ತರಂ ಚಿತೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಜ್ಯೇನ ತೂಷ್ಣೀಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ಹವಿಷ್ಟ್ವಸಮ್ಪಾದನದ್ವಾರಾ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತದೀಯಾಜ್ಯಕರಣತ್ವಮನ್ತ್ರಕತ್ವಂ ಚಾನೂದ್ಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಆಜ್ಯಪ್ರೋಕ್ಷಣೇ ಕರಣವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಥಮಚಿತಿಪ್ರೋಕ್ಷಣಸಮಯೇ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಾದಿಚಿತ್ಯರ್ಥಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಆಹವನೀಯದೇಶಂ ಪ್ರತಿ ನಯನಂ ವಿಧಾತುಮಧ್ವರ್ಯೋರ್ಹೋತ್ರೇ ಸಮ್ಪ್ರೈಷದಾನವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಪ್ರಥಮಚಿತ್ಯರ್ಥಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಹರಣಂ ವಿಧಾಯ ರಕ್ಷೋನಿರಸನಹೇತುತ್ವೇನಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜನಮ್ ಉಕ್ತಂ ಸಮ್ಪ್ರೈಷಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಹೋತ್ರಾಽನುವಕ್ತವ್ಯಾಮೃಚಮೇಕೀಯಮತೇನೋಪನ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಏಕೀಯಮತಂ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್, ಆಗ್ನೇಯೀತ್ಯಾದಿಧರ್ಮಾನವಯುತ್ಯಾನೂದ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಇಷ್ಟಕಾಹರಣಸಮಯೇ ಶ್ವೇತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪುರತೋನಯನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಅಶ್ವಪ್ರಮುಖರ್ತ್ವಿಗ್ಯಜಮಾನಾನಾಮಗ್ನಿಕ್ಷೇತ್ರಸಮೀಪಗಮನವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಯುತಮಶ್ವಕರ್ತೃಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಚಿತಿಮಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ತತ್ತದ್ದಿಗಾಕ್ರಮಣಾ
ಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಮುಖನಯನಸಮಯೇ ಚಿತೇರವಘ್ರಾಪಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಸು ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಹೇತುತ್ವೇನ ಲೋಕತ್ರಯಸಮಾವಪನೇ ಹೇತುತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಶ್ವಾವಘ್ರಾಣಮನೂದ್ಯ ಅಶ್ವಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ರೂಪೇಣ ನಿಲೀಯಮಾನಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚೇತವ್ಯಸ್ಯ ಲಾಭೋ ನಾನ್ಯೇ ನೇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಶ್ವಸ್ಯ ವರ್ಣನಿಯಮಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯಾಲಾಭೇ ವರ್ಣಾನ್ತರವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನಮ್ ಅಶ್ವಾಸಮ್ಭವೇ ಽನಡ್ವಾನ್ವೇತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾಧಿರೋಹಣೇ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರೈಕೀಯಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಸ್ಯೋತ್ತರಭಾಗೇ ಉತ್ತರಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸನ್ಧೌ ಚಾಧಿರೋಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ನಿಗಮನಮ್, ಆರೋಹಣಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಪದಾರ್ಥಾನಾಮನುಷ್ಠಾನೇ ಕ್ರಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಸ್ಯೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸಾಯಂಕಾಲೇ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಶ್ವಸ್ತ್ರ ಪರಿತೋ ನಯನಂ ಸಾಯಮಸ್ತಮಯಾತ್ಪ್ರಾಗೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪರಿಣಯನಕ್ರಿಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿರಾವೃತ್ತಿಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪುನ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೭।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಆತ್ಮನ್ಯಗ್ನಿಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ಸಗುಣಂ ಸಧರ್ಮಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸತ್ಯಸಾಮ್ನೋ ಗಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಕ್ತಾಯಾಃ ಪರಕೃತೇಃ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜನಪುರಃಸರಂ ಸತ್ಯಪದಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತಮರ್ಥಮಾವಿಷ್ಕೃತ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ,
ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೋಪಧಾನಂ, ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಸ್ಯಾಗ್ನಿಯೋನಿತ್ವಸ್ಯಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಪಾದನಂ, ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೋಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪದಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ,--
ರುಕ್ಮೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ಆಕಾಶಾತ್ಮನಾ ಸ್ತುತಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಸೂರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಧ್ಯಾತವ್ಯಸ್ಯ ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಸೋಪಪತಿಕಂ ಸವಿಶೇಷಂ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ, ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೇ ಉಪಧಾನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಾಧಿಕರಣತ್ವಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪುಷ್ಕರನಾಮನಿರ್ವಚನೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುಷ್ಕರಪರ್ಣೋಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಾದಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ,
ಪುರುಷೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ರುಕ್ಮಮಧ್ಯೇ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷಸ್ಯೋಪಧಾನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಮನಃ--ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಸ್ಥಾಪನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಧಿರಣ್ಯನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ಪುರುಷೋಪಧಾನಸ್ಯಾಧಾರಂ ವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರೋಪಧಾನೇ ಪುರುಷಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮುಖತ್ವಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖತ್ವಂ ಚ ವಿಧಾಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ತದುಪಪಾದನಪ್ರಶಂಸನೇ, ತತ್ರೋಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಮನ್ತ್ರದ್ವಿತ್ವಸ್ಯ ತದ್ಗತಛನ್ದೋದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಪುರುಷೋಪಧಾನಾಙ್ಗತ್ವೇನ ಚಿತ್ರಸಾಮಗಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಗತವೀರ್ಯಾಧಾನಹೇತುತ್ವಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಂ ಸರ್ಪನಾಮಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಪುರುಷಸ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಲೋಕತ್ರಯಸ್ಥಾಪನಹೇತುತ್ವಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ಸರ್ಪನಾಮಭಿರುಪಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸರ್ಪನಾಮಮನ್ತ್ರತ್ರಯಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯೋಪಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಿತಿಗುಣತ್ವಂ ಚ' ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಮಾಜ್ಯದ್ರವ್ಯಕಸ್ಯಾಹುತಿಪಞ್ಚಕಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಭಿಹೋಮಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನಭಿಹೋಮೀಯಾಹುತಿಪಞ್ಚಕೇ ರಕ್ಷೋಘ್ನಾನ್ಪಞ್ಚಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯಾಭಿಹೋಮಸ್ಯ ರಕ್ಷೋಹನನಹೇತುತ್ವಂ ಮನ್ತ್ರದ್ವಾರಾ ದ್ರವ್ಯದ್ವಾರಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಮನ್ತ್ರದೇವತಾದ್ವಾರಾ ಮನ್ತ್ರಗತಛನ್ದೋದ್ವಾರಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಂ ಪರಿಸರ್ಪಣಮನೂದ್ಯ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ತತ್ಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಮ್ ,
ಸ್ರುಗಿಷ್ಟಕಾದ್ವಯೋಪಧಾನಮ್--ಸ್ರುಗಿಷ್ಟಕಯೋಃ ಸಕಾರಣಂ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಚ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೋಪಧೇಯಾಯಾಃ ಸ್ರುಚಃ ಕಾರ್ಷ್ಮರ್ಯಮಯತ್ವಮಾಜ್ಯೇನ ಪೂರಣತ್ವಮ್-- ಉತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೋಪಧೇಯಾಯಾಃ ಸ್ರುಚ ಔದುಮ್ಬರತ್ವಂ ದಧ್ನಾ ಪೂರಣತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ರುಚೋರುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಯೋರ್ಬಹುರೂಪತಾಂ ವಕ್ತುಂ ತದುಪಾದಾನಯೋರ್ವೃಕ್ಷಯೋರುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಕಾರ್ಷ್ಮರ್ಯಮಯ್ಯಾಃ ಸ್ರುಚ ಉಪಧಾನೇ ಆಗ್ನೇಯಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ಸ್ರುಚೋ ಘೃತಪೂರಣತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಔದುಮ್ಬರ್ಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಐನ್ದ್ರಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಪುನರ್ವಿಕಲ್ಪೇನೈನ್ದ್ರಾಗ್ನಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಂ ಛನ್ದೋದೇವತಾದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ಸ್ರುಚೋ ದಧಿ ಪೂರಣತ್ವಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ರುಚೋರುಪಧಾನೇ ಸ್ಥಾನ ವಿಶೇಷಮಭಿಧಾಯ ತಯೋಸ್ತಿರ್ಯಗಗ್ರತಯೋಪಧಾನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿವಿಧ್ಯ ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪ್ರಾಗಗ್ರತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಂ, ಸ್ಥಾಪನಸಾದನಾಧಿವದನಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಪಹಿತಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ರುಗ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಬಾಹುಕರಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪುನಃ ಸ್ರುಗ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಬಾಹುಕರಣಸ್ಯೈವ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ಹಿರಣ್ಮಯೇ ಪುರುಷೇ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾಂ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ವಿಸ್ರಸ್ತಾವಯವಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಸನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಾದನಾಧಿವದನಾಭಿಧಾನಂ, ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಂ ಸಾಮಗಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾಯಕೋಽರ್ಥವಾದ ಉಪರಿಷ್ಟಾದ್ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಂ ಪುರುಷಸ್ಯಾನಭಿನಿಹಿತತ್ವೋಪಾದನಮ್ ,
ದೂರ್ವೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ದೂರ್ವೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ತತ್ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಮುಪಧಾನಮನೂದ್ಯೌಷಧೀನಾಂ ದೂರ್ವಾಯಾಶ್ಚೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಪಧೇಯಾಯಾ ದುರ್ವೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸವಿಶೇಷಂ ಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪುರಸ್ತಾದ್ಭೂಮೌ ಔಷಧೀನಾಂ ಪ್ರರೋಹಣವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ನಿಗದವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಮಂತ್ರಗತಂ ದ್ವಿತ್ವಂ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸಾದನಾಧಿವದನಾನುವದನಂ,
ದ್ವಿಯಜುರಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ -- ದ್ವಿಯಜುರ್ನಾಮೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದ್ವಿಯಜುರಿತ್ಯೇತನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಯಜಮಾನಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದ್ವಿಯಜುಷೋ ಯಜಮಾನತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಲಬ್ಧಾವಸರತ್ವೇನ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಕಥನಂ, ದ್ವಿಯಜುಷ ಉಪಧಾನಸ್ಯಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಯೋರ್ಗುಣದೋಷಪ್ರದರ್ಶನೇನಾವಶ್ಯಕತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಅಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷಸಮೀಪೇ ಸರ್ವಥಾಽನುಪಧಾನೇ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಂ ತತ್ರೋಪಧಾನೇ ತು ಗುಣಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷದ್ವಿಯಜೂರೂಪಯೋರ್ದೈವಮಾನುಷಶರೀರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾದೂರ್ವೇಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನೇನ ವ್ಯವಧಾನಾಚ್ಛರೀರದ್ವಯಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಣೇನ ಸಹ ಕಥಮವ್ಯವಚ್ಛೇದ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಮವತಾರ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನನಿರೂಪಣಂ, ದ್ವಿಯಜುಷ ಉಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ಗತಪುನಃಪುನಃಪ್ರಯುಕ್ತರುಕ್ಪದಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸಾದನಾಧಿವದನಾನುವದನಮ್ , ರೇತಃಸಿಗಿಷ್ಟಕಾದ್ವಯೋಪಧಾನಮ--ರೇತಃಸಿಗಿಷ್ಟಕಾದ್ವಯೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋಃ ಪೃಥಿವೀದ್ಯುಲೋಕಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಚ ತಯೋ ರೇತಃಸಿಕ್ತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ತಯೋರುಪಧಾನೇ ಕ್ರಮೇಣ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತ " ವಿರಾಟ್ಸ್ವರಾಟ್ " ಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯೋಪಧಾನಮಂತ್ರಯೋಃ ಪಾರ್ಥಕ್ಯಂ ಸಾದನಮಂತ್ರಸ್ಯ ಚೈಕತ್ವಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏತದಿಷ್ಟಕಾದ್ವಯಮಣ್ಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ,
ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿರಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿರಾಖ್ಯಾಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನಮ್ ವಿಧಾಯ ತಾಮಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನಮುಪಪಾದ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಪ್ರಜಾತ್ಮನಾಽಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸಾದನಾಧಿವದನಾನುವದನಮ್,
ಋತವ್ಯೇಷ್ಟಕಾದ್ವಯೋಪಧಾನಮ್-ಋತವ್ಯಾಖ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಮಂತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಾಯಾಂ ಚಿತೌ ತದುಪಧಾನಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಪುನಸ್ತಯೋರೇವ ಕರ್ತವ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಋತವ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ,
ಆಷಾಢೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ಆಷಾಢೇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನಂ ಚಯನಸ್ಥಲಸ್ಯ ಪೂರ್ವಭಾಗೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಆಷಾಢೇತಿ ನಾಮಧೇಯಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೋಪಧಾನೋಪಯೋಗಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏತಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ವಾಗಾತ್ಮನಾಽಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಷಾಢೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ವಾಮಭೃತ್ಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಆಧಿಭೌತಿಕಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್ , ಉಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣದ್ವಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವಭಾಗೇ ಉಪಧಾನಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್ , ಆಷಾಢಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಭಾಗೇ ಮಂತ್ರವತ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ನಿವಾರಣಂ, ನನು ಯದಿ ಸಮಂತ್ರಕಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನೇ ಪ್ರಾಣಾವಿಧಾನ ತರ್ಹಿ ಅಪಸ್ಯಾನಾಂ ಮಂತ್ರವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನೇನ ತತ್ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾ ಋತವ್ಯಯೋಃ ಸಮೀಪೇ ಸಕಾರಣಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತಾಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದೂರ್ವೇಷ್ಟಕಾದೀನಾಂ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಭಾಗೇ ಉಪಧಾನೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೭।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಕೂರ್ಮೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್- ತತ್ರ ಕೂರ್ಮೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ರಸಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಲೋಕರಸತ್ವಪ್ರಣಾಲ್ಯಾ ಕೂರ್ಮಸ್ಯ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯೈವ ತಚ್ಛರೀರೇ ವಿವಿಚ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಕೂರ್ಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ದಧಿಮಧುಘೃತೈರಭ್ಯಞ್ಜನವಿಧಾನಮ, ಅಭ್ಯಞ್ಜನಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಛನ್ದಃ-ಸಂಖ್ಯೇ ವಿಧಾಯ ತತ್ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ, ಕೂರ್ಮ ಇತಿ ನಾಮ್ನಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಭಿಧಾಯ ಕೂರ್ಮಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಕೂರ್ಮಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪ್ರತ್ಯಗಾಷಾಢಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣತೋಽರತ್ನಿಮಾತ್ರೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಕೂರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾಽಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಾಗಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ಆಷಾಢಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಭಾಗೇ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಕೂರ್ಮಸ್ಯೋಪಧಾನಂ ಸಯುಕ್ತಿಕಮಿತ್ಯುಪಪಾದನಂ, ಕೂರ್ಮೋಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರಾಪ್ಯುಪಧಾನಸಮಯೇ ಮಧ್ಯಮೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ತಚ್ಚಾಲನಂ ವಿಧಾಯ ಚ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಪಧಾನಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಭ್ಯಞ್ಜನಮನ್ತ್ರಾಣಾಮುಪಧಾನಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೂರ್ಮಸ್ಯಾಧಸ್ತಾದುಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚಾವಕಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ ಕೂರ್ಮೋಪಧಾನಾನನ್ತರಮುಲೂಖಲಮುಸಲಯೋರುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಯೋರನ್ನಾದತ್ವಸಾಧನತಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅನಯೋಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತೇ ಉಲೂಖಲಮುಸಲೇ ಪ್ರಾದೇಶಮಾತ್ರೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಇತ್ತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್, ಅನಯೋರ್ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಾವಯವಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರಾಣಮನ್ನಮೂರ್ಜಮಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ ಪ್ರತಿನಿಧಾತುಮಿತಿಹಾಸಕಥನಂ, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಕಸ್ಯಚಿನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾದಶೋ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉದುಮ್ಬರೋಲೂಖಲಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಂ, ತತ್ರಾರ್ಥವಾದೇನೋಲೂಖಲಸ್ಯ ಶಿರಃಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ತಸ್ಯಾಕಾರವಿಶೇಷಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ತದುಪಸಂಹೃತ್ಯ ವಿಹಿತೇ ಉಲೂಖಲಮುಸಲಯೋರುಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉಲೂಖಲಮುಸಲಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಾತ್ತದುಪಧಾನಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ದ್ವಿದೈವತ್ಯಮುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಕಥನಮ್ , ಉಲೂಖಲಮುಸಲಯೋಃ ಸಾದನಂ ತು ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಸಕೃಚ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸಾದನಾಧಿವದನಾನುವದನಮ್ ।
ಉಖೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ಉಲೂಖಲೇ ಉಖಾಯಾ ಉಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಖಾಯಾಃ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನೋಲೂಖಲೇ ಉಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಪಶಯಾನಾಮೋಖಾಭೇದೇ ಸತಿ ತತ್ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಗವಶೇಷಿತಾ ಮನ್ತ್ರಸಂಸ್ಕೃತಾ ಯಾ ಮೃತ್ತಾಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತ್ಯೋಖಾಯಾಃ ಪುರೋಭಾಗೇ ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಪ್ರದೇಶೇ ಪಕ್ವಾನಾಮೇವೋಪಧಾನಾದುಪಶಯಾಯಾಶ್ಚಾಪಕ್ವತ್ವಾತ್ಕಥಮತ್ರ ತದುಪಧಾನಮಿತಿ ಯಾಜ್ಞಿಕಾಶಂಕಾಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪಕ್ವತ್ವೋಪಪಾದನಪುರಃಸರಂ ದ್ವೇಧೋತ್ತರಪ್ರದಾನೇನ ಸಮಾಧಾನಮ್ , ಉಖೋಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್,
ಉಖೋಪರಿಹೋಮಃ--ಉಪಧಾನಾನನ್ತರಮುಖಾಯಾ ಉಪರಿಹೋಮಃ ಸಕೃದ್ಗೃಹೀತೇನ ಸ್ರುವಸ್ಥೇನಾಜ್ಯೇನ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಾಗ್ನೇಯೀಭ್ಯಾಮೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ಹೋತವ್ಯ ಇತಿ ವಿಧಾನಂ, ತಯೋರ್ಯುಕ್ತವತ್ಯೋರ್ಋಚೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಖಾಯಾಮಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರಭರಣಪಕ್ಷೇಽಭಿಹೋಮೋ ನಿಯಮೇನ ನ ತೂಪಸ್ಥಾನಂ ಅಸಂವತ್ಸರಭರಣಪಕ್ಷೇ ಅಭಿಹೋಮೋ ವೋಪಸ್ಥಾನಂ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ ಇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸ್ವಯಮಾತೃಷ್ಣಾದಿಷು ತ್ರಯೋದಶಸ್ವಿಷ್ಟಕಾಸು ಕೃತ್ಸ್ನಪಶ್ವಾಕಾರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾದಿತ್ಯರೂಪತ್ವಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಚಯನೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತನತ್ವವಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೋಲೂಖಲಮುಸಲಯೋರೌತ್ತರಾಧರ್ಯತ್ವಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕ ಮುಸಲಸ್ಯೋಲೂಖಲದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಉಪಧಾನಕಥನಮ್ , ಉಕ್ತಸ್ಯೈವಾಗ್ನೇಃ ಪಶ್ವಾಕಾರತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ದೃಢೀಕರಣಮ್ ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಲೌಕಿಕಪ್ರಮಾಣಸ್ಯೋಪನ್ಯಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪಞ್ಚಪಶುಶೀರ್ಷೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಪಶುಶೀರ್ಷಾಣಾಮುಪಧಾನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನ ವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯುಖಾಯಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇಷಾಂ ಪಶುಶೀರ್ಷಾಣಾಂ ಶ್ರೀರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರೋಪಧಾನೇ ಕಬನ್ಧಶಿರಸಾಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಉಖಾಯಾಮುಪಧಾನಂ ಪುರಸ್ತಾದಾರಭ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಗಪವರ್ಗಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್ , ಉಖಾಯಾಂ ಪಶುಶೀರ್ಷಾಣಾಮುಪಧಾನೇ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯುದರೇಽನ್ನಂ ದಧಾತೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತೇಷು ಪಶುಶೀರ್ಷೇಷು ಸುವರ್ಣಶಕಲಾನಾಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸುವರ್ಣಶಕಲಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವಿಷಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇನ ಪಞ್ಚಪಶುಪಕ್ಷವದೇಕಪಶುಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಸಪ್ತಸಪ್ತ ಸುವರ್ಣಶಕಲಾನ್ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಏಕಸ್ಮಿನ್ಪಶುಪಕ್ಷೇ ಏಕವಾರಮೇವ ಸಪ್ತ ಸುವರ್ಣಶಕಲಾನ್ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಸಯುಕ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಮುಖೇ ಸುವರ್ಣಶಕಲಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಾದಶೋವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತಃ ಕ್ರಮೇಣ ದಕ್ಷಿಣಸವ್ಯಯೋರ್ನಾಸಾಪುಟಯೋರ್ನೇತ್ರಯೋಃ ಶ್ರೋತ್ರಯೋಶ್ಚ ಸುವರ್ಣಶಕಲಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಪಧಾನಾರ್ಥಂ ಪುರುಷಶೀರ್ಷೋದ್ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ತನ್ಮಂತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಏತೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಮುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರಾಥಮ್ಯವಿಧಾನಂ, ಪುರುಷಸ್ಯೋಪಧಾನಂ ಮಧ್ಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ಕಸ್ಯ ಕುತ್ರ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಉಪಧಾನಮಿತಿ ವಿಶೇಷ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ತದ್ವಿಸ್ತರಶೋಽಭಿಧಾನಂ, ಪುರುಷೋಪಧಾನಸ್ಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಂ ವಿಹಿತಂ ತತ್ರ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಾದಶೋ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉತ್ತರತೋಽಶ್ವಸ್ಯೋಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣತೋ ಗೋರುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಸ್ತುತಿವನ್ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉತ್ತರತೋಽಶ್ವಸ್ಯೋಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣತೋ ಗೋರುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಸ್ತುತಿವನ್ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, । ಪ್ರಕೃತಾನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ನಾನಾತ್ವಾತ್ಪೃಥಗೇವೋಪಧಾನಸಾದನಾಧಿವದನಾನಿ ಕರ್ತವ್ಯಾನೀತಿ ವಿಧಾನಮ್ ,
ಪಶೂಪರಿಹೋಮಃ--ತತ್ರೋಪಧಾನಾನನ್ತರಂ ಪುರುಷಶಿರಸಿ ಅಭಿಹೋಮಸ್ಯಾಜ್ಯದ್ರವ್ಯಕಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಹೋಮೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ಧೇನೈಕಾಹುತಿರಪರಾರ್ಧೇನಾನ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾ। ಹುತಿರಿತ್ಯೇತತ್ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಅಭಿಹೋಮಾನನ್ತರ।
ಮುಪಹಿತಾನಾಂ ಪುರುಷಶೀರ್ಷಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪಶುಶಿರಸಾಮುತ್ಸರ್ಗನಾಮಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅತ್ರ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಪಶುಶೀರ್ಷಾಣಾಮುಪಧಾನಾನನ್ತರಮುತ್ಸರ್ಗಮನ್ತ್ರೈರುಪಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಸ್ವಕೀಯಂ ಮತಂ ಪುನರತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಕ್ರಮೇ ಽಪರಮತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೈಷಮ್ಯಮನೂದ್ಯ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪುನರನ್ಯಮತೇನ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಪಿ ದೂಷಣಮ್ , ಅಗ್ನೇರ್ಬಹಿರ್ದೇಶೇ ತತ್ರಾಪಿ ಬಹಿರ್ವೇದಿಶೋಕಮುತ್ಸೃಜೇದಿತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್, 'ಉತ್ಸರ್ಗಮನ್ತ್ರೈರುಪಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವಾಭಿಮತಪ್ರಕಾರಂ ದೇಶವಿಶೇಷಮಧ್ವರ್ಯೋರವಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೋಪಧಾನಕ್ರಮೇಣೈವ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶೋಕಂ ಪೂರ್ವಮುತ್ಸೃಜೇದಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ಚ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರವಿಶೇಷಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಪಾದಶೋ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ತತೋಽಶ್ವಗೌರವ್ಯಜಾನಾಂ ಶೋಕಾತ್ಸರ್ಗೇಷು ಕ್ರಮೇಣ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತೋಽನುದ್ದೇಶ್ಯಾನಾಂ ಮಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಶೋಕಾದೇವೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ತೇಷಾಮಭಕ್ಷ್ಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ದಿಗ್ವಿಶೇಷೇ ತೇಷಾಂ ನಿಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಮಗ್ನಿಸಮೀಪಮಾಗತ್ಯ ಪುನರುಪತಿಷ್ಠೇತೇತಿ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಸ್ಥಾನಮನ್ತ್ರಶ್ಚಾಗ್ನೇಯೋ ಗಾಯತ್ರೋಽನಿರುಕ್ತೋ ಯವಿಷ್ಠಪದಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವೇದಿತ್ಯಭಿಧಾಯಾಗ್ನೌ ಯವಿಷ್ಠಪದಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತನ್ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಪಞ್ಚದಶಾಪಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಫ್ಧಾನಂ ಪಞ್ಚಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಞ್ಚ--ತತ್ರಾದೌ ಉಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಮಗ್ನಿಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇನಾರುಹ್ಯ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತ್ಯ ಗತ್ವಾ ಅಪಸ್ಯಾಖ್ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯಿತುಮೇತಾಸಾಮಬಾತ್ಮಕತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ತಾಸಾಂ ಪಶುಶಿರಃ ಸ್ವವ್ಯವಧಾನೇನೋಪಧಾನಮಭಿಧಾಯೈಕೈಕಸ್ಮಿನ್ಪ್ರದೇಶೇ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚೋಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಪ್ರತಿದಿಶಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮುಪಧಾನೇ ವಿಂಶತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ರ ಯಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಪೂರ್ವಾ ಇಷ್ಟಕಾಸ್ತಾ ಅಪಸ್ಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಪಸ್ಯಾಭ್ಯಃ ಪಞ್ಚದಶಭ್ಯ ಉತ್ತರಾಃ : ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ತಾಶ್ಛನ್ದಸ್ಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನೇನ ಪಶು ಶೂತ್ಕ್ರಾಂತಮಾಂಸಪ್ರತಿವಿಧಾನಮ್ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ತಾಸಾಮಪ್ಯಪಸ್ಯಾವದವ್ಯವ। ಧಾನೇನೋಪಧಾನಾಭಿಧಾನಮ್, ತಥೈವಾಪಸ್ಯಾ ಅನ್ತರಾಶ್ಛನ್ದಸ್ಯಾ ಬಾಹ್ಯಾ ಭವೇಯುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪಶೂನಾಂ ಲೋಮಸಮ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತ್ವಗ್ಲೋಮಸಮ್ಪಾದನೇ ಉಕ್ತಂ ಪಕ್ಷದ್ವಯಮಪ್ಯಭಿಮತಮಿತಿ ಕಥನಮ್ , ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯಪಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಸಾಂ ಪಞ್ಚದಶಾನಾಮಪಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನೇ ಕ್ರಮೇಣ " ಅಪಾಂ ತ್ವೇಮನ್" ಇತ್ಯಾದೀನ್ಪಞ್ಚದಶ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರ ಸಪ್ತಮಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕರೂಪಪ್ರಮಾಣೋಪನ್ಯಾಸೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, " ಗಾಯತ್ರೇಣ ತ್ವಾ " ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈರುತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪಞ್ಚ ಛನ್ದಸ್ಯಾ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಸಾಮಪಸ್ಯಾನಾಮಙ್ಗುಲ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ತಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ


೮।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪಞ್ಚಾಶತ್ಪ್ರಾಣಭೃದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಚಿತೌ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಧಾನ ವಿಧಾನಂ, ತಾಃ ಪಞ್ಚಾಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾಃ ಪ್ರಾಣಭೃತೋ ದಶದಶೋಪಧೇಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ದಶಸಂಘಾತಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಪಹಿತಾನಾಂ ಪಶುಶೀರ್ಷಾಣಾಂ ಸಮೀಪೇ ತಾಸಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಚ್ಯಾದ್ಯಾಸು ಪಞ್ಚಸು ದಿಕ್ಷು ತಾಸಾಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಣಭೃದುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಉಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಧಾನೇ ದಶ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪಕ್ಷಪಕ್ಷಾನ್ತರಶಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮರ್ಥವಿವರಣಂ, ದಶಾನಾಂ ಪೂರ್ವದಿಗುಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಕ್ಯಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾದನಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಧಾನವತ್ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಾನಾತ್ವಂ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯ ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಬಾಧಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೇಷ್ಟಕಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃ। ತ್ವವಿವರಣಂ, ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ದಿಶ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ದಶಕಸ್ಯೋಪಧಾನೇ ದಶ ಮನ್ತ್ರಾ। ನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಪಧಾನಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಸಾದನಸ್ಯ ಸಕೃತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಕಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್ವಂ ಚ ಪೂರ್ವವದ್ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಂ ದಿಶ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ದಶಕಸ್ಯೋಪಧಾನೇ ದಶ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಪಧಾನಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಸಾದಯ ಸಕೃತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಕಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಂ ಚ ಪೂರ್ವವದ್ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ದಶಕಸ್ಯೋಪಧಾನೇ ದಶ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಪಧಾನಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಸಾದನಸ್ಯ ಸಕೃತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಕಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಂ ಚ ಪೂರ್ವವದ್ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಸನಂ, ಮಧ್ಯಭಾಗ ಉಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ದಶಕಸ್ಯೋಪಧಾನೇ ದಶ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉಪಧಾನಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಸಾದನಸ್ಯ ಸಕೃತ್ತ್ವಮಿಷ್ಟಕಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್ತ್ವಂ ಚ ಪೂರ್ವವದ್ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಿರುಕ್ತಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಜಾತಸ್ಯಾನ್ನರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದಶಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣಾನ್ನರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸರ್ವತ ಉಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಣ।
ಭೃತ್ಸಂಜ್ಞಾನಿರ್ವಚನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಣಭೃತ್ಸ್ವರೂಪಂ ಚ ವಿಶದಯಿತುಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭಿಧಾನಂ, ಪುನಃ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯತ್ವವಿಷಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಗತಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಋಕ್ಸಾಮಗ್ರಹಾಣಾಂ ಪ್ರತೀಯಮಾನಾನನ್ತರ್ಯಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಮ್ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭಿಧಾನಂ, ಶಸ್ತ್ರೋಪಧಾನವಿಷಯೇ ಋಕ್ಸಾಮಯೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವಲಕ್ಷಣಸಮ್ಬನ್ಧವಿಷಯೇ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋ। ತ್ತರಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮತಸ್ತ್ರಿಷು ಮನ್ತ್ರೇಷು ಖ್ಯಾಪಿತಸ್ಯ ಪಿತಾಪುತ್ರಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ, ಏತಾಸಾಮುಪಧಾನಮನ್ತ್ರೇಷು ಪ್ರಾಣಾದಿಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್ತದುಪಜೀವನೇನ ತೇಷಾಂ ದಶಕಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ಸಂಜ್ಞಾಕರಣಂ, ಅತ್ರ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ, ಪೂರ್ವದಿಶಿ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಧಾನಾನನ್ತರಂ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಂ ವಿಹಾಯ ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರದಿಶೋರಪಿ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಪ್ರಾಣಭೃದುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯೇ ಉಪಧೇಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸರ್ವತ ಉಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಧಾನೇ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಸಾಮುಪಹಿತಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸಂಸ್ಪರ್ಶಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೪-ತಾಸಾಂ ಪುರುಷಶಿರಸಃ ಸಮೀಪೇ ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ಷೂಪಧಾನಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧ್ಯ ಚ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥೋಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ನಿಗಮನಮ್ , ಆಗ್ನೇಯಾದಿಕೋಣದಿಗ್ಭಾಗೇಷು ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ವಕ್ರರೀತ್ಯೋಪಧಾನಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಣಭೃದುಪಧಾನಸ್ಯ ಪಶುತ್ವಸಮ್ಪತ್ಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅನ್ತಿಮಮನ್ತ್ರೇ ಸ್ತೋಮದ್ವಯಪೃಷ್ಠದ್ವಯಪ್ರತಿಪಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರರೂಪೇಣ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ, ಪ್ರತೀಷ್ಟಕಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಂಸ್ಕೃತೇಃ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮುಪಪಾದನಂ, ಸುಪರ್ಣರೂಪಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಮಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಯೋರ್ಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಾಣಭೃದುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಸಮಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಪ್ರತಿಪಾದಕೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಮೃಶನ್ತೀತ್ಯೇಕೀಯಮತೋಪನ್ಯಾಸಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಯೋರ್ವೀರ್ಯಹೇತುತಯಾಽವಶ್ಯೋತ್ಪಾದ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಮಭಿಮರ್ಶನಮನ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಏತದೇಕೀಯಂ ಮತಂ ಶಾಟ್ಯಾಯನೇರಪ್ಯಭಿಮತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರ ವಿಷಯೇ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ದೂಷಣಮ್ , ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಖ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್, ತತಃ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೮।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಿತಿಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾಶ್ಚಿತೇರುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತದೀಯಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಚಿತಿಪ್ರಯೋಜನಪ್ರತಿಪಾದನಪೂರ್ವಕಮುಪಪಾದನಮ್, ತತ್ರಾಶ್ವಿನೀನಾಂ ಪ್ರಥಮಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಮ್ , ಏವಮುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ದ್ವಿತೀಯಚಿತ್ಯುಪಧಾನೇಽಶ್ವಿ। ಕರ್ತೃತ್ವ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಪೋದ್ಘಾತಿಕಮಾಶ್ವಿನೀನಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏತಾಸಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಂಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ತಾಸಾಮುಪಧಾನೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ಗುಣಾನ್ತರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಪಧಾನಸಾದನಸೂದದೋಹಸಾಧಿವದನಾನಾಂ ನಾನಾತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಮಧ್ಯೇ ಉಪಧೇಯಾಯಾ ಆಶ್ವಿನ್ಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ವಿಹಿತ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏತಾಸಾಮಾಶ್ವಿನೀನಾಮಾತ್ಮಭಾಗ ಉಪಧಾನಸ್ಯಾನುವಾದ ಪುರಃಸರಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯವಯವಸನ್ಧಾನರೂಪೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಪಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸರ್ವತ ಉಪಧಾನಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯೇತದರ್ಥಾನುಗುಣತ್ವಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮಾವಿಷ್ಕರಣಮ್ , ಋತವ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಮಂತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮೃತವ್ಯಯೋರಿಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವಿಧಿಸಿದ್ಧಂ ದ್ವಿತ್ವಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಾತ್ಪೃಥಕ್ಸಾದನಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸಕೃತ್ಸಾದನತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್, ಋತವ್ಯಯೋರ್ದ್ವಿತೀಯಚಿತಾವುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಸ್ಯ ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವಕಲ್ಪನಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ
ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪಞ್ಚವೈಶ್ವದೇವೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್—ತತ್ರಾದೌ ವೈಶ್ವದೇವೀನಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ವೈಶ್ವದೇವೀನಾಮುಪಧಾನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತಾಸಾಮುಪಧಾನೇ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ತತ್ರಾಪ್ಯಾಶ್ವಿನೀನಾಮಾನನ್ತರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ವೈಶ್ವದೇವೀನಾಮುಪಧಾನಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಸಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವೈಶ್ವದೇವೀನಾಮುಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಮ್ , ಅನುಷಞ್ಜಪ್ರಕಾರಸಹಿತಾನ್ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಕೃತ್ಸ್ನಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಮಭಾಗಸ್ಯ ನಾನಾರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೩ ಪಞ್ಚಪ್ರಾಣಭೃದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಭೃದಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಸಾಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಮಭಿಧಾನಂ, ತಾಸಾಮುಪಧಾನೇ ಗುಣವಿಶೇಷಕಥನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಿಶ್ಯಾನನ್ತರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಾಣಭೃತಃ ಪ್ರಶಂಸ್ಯ ತಾಸಾಮುಪಧಾನಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸಂಗೃಹ್ಯ ತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಅಪಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರಾಪಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯಾಸಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃದ್ಭ್ಯೋ ವ್ಯವಧಾನಾಭಾವಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಪಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸಂಗೃಹ್ಯ ತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ,
ಏಕೋನವಿಂಶತಿವಯಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ --ತತ್ರ ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯಾಸಾಂ ಪೂರ್ವವತ್ಸರ್ವತ ಉಪಧಾನಮಪಸ್ಯಾನಾಂಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತತಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಪಶುರೂಪತ್ವೇನ ಯಾ ಸ್ತುತಿಃ ಕೃತಾ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾ ಏವ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಇತ್ಥಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪಶುರೂಪತಾಮುಪಪಾದ್ಯಾಥ ಪೂರ್ವದಿಶ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಾರ್ಥಾನ್ನಿಷ್ಪನ್ನಂ ಗಾಯತ್ರೀರೂಪಮಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗಾಯತ್ರೀಛನ್ದಃ-ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಯಾ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವಯಸ ಆಪ್ತಿರುಕ್ತಾ ಸೇದಾನೀನ್ತನವ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ಮೂಲಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಆಪ್ತವ್ಯಾನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಪಶೂನಾಂ ತದ್ಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯುಕ್ತಿಭಿರುಪಪಾದಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಥಿತ್ಯಾ ದೃಢೀಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ " ಪಞ್ಚದಶೋತ್ತರೇ " ಇತಿ ಯೇ ಪಶವಃ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತೇಷಾಮಿದಾನೀಂ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಷು ಕ್ರಮೇಣೋಪಧೇಯೇಷ್ಟಕಾಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ದರ್ಶನಂ, ಸರ್ವೇಷು ಮನ್ತ್ರೇಷು ನಿರುಕ್ತಂ ಯತ್ಪಶುವಯಶ್ಛನ್ದಸಾಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಮಭಿಹಿತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪಶ್ವಾತ್ಮನಾ ಸ್ತುತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಶಿರಆದಿರೂಪೋಪಧಾನಕ್ರಮನಿರೂಪಣಂ, ಅವಿಭಾಗೇನ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಪಶ್ವಾತ್ಮಿಕಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಯಥೋಚಿತಂ ಮಧ್ಯಾದ್ಯಙ್ಗೇಷು ವಿಭಜ್ಯ ವಿನಿಯೋಗಪ್ರತಿಪಾದನಂ ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಶಿರಃಪುಚ್ಛಯೋರಣುತರತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕಯೋಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೮।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ತೃತೀಯಾ ಚಿತಿಃ--ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ತೃತೀಯಾಂ ಚಿತಿಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತೇ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾದನಸೂದದೋಹಸಾಧಿವದನೇ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಾಙ್ಗಂ ಸಾಮಾನವಿಧಾನಂ, ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಪಞ್ಚದಿಶ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ದಿಶ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಏತಾಸಾಂ ದಿಶ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಥಮಚಿತಾವೇವೋಪಹಿತತ್ವಾನ್ಮಧ್ಯಮಚಿತೌ ಕಿಮರ್ಥಂ ತದುಪಧಾನಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾತ್ರಾಪ್ಯುಪಧೇಯತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದಿಶ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪುನಶ್ಛನ್ದೋಲಕ್ಷಣರೂಪೇಣಾನ್ನರೂಪೇಣ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದಿಶ್ಯೋಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಪಞ್ಚಕಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿರಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್—ತತ್ರ ಮಧ್ಯಮಾಯಾ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿರಿಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ವಾಯುರೂಪೇಣ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವೇಷ್ಟಕಾಭ್ಯೋಽಸ್ಯಾ ಅವ್ಯವಹಿತತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಜಾರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾವದ್ವಿಶ್ವಕರ್ಮಲಿಙ್ಗಕೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೂದದೋಹಸಾಧಿವದನಂ ಚ ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ,
ಚತುರ್ಋತಬ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚತಸೃಣಾಮೃತವ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಸಹಿತಂ ವಿಧಾಯೋಪಧಾನಮಂತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯಮಚಿತ್ಯಾಂ ಪ್ರಥಮೋತ್ತಮಚಿತ್ಯೋರ್ಯದ್ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮೃತವ್ಯಾನಾಂ ಚತುಷ್ಟ್ವಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಶ್ಚತುಷ್ಟ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಪಶುತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯಾನ್ನಾತ್ಮನಾಽಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಕ್ತಸ್ಯೈವ ಚತುಷ್ಟ್ವಸ್ಯ ಶಬ್ದಗತಚತುಃಸಂಖ್ಯಾಯುಕ್ತಾನ್ತರಿಕ್ಷಾಖ್ಯಮಧ್ಯಮಚಿತೇರ್ಯೋಗ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಾಸಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಭಿಃ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ವಿರಾಟ್ತ್ವಸಮ್ಪಾದನಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ,
ದಶಪ್ರಾಣಭೃದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ--ತತ್ರ ದಶಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃದಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಪಶುರೂಪತ್ವಂ ಪಶೂನಾಮನ್ನರೂಪತ್ವಂ ಮಧ್ಯಮಾಯಾ। ಶ್ಚಿತೇರನ್ತರಿಕ್ಷತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತಾಶ್ಛನ್ದಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮುಪಹಿತತ್ವಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾದಿದಿಕ್ಷು ದ್ವಾದಶ ದ್ವಾದಶ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾಯಾ ಏವೇಷ್ಟಕಾಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪುನರ್ಜಗತ್ಯಾದಿದ್ವಾರೇಣಾನ್ನಾತ್ಮನಾಽಪಿ ಪ್ರಶಂಸನ, ಪೂರ್ವೇಷ್ಟಕಾಭ್ಯೋಽವ್ಯವಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪಧೇಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ, ಮಂತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯುತ್ತರಾಸಾಮಷ್ಟಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ನಿರುಕ್ತರೂಪಂ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತದ್ವಿಧಾನಂ, ಪಶ್ಚಾದುಪಧೇಯಾನಾಂ ದ್ವಾದಶಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರತೀಕಮಾದಾಯ ತೇಷಾಂ ಸಮನಾರ್ಥತ್ವೇನ ಮಾದಿಚ್ಛನ್ದೋರೂಪತಾಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ತದ್ಭಿನ್ನತ್ವಂ ಚೋಪಪಾದ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಪುರಃಸರಂ ತನ್ಮಂತ್ರಪ್ರತೀಕವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಸನ್ಧಿಷು। ನಿರುಕ್ತಾನಿರುಕ್ತಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಾನಾಮಪಿ ಛನ್ದಸಾಮುಪಧಾನಸ್ಯಾನ್ಯತರೋಪಧಾನಪಕ್ಷೇ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರತಿದಿಕ್ಷು ಯದ್ದ್ವಾದಶತ್ವಂ ತಸ್ಯಾ ಬೃಹತೀಸಮ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಾಸಾಮೇವೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪುನರ್ವಿಸ್ರಸ್ತಪ್ರಜಾಪತ್ಯವಯವಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತಾಸಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಭಿಃ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅರ್ಥವಾದಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಕ್ತಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಮಸ್ತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ
ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಚತುರ್ದಶವಾಲಖಿಲ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್—ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ವಾಲಖಿಲ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವಾಲಖಿಲ್ಯನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ಪುರಸ್ತಾತ್ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಸಪ್ತ ಸಪ್ತ ವಾಲಖಿಲ್ಯೇಷ್ಟಕಾ ವಿಧಾಯ ತಾಃ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚೇದಾನೀಂ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದೇನ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಾಭಿಧಾನದ್ವಾರಾ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರಸ್ತಾತ್ಪಶ್ಚಾಚ್ಚೋಪಧೇಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನ್ಮನ್ತ್ರಾನುದಾಹೃತ್ಯ ಸಂಗೃಹ್ಯ ಚ ತೇಷಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಬಾಲಖಿಲ್ಯೋಪಧಾನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಸ್ಯೋಕ್ತಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುರಸ್ತಾದುಪಧೇಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಚತುರೋ ಮಂತ್ರಾನುದಾಹೃತ್ಯ ತೇಷಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪಶ್ಚಾದ್ಬಾಲಖಿಲ್ಯಾಪ್ರಸಞ್ಜನಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಗತಿಪ್ರಕಾರಂ ವಿಭಜ್ಯ ತಥೋತ್ತರಾಂಶ್ಚತುರೋ ಮನ್ತ್ರಾನ್ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಭುವಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ವಸ್ಯಾನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಶರೀರರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಕಾರಮಭಿಧಾಯಾದ್ಯಾ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾ-ಪಞ್ಚ ದಿಶ್ಯಾಃ-ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಃ-ಚತಸ್ರ ಋತವ್ಯಾ।-ಇತ್ಯೇಕಾದಶ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽವಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಶಿರಆದ್ಯಙ್ಗಕಲ್ಪನಯಾ ತತ್ರತ್ಯ ಪ್ರಾಣರೂಯಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ೭೩-೭೯
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೮।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಚತುರ್ಥೀ ಚಿತಿಃ-ತತ್ರಾದೌ ಅಷ್ಟಾದಶಸ್ತೋಮೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಚತುರ್ಥ್ಯಾಶ್ಚಿತ್ಯಾ ಉಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಸ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಧಾನವಿಧಾಯಿನ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ಸ್ತೋಮಸಂಜ್ಞಕಾಂ ಇಷ್ಟಕಾಂ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಾಸಾಂ
ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಾಣದ್ವಾರಾ ಪ್ರಜಾಪತಿರೂಪತ್ವೇನ
ಪ್ರಶಸ್ಯಾಧುನಾ ಚಿತಿಪ್ರಯುಕ್ತಮೃಷಿತ್ವಂ ಪ್ರಾಣೇಷು ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನರ್ವಿಸ್ರಸ್ತಪ್ರಜಾಪತ್ಯವಯವಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನರೂಪತಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ತೋಮೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಪುರಸ್ತಾದ್ದಕ್ಷಿಣತ ಉತ್ತರತಃ ಪಶ್ಚಾಚೋಪಧೇಯೇಷ್ಟಕಾ--ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಇತ್ಥಂ ಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ವಾಯ್ವಾದಿದೇವತಾರೂಪಾಣಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಮಭಿಧಾಯೋತ್ತರತ್ರೋಪಧೇಯಾನಾಂ ಚತುರ್ದಶಾನಾಂ ಸಂವತ್ಸರರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಪುರಃಸರಂ ತತ್ರ ಕ್ರಮಾಚ್ಚತುರ್ದಶ ಮನ್ತ್ರಾನಪಿ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಥಮೋತ್ತಮಸ್ತೋಮೇಷ್ಟಕಯೋರ್ವಾಯುರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉಕ್ತಾಯಾ ಅಷ್ಟಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿವೃತಸ್ತೋಮದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ
ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸ್ಪೃದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ದಶ ಸ್ಪೃದಿಷ್ಟಕಾ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸ್ಪೃನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ದಶಾನಾಮಪ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಸ್ಪೃದಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾಯಾ ದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿರಾಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ। ಋತಬ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ಚ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮೃತವ್ಯೇಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್, ಅರ್ಥವಾದದ್ವಯೇ ಚ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಯಚ್ಚ ತಸ್ಯ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಙ್ಗಂ ತತ್ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಸ್ಥಾನೀಯಮಿತಿ ಋತವ್ಯಯೋಃ ಸ್ತವನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಸಪ್ತದಶ ಸೃಷ್ಟೀಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-ತತ್ರ ಚ ಸಪ್ತದಶ ಸೃಷ್ಟಿನಾಮಧೇಯಾ ಇಷ್ಟಕಾ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಪ್ತದಶಾನಾಮಪ್ಯುಪಧೇಯಾನಾಂ ಸೃಷ್ಟೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತಾಯಾಃ ಸಪ್ತದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸೃಷ್ಟಿನಾಮನಿವಚನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೪ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಸ್ತೋಮೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸ್ಪೃದಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಚ ಕ್ರಮದೇಶಯೋರಭಿಧಾನಮ್ , ತತಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಾಮೇವ ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಂ ದೇಶಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಸ್ಯಾಶ್ಚತುರ್ಥ್ಯಾಶ್ಚಿತೇಃ ಬ್ರಹ್ಮಚಿತ್ಯಾದಿನಾಮಧೇಯಾನಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಾನಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಸ್ಯಾ ಆರ್ಷೇಯವತೀತ್ವಬನ್ಧುಮತೀತ್ವಯೋರಭಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಯೋರುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪುರೀಷನಿವಪನ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೮।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
ಪಞ್ಚಮೀ ಚಿತಿ:--ಅಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್-- ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮ ವಿರಾಜಾಮುಪಧಾನಾರ್ಥಮುಪೋದ್ಧಾತಃ, ಪ್ರಾಗಾದಿಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಮಧ್ಯೇ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ದೇವದೃಷ್ಟಾನಾಮಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವಾಸು ದಿಕ್ಷು ದಶಾನಾಂ ದಶಾನಾಂ ವಿರಾಡಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಅಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿದೃಷ್ಟತ್ವಮಪ್ಯಭಿಧಾಯ ಪಾಪನಿರ್ಹರಣಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಾಗಾದಿಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಮಧ್ಯೇ ಚೋಪಧೇಯಾಯಾ ಅಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಾಯಾ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಉಪಧೇಯಾಯಾ ಅಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗ್ಪಶ್ಚಾದುಪಧೇಯಯೋರಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನತ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಯೋರುಪಧೇಯಯೋರಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಯೋರ್ಬಾಹುತ್ವಂ ಮಧ್ಯೇ ಉಪಧೇಯಾಯಾ ಅಸಪತ್ನೇಷ್ಟಕಾಯಾ ಅನ್ನತ್ವಂ ಚೋಪವರ್ಣ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಸಪತ್ನಾಸು ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪಾಪಾಪಹನ್ತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿದುಷಃ ಪಾಪಂ ನ ಕೀರ್ತಯದಿತಿ ನೈಮಿತ್ತಿಕಃ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕ ಉಪದೇಶಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ
೨ ಚತ್ವಾರಿಂಶನ್ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನ ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಮನಿರ್ವಚನಂ, ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರತಿದಿಶಂ ದಶ ದಶಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿಧಾಯ। ತಸ್ಯಾ ವಿರಾಡ್ರೂಪೇಣ ವಿರಾಜೋಽನ್ನರೂಪೇಣ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶನ್ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುರಸ್ತಾದುಪಧೇಯಾನಾಂ ದಶಾನಾಂ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪಧೇಯಾನಾಂ ದಶಾನಾಂ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿದಶದೇವತಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದುಪಧೇಯಾನಾಂ ದಶಾನಾಂ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ದಶಲೋಕಾತ್ಮಕತ್ವಂ-ಉತ್ತರತ ಉಪಧೇಯಾನಾಂ ದಶಾನಾಂ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಮೃತ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ವಿರಾಟ್ಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುನಸ್ತಾಸಾಮೇವ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿದಶಕಂ ಕ್ರಮಾತ್ ದಶಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕತ್ವಂಅಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾದಶಕಾತ್ಮಕತ್ವಂ-ದಶದಿಗಾತ್ಮಕತ್ವಂ-ಮಾಸರ್ತ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತದ್ರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯದಶತಾಂ ಭೂಮ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯೌರ್ಲೋಕಾತ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದೇವಾ। ನಾಮಾರೋಹಣದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕತತ್ತಲ್ಲೋಕಾರೋಹಣರೂಪಫಲಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉತ್ತರೋತ್ತರಲೋಕಾರೋಹಣಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪೂರ್ವವತ್ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾಗತಸಂಖ್ಯಾಂ ತದುಪಧಾನಸಾಧನಭೂತಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರಗತ--ಸಂಖ್ಯಾಂ ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾ ಅನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶತ್ಸ್ತೋಮಭಾಗೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ --ತತ್ರ ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸ್ತೋಮಭಾಗೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ತೋಮಭಾಗನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ವಿಹಿತೇ ಸ್ತೋಮಭಾಗೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನೇ ಸಾಧನಭೂತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ದಿಕ್ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಕೃತ್ವಾ ತೇಷಾಮಿತಿಹಾಸಶೇಷಸಂಕ್ಷೇಪೇಣಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಂ, ಸ್ತೋಮಭಾಗೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಾನಾಮೇಕವಿಂಶತೀನಾಂ ಸ್ತೋಮಭಾಗಾನಾಂ ಕ್ರಮಾತ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಗಾದಿಚತುರ್ದಿಗಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಪುನಸ್ತಾಸಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉತ್ತಮಾನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ತೋಮಭಾಗಾನಾಂ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ತ್ರಯೀಲಕ್ಷಣಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮ್ಯಾ:ಸ್ತೋಮಭಾಗೇಷ್ಟಕಾಯಾಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಯುಕ್ತಿಕಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ಸಕಾರಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಸರ್ವತೋಽಷಾಢಾಯಾ ವೇಲಾಯಾಂ ಸ್ತೋಮಭಾಗಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತಾಸಾಮುಪಹಿತಾನಾಂ ಸ್ತೋಮಭಾಗಾನಾಂ ಪುರೀಷೇಣ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಬಹುಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ತೋಮಭಾಗಾನನ್ತರೀಯಪುರೀಷನಿಪವನಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮಚಿತಿತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಪಞ್ಚಮರ್ತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅನ್ಯಾಸಾಂ ಚಿತೀನಾಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾನ್ತತ್ವಮಸ್ಯಾಶ್ಚತೇಸ್ತದ್ರಹಿತತ್ವಂ ಚೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಚಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಯಾಃ ಷಷ್ಠಚಿತಿತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಷಷ್ಠರ್ತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರೀಷನಿವಪನಂ ವಿಕರ್ಣೀಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಯೋರುಪಧಾನಂ ಹಿರಣ್ಯಶಕಲೈಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ ಅಗ್ನೇರಭ್ಯಾಧಾನಂ ಚೇತ್ಯೇತತ್ಕ್ರಿಯಾಜಾತಸ್ಯ ಸಪ್ತಮಚಿತಿತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಸಪ್ತಮರ್ತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಿತಿಷು ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಂ ಷಟ್ತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅನ್ಯಾಸು ಚಿತಿಷು ಪುರೀಷನಿವಪನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕತ್ವಮಸ್ಯಾಂ ಚಿತೌ ತ್ವಮನ್ತ್ರಕತ್ವಂ ಚೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮೋತ್ತಮಯೋಶ್ಚಿತ್ಯೋರಿದಂಲೋಕತ್ವಂ ಮಧ್ಯಮಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಚಿತೀನಾಮನ್ತರಿಕ್ಷಲೋಕತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದ್ಯಮಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೮।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪಞ್ಚನಾಕಸದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಞ್ಚನಾಕಸದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ ನಾಕಸನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ತಚ್ಚ ವಿಹಿತಮುಪಧಾನಂ ಪ್ರಾಗಾದಿಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಮಧ್ಯೇ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುರಸ್ತಾದ್ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರತೋ ಮಧ್ಯೇ ಚೋಪಧೇಯಾಯಾ ನಾಕಸದಿಷ್ಟಕಾಯಾಂ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನಾಕಸದಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್।
ಪಞ್ಚಚೂಡೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಞ್ಚಚೂಡೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ ಪಞ್ಚಚೂಡಾನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ಪಞ್ಚಾನಾಂ ನಾಕಸದಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಚೂಡಾನಾಂ ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವಿಧ್ಯೇನಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಞ್ಚಚೂಡೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ ನಿರೂಪಣಂ, ಪುರಸ್ತಾದ್ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರತೋ ಮಧ್ಯೇ ಚೋಪಧೇಯಾಯಾಶ್ಚೂಡೇಷ್ಟಕಾಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಚೂಡೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಂ, ಪಞ್ಚಾನಾಂ ನಾಕಸದಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಚೂಡಾನಾಂ ಚ ಸಂಖ್ಯಾ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾ ವಿರಾಡ್ರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿರಾಡಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ಅಸ್ಯಾಶ್ಚಿತೇರಗ್ನೇರಾಶೀಷ್ಟ್ವಮನ್ತತ್ವಮುತ್ತಮಚಿತಿತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನಾಕಸಚ್ಚೂಡಯೋರನ್ತರಾ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ದಿಕ್ಪರತ್ವೇನ ಕ್ರಮವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಏಕತ್ರಿಂಶಚ್ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ --ತತ್ರ ಚ ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಂ ತೃಚೇನೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅತಿಚ್ಛದಾ:ಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಛನ್ದಸ್ಯಾಸು ಮಹದುಕ್ಥಸ್ಯಾನುಪ್ರವೇಶವರ್ಣನಮ್ , ಉಪಧಾನಸಾಧನಭೂತಮನ್ತ್ರಗತಛನ್ದಸಾಂ ಶಿರಆದ್ಯವಯವೈಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಛನ್ದಸ್ಯಾನಾಮುಪಧಾನಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪುರಸ್ತಾತ್ತಿಸೃಣಾಂ ಶಿರೋರೂಪಾಣಾಂ ಗಾಯತ್ರೀಣಾಂ--ಪುರಸ್ತಾದೇವ ರೇತಃಸಿಗ್ವೇಲಾಯಾಂ ತಿಸೃಣಾಮುರೋರೂಪಾಣಾಂ ತ್ರಿಷ್ಟುಭಾಂ ಪಶ್ಚಾದ್ರೇತಃಸಿಗ್ವೇಲಾಯಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಶ್ರೋಣೀರೂಪಾಣಾಂ ಜಗತೀನಾಂ--ಪಶ್ಚಾದೇವ ಜಗತೀಭ್ಯೋಽನನ್ತರ್ಹಿತಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಸಕ್ಥಿರೂಪಾಣಾಮನುಷ್ಟುಭಾಂ-ಅಷಾಢಾವೇಲಾಯಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ತಿಸೃಣಾಂ ಪರ್ಶುರೂಪಾಣಾಂ ಬೃಹತೀನಾಂ-ಬೃಹತೀನಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ತಿಸೃಣಾಂ ಕೀಕಸಾರೂಪಾಣಾಂ ಕಕುಭಾಂ-ಗಾಯತ್ರೀಭ್ಯೋಽನನ್ತರ್ಹಿತಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಗ್ರೀವಾರೂಪಾಣಾಮುಷ್ಣಿಹಾಂ--ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಸ್ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣತಸ್ತಿಸೃಣಾಂ ಪಕ್ಷರೂಪಾಣಾಂ ಪಂಕ್ತೀನಾಂ ಉತ್ತರತಶ್ಚತಸೃಣಾಂ ಪಕ್ಷರೂಪಾಣಾಮೇವ ಪದಪಂಕ್ತೀನಾಂ-ಪುರೀಷವತ್ಯಾಃ ಪುರಸ್ತಾದುದರರೂಪಾಯಾ ಏಕಸ್ಯಾ ಅವಿಚ್ಛನ್ದಸಃ-ಪಶ್ಚಾತ್ತಿಸೃಣಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರೂಪಾಣಾಂ ದ್ವಿಪದಾನಾಂ-ಏವಮೇಕತ್ರಿಂಶಚ್ಛನ್ದಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಧಾನವಿಧಾನಂ ತತ್ರಾಪಿ ಪುರೀಷವತೀ ಅತಿಚ್ಛನ್ದಾಶ್ಚೈತೇ ಉಭೇ ಇಷ್ಟಕೇ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ಪುರೀಷಸಹಿತೇ ಪ್ರಾಚ್ಯೌ ಚ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ತಯೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಧಾನಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಏವಮುಕ್ತರೀತ್ಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಕೃತೇ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಸುಕೃತೋ ಭವತ್ಯನ್ಯಥಾ ದುಷ್ಕೃತೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪುಷ್ಪಾಖ್ಯಯೋಃ ಸಾಮ್ನೋರ್ನಿಧನೇ ಅಭಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಅಷ್ಟಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚಾತ್ಮನೋ ಮಧ್ಯೇಽಷ್ಟಾನಾಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೇತಿಹಾಸಂ ಛನ್ದಸ್ಯೋತ್ತಮಾಷ್ಟೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಸಾಧನಭೂತೈರ್ಯಜುರ್ಭಿರೇವೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ। ಅಷ್ಟಪುನಶ್ಚಿತೀಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಮಧ್ಯತ ಏವಾಷ್ಟಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇಷ್ಟಕಾವತ್ಪುನಶ್ಚಿತೀಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನವಿಧಾನಮ್ , ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪುನಶ್ಚಿತೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಜಘನಾರ್ಧೇ ಪುಚ್ಛಸನ್ಧಾವುಪಧಾನಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಚ ಪುನರ್ಮಧ್ಯತ ಏವೋಪಧಾನಸ್ಯ ಸಮರ್ಥನಂ, ಪುನಶ್ಚಿತೀನಾಮಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಾಸಾಮಷ್ಟಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃಸಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಶ್ಚಿತಿನಾಮಧೇಯನಿರ್ವಚನಂ, ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಜಘನಾರ್ಧೇ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ಪೂರ್ವಾರ್ಧೇ ಚ ಪುನಶ್ಚಿತೀನಾಮುಪಧಾನಮಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋಪಧಾನಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಸಮರ್ಥನಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪುನಶ್ಚಿತೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಚೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪುನಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇಽಷ್ಟಾನಾಂ ಪುನಶ್ಚಿತೀನಾಮುಪಧಾನೇಽಷ್ಟೌ। ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೮।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ದ್ವಯೋರ್ಋತವ್ಯೇಷ್ಟಕಯೋರುಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಧರ್ಮಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮೃತವ್ಯಯೋರುಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಸಕೃತ್ಸಾದನವಿಧಾನಂ ಚ, ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಚಿತೌ ಅವಶ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಋತುರೂಪತ್ವೇನರ್ತವ್ಯಯೋರುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಮೃತವ್ಯಯೋರುಪಧಾನಂ ಪ್ರಥಮಾಯಾಃ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷಶ್ಚೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣರ್ತವ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತಾ ಏವರ್ತವ್ಯಾಃ ಸಂಯಾನ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರಾನ್ಯಾ ಏವ ಸಂಯಾನ್ಯ ಇತಿ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ।
ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷ ಉಪಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷ ಉಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಥಮಾಯಾ ಮಧ್ಯಮಾಯಾಶ್ಚ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾ ಉಪರಿಷ್ಟಾದುಪಧೇಯಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾ ಮಧ್ಯಮಾಯಾಶ್ಚ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಿಹಿತೇ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿರುಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಸಾದನಸೂದದೋಹಸಾ ಧವದನಾಭಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವವ ದ್ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ಸಂಯಾನೀತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರಾನ್ಯಾ ಏವ ಸಂಯಾನ್ಯ ಇತಿ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ । ಮತಪನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಸರ್ವಚಿತಿಶೇಷಃ, ತತ್ರ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಮ್ -ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಪುರಃಸರಂ ಪಂಚಮ್ಯಾಂ ಚಿತೌ ಪ್ರಥಮಚಿತಿವತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನವಿಧಾನಂ, ಲೋಕಮ್ಪೃಣೋಪಧಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸಾದನಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಕೇವಲಂ ಸೂದದೋಹಸಾಧಿವದನಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಸ್ಯಾ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಯಾ ಅಯಾತಯಾಮತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಯಜುಷ್ಮತೀರುಪಧಾಯ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಯಾ ಪ್ರಚ್ಛಾದಯತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಯಜುಷ್ಮತೀರುಪದಧ್ಯಾನ್ನ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛೇಷು ಇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಉಭಯೀರ್ಯಜುಷ್ಮತೀಶ್ಚ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಶ್ಚಾತ್ಮನ್ನುಪದಧಾತೀತ್ಯನೂದ್ಯಾತ್ಮನಃ ಪೀನತ್ವಂ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಯೋಸ್ತನೀಯಸ್ತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಚಿತಸ್ಯಾಚಿತಸ್ಯ ಚ ವಿಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಲೋಕಮ್ಪೃಣಯಾ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚ ಜೀವಿಷ್ಯತೋ ಮರಿಷ್ಯತಶ್ಚ ವಿಜ್ಞಾನನಿರೂಪಣಂ, ಕ್ರಮಸಹಿತಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಭಿಃ ಸರ್ವತಃ ಸಂಛಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್ , ಆತ್ಮನ ಏವಾಧಿ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಾನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಚಯನವಿಧಾನಂ, ಪಾಕಸಮಯೇ ಉಪಧಾನಸಮಯೇ ವಾ ಭಿನ್ನಾ ಅತಿಪಾಕಾತ್ಕೃಷ್ಣಾಶ್ಚೇಷ್ಟಕಾ ನೋಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣಾನಾಮತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಚೋತ್ಕರೇ ಉತ್ಕಿರಣರೂಪಪ್ರತಿಪತ್ತಿಕಥನಂ ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾನಾಂ ಚೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪರಿಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಸಯುಕ್ತಿಕಮಭಿಧಾಯ ತಿಸೃಣಾಂ ಚಿತೀನಾಂ ತ್ರ್ಯಾಲಿಖಿತತ್ವಂ ದ್ವಯೋರಪರಿಮಿತಾಽಽಲಿಖಿತತ್ವಂ ಚ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪುನಃ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಚಿತೀನಾಂ ತ್ರ್ಯಾಲಿಖಿತತ್ವಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ - ಮಧ್ಯಮಾಯಾಂ ಚಿತಾವಾವಪನಸ್ಥಾನವಿಧಾನಮ್ , ಅತಿರಿಕ್ತಾ ಇಷ್ಟಕಾ ನೈವೋಪಧೇಯಾ ಇಚ್ಛಾ ಚೇದುಪಧೇಯಾ ವಾ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದೇವಾನಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ನೈವೋಪಧೇಯಾ ಇತಿ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೩ ಪುರೀಷನಿವಪನಮ್--ತತ್ರ ಚ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೋಪಧಾನಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪುರೀಷನಿವಪನವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಪುರೀಷನಿವಪನಮಾದೌ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ನ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಮಾವಪೇದಿತ್ಯೇಕೀಯಮತನಿರಸನಪೂರ್ವಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ,
ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಮುಪ್ತೇನ ಪುರೀಷೇಣಾತ್ಮನಃ ಸಂಛಾದನಸ್ಯ ಕ್ರಮಸಹಿತಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪುರೀಷೇಣಾತ್ಮನಃ ಸರ್ವತಃ ಸಂಛಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪುರೀಷನಿವಪನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುರೀಷನಿವಪನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಛನ್ದೋದೇವತಾದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತೋ ವಿಕರ್ಣೀ ಚ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಂ ಚೋಭೇ ಪರಸ್ಪರಂ ಯಥಾ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ಸ್ಯಾತಾಂ ತಥೋಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಕರ್ಣ್ಯಾಃ ಉಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ, ಪುನರ್ವಿಕರ್ಣೀಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಯೋರುಪಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಯೋರಾಯುರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಮುತ್ತರಾಂ ವಿಕರ್ಣೀಮುಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಿಕರ್ಣ್ಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾ ಉಪಧಾನೇ ಚ ಕ್ರಮಾತ್ಪೂರ್ವತ್ರೈಕ ಉತ್ತರತ್ರ ದ್ವಾವಿತಿ ಮಂತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನಾನೋಪಧಾನಂ ಸಕೃತ್ಸಾದನಂ ಸಮಾನಕರಣಂ ಶರ್ಕರಾಮಯತ್ವಂ ಚೇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಸಹೇತುಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ , ಪೂರ್ವವತ್ಸೂದದೋಹಸಾಽಧಿವದನಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಸು ಸಾರ್ಥವಾದಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸಾಮ್ನಾಂ ಗಾನವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಸಾಮಗಾನಂ "ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ " ಇತ್ಯೇತಾಸು ವ್ಯಾಹೃತಿಷು ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತಾನಿ ವೈ ಸಾಮಾನಿ ನಾನಾಪ್ರಸ್ತಾವಾನಿ ಸಮಾನನಿಧನಾನೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಇಷ್ಟಕಾಭಿಶ್ಚಿತಸ್ಯ ಸಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಹಿರಣ್ಯಶಕಲೈರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಶತಾಭ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ,
ಚಿತಿಪುರೀಷಾಣಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾ--ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಸಪ್ತಾನಾಮಪಿ ಚಿತೀನಾಂ ಕ್ರಮಾದ್ ಭೂಮ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯೌರ್ಯಜ್ಞ ಯಜಮಾನಸ್ವರ್ಗಾಮೃತರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಾಸಾಂ ಕ್ರಮಾತ್ಪಶುವಯೋನಕ್ಷತ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪ್ರಜಾದೇವಾಮೃತಾತ್ಮನಾ ಪುರೀಷೇಣ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಮಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಧಿದೇವತರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಾಸಾಮೇವ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಚಿತೀನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಟಮಂ ಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ॥


೯।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಶತರೂದ್ರಿಯಂ ಕರ್ಮ ತತ್ರಾದೌ ರೂದ್ರರೂಪತಾಪನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇರೂಪಶಮನರೂಪಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಂ ಶತರುದ್ರಿಯಹೋಮೀಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಹೋಮೇ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯೋಭಯವಿಧಾನ್ನಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚಯನಸಂಸ್ಕಾರೇ ಜಾತರುದ್ರದೈವತೋಚಿತರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತೇ ಹೋಮೇ ಸಾಧನತಯಾ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಾಯಾ ಜುಹ್ವಾ ಅಪವಾದತ್ವೇನಾರ್ಕಪರ್ಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಹೋಮಸ್ಯ ಪರಿಶ್ರಿತ್ಸು ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಿಧಾನಂ, ಪುನಸ್ತತ್ಯೈವ ಹೋಮಸ್ಯ ಶತಶೀರ್ಷ್ಣೋ ರುದ್ರಸ್ಯೇತರೇಷಾಂ ಚ ರುದ್ರಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತಚ್ಛಮನಾರ್ಥತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹೋಮಸಾಧನತ್ವೇನ ವಿಹಿತಸ್ಯಾರ್ಕಪರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪರಿಶ್ರಿತಾಮಪಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಿಸೃಷ್ವಶೀತಿಷು ಸ್ವಾಹಾಕಾರಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯುಪರಿಷ್ಟಾದ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕಸ್ಮಿನ್ಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಹೋಮಸಾಧನಭೂತಮಂತ್ರಜಾತೇಷು ಷೋಡಶರ್ಚಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾನುವಾಕಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಯಾ ಋಚಃ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಥಮಾನುವಾಕೀಯಷೋಡಶಮನ್ತ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚತುರ್ದಶಮನ್ತ್ರಾನವಯುತ್ಯ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಿಭ್ಯೋ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜಾತೇಭ್ಯೋ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಚನ ಮಂತ್ರಾ ಉಭಯತೋ ನಮಸ್ಕಾರಾಃ ಕೇಚನಾನ್ಯತರತೋ ನಮಸ್ಕಾರಾ ಇತಿ ತದ್ವೈಷಮ್ಯೇ ಕಾರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅನ್ಯತ್ರ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರತಿಮನ್ತ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಸ್ವಾಹಾಕಾರ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ತಥೈವ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ತಿಸೃಷ್ವಶೀತಿಷು ಸ್ವಾಹಾಕಾರಕರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮೇಽನುವಾಕೇ ತು ಪ್ರತಿಮಂತ್ರಂ ಸ್ವಾಹಾಕಾರ ಇತ್ಯಪ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವ್ಯಾಹೃತಿಸಂಜ್ಞಕಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಜಪಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಉತ್ತರಸಂಜ್ಞಕಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಜಪಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಮಂತ್ರಮವಯುತ್ಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಏತಸ್ಮಿನ್ನನುವಾಕೇ ಯಜುರ್ಗತಾ ಸಪ್ತತ್ವಸಂಖ್ಯಾ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ತೃಪ್ತಿಹೇತುರ್ಭವತೀ। ತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮೇ ಚೋತ್ತಮೇಽನುವಾಕೇ ಯಾ ಸಂಖ್ಯಾ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅವತಾನಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೋಮಕರಣವಿಧಾನಂ, ಅವತಾನಮನ್ತ್ರೇಷು ಸಹಸ್ರಯೋಜನಪದಪ್ರಯೋಗಾತ್ಪರಮೇ ದೂರೇ ಧನುಷಾಮವರೋಪಣಂ ಕೃತಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನೇ ಸಹಸ್ರಯೋಜನತ್ವಾದಗ್ನೌ ಹೋಮೇನ ಸಹಸ್ರಯೋಜನೇ ಏವ ಧನುಷಾಮವರೋಪಣಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರೇ" ಅಸಂಖ್ಯಾತಾ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಸ್ಮಿನ್ಮಹತ್ಯರ್ಣವೇ" ಇತ್ಯೇತತ್ಪದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತಾನಾಮವತಾನಹೋಮಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೋ ಮಕರಣವಿಧಾನಂ, ತಾನ್ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಮನ್ತ್ರಾನ್ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, " ದಶ ಪ್ರಾಚೀರ್ದಶ ದಕ್ಷಿಣಾ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಂಖ್ಯೇಯಂ ದಿಗ್ವಿಶೇಷಂ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾಮಾತ್ರಮುಪಜೀವ್ಯ ಶಂಸಿತ್ವಾ- ಇದಾನೀಂ ತತ್ಸರ್ವಮುಪಜೀವ್ಯಾಞ್ಜಲಿಕರಣಹೇತುಸಹಿತಮವಶಿಷ್ಟಮನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗೋಪಯೋಗಸಹಿತಂ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, " ತಮೇಷಾಂ ಜಮ್ಭೇ ದಧ್ಮಃ" ಇತ್ಯತ್ರ ತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇಽಮುಮಿತಿ ಪ್ರಯುಞ್ಜ್ಯಾದಭಿಚಾರಾರ್ಥಮಿತ್ಯೇಕೀಯಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಸಯುಕ್ತಿಕಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, " ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಾನ್ ಜುಹೋತೀತಿ " ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷೇ ಪರ್ಯಾವರ್ತನಾಮಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಾನ್ತೇ
ಸ್ವಾಹಾಕಾರಸ್ಯಾನ್ನಪ್ರದತ್ವಾತ್ವಾದನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಷಟ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಉಪಪಾದನಮ್ ಉಕ್ತಹೋಮಾನನ್ತರಂ ತದ್ಧೋಮಸಾಧನಮರ್ಕಪರ್ಣಂ ಚಾತ್ವಾಲೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಶತರುದ್ರಿಯಹೋಮಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಶತರುದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಮೇವ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೨ ಅಗ್ನೀತ್ಕರ್ತೃಕಸ್ಯಾಗ್ನೇರದ್ಭಿಸ್ತ್ರಿಷ್ಕೃತ್ವಃ ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪರಿಷೇಕೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪರಿಷೇಕಸಾಧನಮುದಕುಂಭಂ ನಿಧಾಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ತ್ರಿಷ್ಕೃತ್ವೋ ವಿಪಲ್ಯಯನವಿಧಾನಂ, ತ್ರಿಃ ಪರ್ಯೇತ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಾಶ್ಮಾನಂ ಕುಮ್ಭಂ ಕೃತ್ವಾ ನೈರ್ಋತ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಹೇತುಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್ ಉಕ್ತೇ ನಿರಸನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ನಿರಸ್ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಶ್ಮನೋಽಭೇದನೇ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ನಿರಸನಾನನ್ತರೀಯಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತಃ ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯ ಇಷ್ಟಕಾಧೇನೂಃ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಿಹಿತಮಿಷ್ಟಕಾಧೇನುಕರಣಮಾಸೀನೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಛಾಖಿನಾಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಿಷ್ಠತಾಽಪಿ ಕಥಂ ತಿಷ್ಠತಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ತತ್ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಕೃತೇ ಇಷ್ಟಕಾಧೇನುಕರಣೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಸ್ಪರ್ಶಪೂರ್ವಕಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾಧೇನುಕರಣಸ್ಯ ವಾಗ್ಧೇನುಕರಣಾತ್ಮನಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರೈವ ಮನ್ತ್ರಾಂತರಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತೋ ಮಣ್ಡೂಕಾಽವಕಾವೇತಸಶಾಖಾಭಿರಗ್ನಿಸ್ಥಲಸ್ಯ ಸರ್ವತೋ ವಿಕರ್ಷಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ ಮಣ್ಡೂಕಾಽವಕಾವೇತಸಶಾಖಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ತತ್ಸಮ್ಪಾದ್ಯಸ್ಯ ವಿಕರ್ಷಣಸ್ಯ ಶಮನಾರ್ಥತಾಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಕರ್ಷಣೇನ ವಾನ್ತರಸಾ ಮಣ್ಡೂಕಾದಯೋಽನುಪಜೀವನೀಯಾ ಆಸನ್ನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಮಣ್ಡೂಕಾದಿಭಿರ್ದಕ್ಷಿಣೇಪ್ರದೇಶೇ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಚ ವಿಕರ್ಷೇದಿತಿ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಯುತಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪೂರ್ವವದುತ್ತರಪ್ರದೇಶೇ ಪೂರ್ವಪ್ರದೇಶೇ ಚ ಮಣ್ಡೂಕಾದಿಭಿರ್ವಿಕರ್ಷೇದಿತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಾದಿಕ್ರಮೇಣ ವಿಕರ್ಷಣಾತ್ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯಕ್ರಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರಾತ್ಮಭಾಗವಿಕರ್ಷಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ಕ್ರಮಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಕ್ಷಾದೀನಾಂ ವಿಕರ್ಷಣಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣಪಕ್ಷಾದೀನಾಂ ವಿಕರ್ಷಣೇಷು ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತಸಪ್ತತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಣ್ಡೂಕಾದೀನಾಮವಲಮ್ಬಭೂತಂ ವಂಶಮುತ್ಕರೇ ನ್ಯಸೇದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಏನಮಗ್ನಿಂ ಪರಿತಃ ಸಾಮಭಿರ್ಗಾಯೇದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾಮಗಾನಸ್ಯಾಮೃತರೂಪತಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕಿಂನಾಮಕಂ ಸಾಮ ಕಸ್ಮಿನ್ವಿಭಾಗೇ ಗಾಯೇದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ “ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಹೃದಯ " ಸಂಜ್ಞಕಂ ಸಾಮ ಕಸ್ಯಾಂಚಿದಪಿ ಋಚಿ ನ ಗೀಯತೇ ಕಿನ್ತು ಕೇವಲಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಶಬ್ದೇನ ಗೀಯತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನೇಃ ಪ್ರಜಾಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಭಯಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ತತ್ರೈವ ಗಾನೇ ನೋಭಯತ್ರಾಪಿ ಹೃದಯಂ ನಿಧೀಯತೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ನಾಮಿಷ್ಟಕಾರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾಮಗಾನೇ ಸಮಾಖ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತಮುದ್ಗಾತೃಕರ್ತೃಕತ್ವಮಪವಾದ್ಯೇತರಕರ್ತೃತ್ವೇ ಚ ದೋಷಮಭಿಧಾಯಾಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
• ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ


೯।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಔಪವಸಥ್ಯದಿವಸಾತ್ಪ್ರಾಚೀನೇ ದಿವಸೇ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಗಮಭಿಧಾಯ ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ದಿವಸೇ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ದರ್ಭಮುಷ್ಟಿನಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ತದಾಜ್ಯಂ ದಧ್ಯಾದಿ ಚಾದಾಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಸಮಾರೋಹಣವಿಧಾನಂ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಮಾರುಹ್ಯ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತೇನಾಜ್ಯೇನ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಂ ವ್ಯಾಘಾರಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ವ್ಯಾಘಾರಣಸ್ಯ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಧಾರಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಯಾಂ ವ್ಯಾಘಾರಣತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ನನು ಯದ್ಯೇಷಾ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾಽಗ್ನೇರುತ್ತರವೇದಿಸ್ತರ್ಹಿ ತದ್ವ್ಯಾಘಾರಣಂ ಪೂರ್ವೋತ್ತರವೇದಿವದ್ಧಿರಣ್ಯದರ್ಶನಾದಿಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸ್ವಾಹಾಕಾರವೇಟ್ಕಾರಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಪರೋಕ್ಷತ್ವಾಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಮಾಜ್ಯೇನ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತೇನ ವ್ಯತಿಹಾರಮುತ್ತರವೇದೇರ್ವ್ಯಾಘಾರಣಾತ್ತಥೈವಾಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಉತ್ತರವೇದಿತ್ವೇನ ವ್ಯಾಘಾರಣಮುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಘಾರಣಮನ್ತ್ರಾನ್ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯಾಹುತೀನಾಂ ಪಞ್ಚತ್ವಸಂಖ್ಯಾಽಗ್ನೇಃ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ತೃಪ್ತಿಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಸೋಪಯೋಗಂ ವಿನಿಯೋಗಮಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಬಹು। ತ್ವಾತ್ಸರ್ವಾನ್ನತ್ವಂ ವಿಹಿತಂ ತತ್ಸಮುಕ್ಷಣಂ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಭ್ಯೋ ಬಹಿರಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಉಪರಿಷ್ಟಾದ್ದರ್ಭಮುಷ್ಟಿಂ ನಿದಧಾತೀತ್ಯುಕ್ತಾನ್ದರ್ಭಾನ್ಸಮುಕ್ಷಣೇ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತೇ। ಷಾಮೇವ ದಧ್ಯಾದೀನಾಮಗ್ನೇರುಪರಿಷ್ಟಾದ್ಭಾಗರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮುಕ್ಷಣೇ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಣೇ ಮನ್ತ್ರಜಪಸ್ಯಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಯೋರ್ಗುಣದೋಷಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನೇರವರುಹ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಷ್ಯನ್ದೇ ಉತ್ಸಾದನವಿಧಾನಂ।
ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೋತ್ಸಾದನಸ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತತ್ರೈವೋದ್ವಾಸನಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಶಿರಃಶರೀರಸನ್ಧಾನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯದಾ ತ್ವಗ್ನಾವುತ್ಸಾದನಂ ತದೋಕ್ತೋದ್ವಾಸನೇ ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೋದ್ವಾಸನಾನನ್ತರಂ ಸಞ್ಚಿತೇ ಇಷ್ಟಕಾ ಸಮೂಹೇ ಸ್ಥಾಪನಾಯಾಗ್ನಿ ಪ್ರಣೇತುಂ ತಾವದ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇ ಆಜ್ಯಹೋಮಸಮಿದ್ಧೋಮಯೋಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಜ್ಯಹೋಮೇ ಪೂರ್ವಂ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತೇನೈಕಾಮಾಹುತಿಂ ಹುತ್ವಾ ಪುನರೇಕಸ್ಯಾಂ ಸ್ರುಚಿ ಷೋಡಶಗೃಹೀತಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತತ್ಸಮಂ ವಿಭಜ್ಯ ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಭಾಗಾಭ್ಯಾಮಪರಮಾಹುತಿದ್ವಯಂ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾಽಽಭ್ಯಾಂ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯೇವಂ ತಿಸ್ರ ಆಹುತೀರ್ಜುಹೋತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಮಾಜ್ಯಹೋಮಪ್ರಕಾರಮಭಿಧಾಯ ಸಮಿದ್ಧೋಮೇ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಾಶ್ಚ ಸಮಿಧ ಔದುಮ್ಬರ್ಯಸ್ತಿಸ್ರಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತಾನಾಮಾಜ್ಯಾಹುತೀನಾಂ ಪುರಸ್ತಾದನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಸದೃಶತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಪ್ರಥಮಾಹುತ್ಯರ್ಥಂ ಪಞ್ಚವಾರಂ ಗ್ರಹಣಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಪ್ರಾಣಪಞ್ಚಕೋಪಧಾನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಥಮಾಹುತಿ। ಹೋಮಮನ್ತ್ರೇ ತಿಗ್ಮಪದಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಹುತಿದ್ವಯಾರ್ಥಂ ಷೋಡಶವಾರಂ ಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತದಾಹುತಿದ್ವಯಮಷ್ಟಾಭಿರಷ್ಟಾ ಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರಿತ್ಯೇವಮನುವಾಕಶೇಷೇಣ ಹೋತವ್ಯಂ ತಥಾ ಚೈತಾಃ ಸರ್ವಾ ಋಚಃ · · ಸಮ್ಭೂಯ ಸಪ್ತದಶ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾ ಮನ್ತ್ರಗತಾಯಾ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಿಲಿತಾಯಾ ಗ್ರಹಣಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಿಧಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಿದ್ಧೋಮೇ ಮಂತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತನ್ನಿಗದವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಆಜ್ಯಸಮಿದಾಹುತಿಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಶ್ಚಾತ ಸಂಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಇತ್ಥಮಗ್ನಿಪ್ರಣಯನಾರ್ಥಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಾಯಣೌಪಯಿಕೀಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕರ್ತುಂ ತದುಚಿತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರೇಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ಅತ್ರ ಸಮ್ಪ್ರೈಷೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ನಪ್ರತಿರಥಂ ಜಪೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯೋಪಯೋಗಮಭಿಧಾತುಂ ಪುರಾಕಲ್ಪಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾಪ್ರತಿರಥಸ್ಯೇನ್ದ್ರತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದ್ವಾದಶರ್ಚಾಪ್ರತಿರಥಸೂಕ್ತಸ್ಯ ಜಪಕರಣವಿಧಾನಮ್ , ಅಪ್ರತಿರಥಸೂಕ್ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತದ್ಗತಋಕ್ಸಂಖ್ಯಾಛನ್ದೋದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತೋಽಗ್ನೇಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುದ್ಯಮನವಿಧಾನಮ್, ಉದ್ಯಮನಾನನ್ತರಮಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ " ಪಞ್ಚ ದಿಶೋ ದೈವೀ:" ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಶ್ಚಿತ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಗಮನಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರಾಗ್ನೀಧ್ರಪರ್ಯನ್ತಂ ಗತ್ವಾ ತತ್ರೈಕಸ್ಯ ।ಪೃಶ್ನಿವರ್ಣಸ್ಯಾಶ್ಮನಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಉಪಧಾನಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಹಿತೇ ಉಪಧಾನೇ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಪಧಾನಮನ್ತ್ರಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯಾಶ್ಮನ ಇಷ್ಟಕಾನ್ತರವದುಪಧಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಾತ್ತದ್ವದೇವ ಸಾದನಸೂದದೋಹಸಾಧಿವದನಯೋಃ ಪ್ರಸಕ್ತೌ ತಯೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಕರಣಂ, ತಸ್ಯೋಪಹಿತಸ್ಯಾಶ್ಮನೋ ರಕ್ಷಾಂ ವಿಧಾಯಾಹವನೀಯದೇಶಂ ಪ್ರತಿ ಗಚ್ಛೇಯುರಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಮಂತ್ರಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತನ್ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮವಶಿಷ್ಟಂ ಮಂತ್ರತ್ರಯಂ । ನಿಗದವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಉಕ್ತಮಂತ್ರೈರಾಗ್ನೀಧ್ರಾದಾಹವನೀಪರ್ಯನ್ತಂ। ಗಮನೇ ಸೂರ್ಯಾದೂರ್ಧ್ವಾಭ್ರಾತೃವ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಶ್ಚತಸ್ರೋ ದಿಶಸ್ತಥೈವ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಸಮೀಪಗಮನಾನನ್ತರಂ "ಕ್ರಮಧ್ವಮಗ್ನಿನಾ " ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಸ್ತಸ್ಯಾರೋಹಣವಿಧಾನಂ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸಾಧ್ಯೇನ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರಾರೋಹಣೇನ ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕೇ ವಿದ್ಯಮಾನಾ ಭ್ರಾತೃವ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಃ ಪಞ್ಚ ದಿಶಃ ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಚಿತ್ಯಾನಿಸಮಾರೋಹಣಾನನ್ತರಮಸ್ಮಿನ್ನುಖ್ಯಾಗ್ನೌ ಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಹೋಮೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವಿಶೇಷಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಮಭಿಹೋಮಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯೋತ್ತರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಂತ್ರಗತಂ ದ್ವಿತ್ವಂ ಪ್ರಶಸ್ಯೋಖ್ಯಾನೇಶ್ಚಿತೀನಾಮುಪರಿ ನಿಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ಚ ತತ್ರ ಮಂತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತೋಽಸ್ಮಿನಗ್ನೌ ಸಮಿಧಾಮಾಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಾಃ ಸಮಿಧಶ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾನೇರುಪರಿತನಾನ್ನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತ್ರ ಶಮೀಮಯೀಂ ಸಮಿಧಂ ಪ್ರಥಮಾಮಾದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಮಿಞ್ಛಮೀಸಮಿಧ ಆಧಾನೇ ಮಂತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯವರ್ಣನಂ, ತತಃ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಯವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವೈಕಙ್ಕತಸಮಿದಾಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಕರ್ಣಕವತ್ಯೌದುಮ್ಬರಸಮಿಧೋ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತದಭಾವೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಿದ್ಧೋಮಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಭಿದ್ಧೋಮಾನನ್ತರಮಾಜ್ಯಾಹುತೀನಾಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಮಭಿಧಾಯ ಮಂತ್ರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸನಸಹಿತಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಾಮಾಹುತಿಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣೇ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ।
ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಃ-ಉಕ್ತಾಹುತಿದ್ವಯಹೋಮಾನನ್ತರಂ ತೃತೀಯಾಂ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಸಂಜ್ಞಕಾಮಾಹುತಿಮಾಜ್ಯಪೂರ್ಣಯಾ ಸುಚಾ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮನ್ತ್ರೇ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಸಮಾಮ್ನಾತಃ ಸಪ್ತಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಸ್ತೃಪ್ತಿಹೇತುರ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸಮಿದಾಜ್ಯಹೋಮಗತಾಂ ತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಮಾದೌ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತಸ್ತಸ್ಯಾ ಏವ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ, ಸಮಿದಾಹುತೀನಾಮಸ್ಥಿಮಾಂಸಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ತತ್ಸನ್ನಿವೇಶಾನುಸಾರೇಣ ತಾಸ್ತಿಷ್ಠನ್ನಾಸೀನೋ ವಾ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಅಸ್ಥಿಮಾಂಸಾನುಸಾರೇಣ ಸಮಿಧೋಽನ್ತರಾಽಽಜ್ಯಾಹುತಯಸ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಮಸ್ಯಾಗ್ನಿಪ್ರಣಯನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಚೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣಾನುಷ್ಟುಭಃ ಸಮ್ಪಾದನೇನೈತಾಸಾಮೇಕಾಮನುಷ್ಟುಭಮತ್ರಾಹೃತವನ್ತೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥವೇದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಗ್ನೇರಾಹರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೯।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ವೈಶ್ವಾನರಹೋಮಃ-ತತ್ರ ಚ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಪುರೋಡಾಶದ್ರವ್ಯಕವೈಶ್ವಾನರಹೋಮಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಾರ್ಥಂ ವೈಶ್ವಾನರಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಮುಪಪಾದನಂ ಚ, ವೈಶ್ವಾನರಯಾಗಾನನ್ತರಂ ಮಾರುತಾನಾಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇಷಾಂ ಮಾರುತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ತದನುವಿಧಾಯಿನೀಂ ಸಂಖ್ಯಾಮಭಿಧಾಯೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯೋಪಾಂಶುಯಾಗಾದಿಕಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಶೋ ಮಾರುತಾನಾಂ ಹೋಮಮನೂದ್ಯ ತೇಷಾಂ ತತ್ತದ್ದ್ವನ್ದ್ವೀಭೂತಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕತಾಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಹೋಮಸ್ಥಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ತತೋಽರಣ್ಯೇಽನೂಚ್ಯಸ್ಯ ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ವಾಗಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವಂ ವೈಶ್ವಾನರಸ್ಯ ಶಿರೋರೂಪತ್ವಂ ಮಾರುತಾನಾಂ ತು ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಮಭಿಹಿತಮಿದಾನೀಂ ತೇಷಾಮೇವ ವೈಶ್ವಾನರಮಾರುತಾನಾಂ ಕ್ಷತ್ರಪ್ರಜಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇಷಾಮುಕ್ತಮೇವ ಕ್ಷತ್ರಪ್ರಜಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ತತ್ಸಂಖ್ಯಾದಿಕಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವಂ ವೈಶ್ವಾನರಮಾರುತಾನಾಂ ಕೇವಲಂ ಹೋಮೋ ವಿಹಿತಃ ಇದಾನೀಂ ತತ್ರ ಕಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಾರುತಾನಾಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರಕೇಣ ಹೋಮೇನ ವೈಶ್ವಾನರವದ್ಯಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿರ್ಘಟತೇ ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಃ ಕಥಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಹೋಮಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ಮಾರುತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಸ್ಯ ನದ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವೈಶ್ವಾನರಮಾದಿತ್ಯರೂಪೇಣ ಮಾರುತಾಂಸ್ತು ತದ್ರಶ್ಮಿರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತ್ರ ಮಾರುತಾನಾಂ ಮರುದ್ಗಣಸಂಖ್ಯಾನುಸಾರೇಣ ಸಪ್ತಕಪಾಲತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಮಾರುತಾನಾ ಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಃ-ತತ್ರ ಚ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ವಸೋರ್ಧಾರಾಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಪುರಃಸರಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಾಗ್ನೇರಭಿಷೇಕಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೋ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಃ ಪಞ್ಚಗೃಹೀತಾಜ್ಯಪೂರ್ಣಯಾ ಸ್ರುಚಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಏತಸ್ಯ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಸ್ಯ ವೈಶ್ವಾನರಮಾರುತಹೋಮಾನನ್ತರ್ಯತ್ವಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಿಧಾನಂ ವಸೋರ್ಧಾರಾಪದಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪುನರ್ನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ತತಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಯಂ ವಸೋರ್ಧಾರಾಽಽಹುತಿಃ ಕ್ಷೀರಾದಿಧಾರಾವತ್ಸಮ್ಪಾದ್ಯತ ಇತಿ ತಸ್ಯಾ ಧಾರಾಕಾರತಾಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಕೃತವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅನ್ಯತ್ರ ಸರ್ವತ್ರ ಮನ್ತ್ರಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಕರಣಾತ್ತದ್ವದತ್ರಾಪಿ ಹೋಮಪ್ರಸಕ್ತೌ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಮನ್ತ್ರೈರ್ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿವಿಚ್ಯ ದರ್ಶನಂ, ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮವಸಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಂತ್ರೌ ಸಂಯುಜ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ, ಮಂತ್ರೇಷು ತತ್ರ ತತ್ರಾವಸಾನೇಷು " ಯಜ್ಞೇನ ಕಲ್ಪತಾಮ್" ಇತ್ಯಾಮ್ನಾಯತೇ ತಸ್ಯೋಪಯೋಗಕಥನಂ, " ಯಜ್ಞೇನ ಕಲ್ಪತಾಮ್" ಇತ್ಯತ್ರ ಯಜ್ಞಶಬ್ದೇನಾತ್ಮನೇತ್ಯರ್ಥೋ ವಿವಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, “ಯಜ್ಞೇನ ಕಲ್ಪತಾಮ್" ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ಪ್ರತಿದ್ವಾದಶಮನ್ತ್ರಾವಸಾನೇ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ವಚಿಚ್ಚತುರ್ದಶಸ್ವಷ್ಟಾಸು ದಶಸು ತ್ರಯೋದಶಸು ಚ ಪ್ರಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ।
ಉತ್ತರಹೋಮಾಃ-ತತ್ರ ಚಾದಾವರ್ಧೇನ್ದ್ರಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಹಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಯಜ್ಞಕ್ರತುಸಂಜ್ಞಕಮಂತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಯುಜಸ್ತೋಮಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಯುಜಸ್ತೋಮಾನಾಮವಧಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯುಗ್ಮಸ್ತೋಮಸಂಜ್ಞಕಮಂತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವದ್ಯುಗ್ಮಸ್ತೋಮಾವಧಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಸ್ತತ್ರ ತತ್ರೋತ್ತರಸ್ತೋಮಪರಿಗ್ರಹೇ ವೃಕ್ಷಶಾಖಾರೋಹಣಕ್ರಮೇಣ ತಾನೇವ ದ್ವಿವಿಧಾನ್ ಸ್ತೋಮಾನ್ಪ್ರಶಸ್ಯ ಪುನಸ್ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ತೋಮಾನಾಮನ್ನಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಯಃ-ಸಂಜ್ಞಕಮಂತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ನಾಮಗ್ರಾಹಸಂಜ್ಞಕಮಂತ್ರಫರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ಕೃತ್ಸ್ನಾಽಗ್ನಿಪ್ರೀತಿಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ । ಪ್ರಶಂಸನಂ, " ವಾಜಾಯ-ಸ್ವಾಹಾ ” ಇತ್ಯಾದಿನಾಮಗ್ರಾಹಮಂತ್ರಹೋಮಾನನ್ತರಂ "ಇಯಂ ತೇ ರಾಟ್ " ಇತ್ಯಸ್ಯ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಯೋಗಕಥನಮ್, ಉಕ್ತಂ ಮನ್ತ್ರಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಕಲ್ಪಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರಕರಣಕಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಕಲ್ಪಹೋಮಾ ದ್ವಾದಶ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಕಲ್ಪಹೋಮೇಷ್ವನ್ತಿಮಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಅಸ್ಮಿನ್ನವಸರೇ ವಸೋರ್ಧಾರಾಹೋಮಸಾಧನಭೂತಾಂ ತಾಂ ಸ್ರುಚಮಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಹೇತುಕಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತಸ್ಯಾ ವಸೋರ್ಧಾರಾಯಾ ದ್ಯುಲೋಕಾದಿಷು ಗವಾಕಾರತಾಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಪರ್ಯಾವೃತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥವೇದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಮಸ್ಯಾ ವಸೋರ್ಧಾರಾಯಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೪ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಹೋಮಃ-ತತ್ರ ಚ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಕಥನದ್ವಾರಾ ತಸ್ಯ ಪದಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪೂರ್ವಂ ವಸೋರ್ಧಾರಯಾ ಪ್ರೀಣಿತಸ್ಯಾಭಿಷಿಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗ್ನೇರಯಂ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯೋ ಹೋಮೋ ಭೂಯಃ ಪ್ರೀಣನಾಭಿಷೇಕಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತಹೋಮೇ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ದಶಾನಾಮನ್ನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಮನ್ನಂ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್ಕಿಞ್ಚ ತದನ್ನಂ ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈವ ಹೋಮೇ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತ। ಮೌದುಮ್ಬರಂ ಸ್ರುವಚಮಸಲಕ್ಷಣಂ ಪಾತ್ರವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತಯೋಃ ಸ್ರುವಚಮಸಯೋರಾಕಾರವಿಶೇಷಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಾರ್ಥಹೋಮವಿಧಾನಂ, ತಾನಿ ಪಾರ್ಥಾನಿ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಸ್ಯಾಭಿತೋ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಹೋಮೇನ ಸರ್ವಾಭಿಷೇಕಸಿದ್ಧಿಃ ಕಥಮಿತಿ ಪ್ರಶ್ನೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತದುತ್ತರಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ರಾಜಸೂಯವಾಜಪೇಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ ವಾಜಪ್ರಸವೀಯಕರ್ಮಣಾಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯೇ ಕಾರಣಕಥನಮ್ , ಆಗ್ನಿಕಾನಾಮುತ್ತಮತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ ।
ಅಭಿಷೇಕಃ--ತತ್ರೇತ್ಥಂ ಸಕ್ರಮಂ, ಪಾರ್ಥಹೋಮಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇಽಭಿಷೇಕಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ "ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇಽಭಿಷಿಞ್ಚತಿ" ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಧಾನಾನ್ನಿರ್ಲೋಮಪ್ರದೇಶೇ ಕದಾಚಿದಭಿಷೇಕಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪ್ರತಿಪ್ರತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾ ನಿವಾರಣಾರ್ಥಂ ಲೋಮ್ನಾಂ ಛನ್ದೋರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನದ್ವಾರಾ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಸಲೋಮಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ ಚಾಭಿಷೇಕ ಉತ್ತರಭಾಗೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಭಿಷೇಕಸ್ಥಾನವಿಷಯೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಛಾಖಿನಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿರಸನಂ, ತಥೈವಾನ್ಯೇಷಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತನ್ನಿ
ರಸನಂ, ಉತ್ತರತಃ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯಾಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಗುಣವಿಶೇಷಕಥನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಪ್ತೈಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಮಾನೈಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಚ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಭಿಷೇಕಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, · ಫಲ
ವಿಶೇಷಾನುರೋಧೇನ ಧರ್ಮವಿಶೇಷೇಽಭಿಷೇಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನ ವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾಸ್ತರಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಜಮಾನಸಮ್ಬನ್ಧಿದೇವಾತ್ಮಾಽಭಿಷೇಕಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ದೈವಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಗ್ನೇರ್ಯಜಮಾನದೈವಾತ್ಮತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಪಾರ್ಥಾದಿಹೋಮಸ್ಯಾಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಚ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಮುಪಪಾದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನವಸರೇ ಹೋಮಸಾಧನಭೂತಮೌದುಮ್ಬರಂ ಸ್ರುವಮನುಪ್ರಾಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾಸ್ತರಣಾದಿಕಾರ್ಯಾನಂತರಮಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಭಿಷೇಕಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮಂತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ತದಭಿಷೇಕಸಾಧನಭೂತಂ ಚಮಸಮಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಾರ್ಥಮಧ್ಯವರ್ತಿತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಾರ್ಥಾನಾಂ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾಯಾಃ ಷಟ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವೇಷಾಮುತ್ತರೇಷಾಂ ಚ ಪಾರ್ಥಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕ್ರಮಾದ್ಬೃಹಸ್ಪತೀನ್ದ್ರದೇವತಾಪ್ರತಿಪಾದಕತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೯।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃದ್ಧೋಮಃ--ತತ್ರ ಚಾದೌ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತಾಂ ಹೋಮವಿಧಾನಂ, ರಾಷ್ಟ್ರಭರಣಸಾಧಾರಣ್ಯೇನೈತೇಷಾಂ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತಾಂ ರಾಜತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ರಾಜತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಚ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತ್ಸಂಜ್ಞಕತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತಾಂ ಹೋಮೇನ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮಿಥುನನಿಧಾನಂ ಘಟತ ಇತಿ ಕಥನಂ, ಗನ್ಧರ್ವಾಪ್ಸರೋರೂಪೇಣೋತ್ಕ್ರಮಣಾತ್ತದುದ್ದೇಶೇನ ಹೋಮೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಗನ್ಧರ್ವಾಪ್ಸರಃಶಬ್ದಾನುಸಾರೇಣ ತದೀಯಮಿಥುನತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೈತಾಸಾಂ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತ್ಸಂಜ್ಞಾಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಕೃತಹೋಮೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತತ್ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಗತಪುಂಸ್ತ್ರೀಕ್ರಮೇಣ ಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದೇಕಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಬಹ್ವ್ಯೋ ಜಾಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಕ್ರಮೇಣ ರಾಷ್ಟ್ರಭೃತ್ಸಂಜ್ಞಕಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ರಾಷ್ಟ್ರಭೃದ್ಧೋಮಾನನ್ತರಂ ರಥಶಿರಸಿ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಾಯ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತಹೋಮೇ ದ್ರವ್ಯತತ್ಪರಿಮಾಣಯೋಃ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಭಿಷಿಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಶಿರಸಃ ಸಕಾಶಾದೇವ ತದಭಿಷೇಕಾದ್ರಥಶಿರಸೋ ಹೋಮಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಭಿಷೇಕಾವಸರೇ ಯಜಮಾನಃ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾದೇರುಪರಿ ಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ಸಮಾನೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಹೃತ್ಯಾಭಿಷಿಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಹೇತುಕಮಭಿಧಾನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ರಥಶೀರ್ಷಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ವಾತಹೋಮಾಃ--ತತ್ರ ಚ ಉಕ್ತಹೋಮಾನನ್ತರಂ ವಾತಹೋಮಾನ್ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಹೋಷ್ಯಮಾಣೋ ವಾಯುರಗ್ನೇರ್ಬಾಹ್ಯಪ್ರದೇಶಾದಞ್ಜಲಿನಾಽಽಹರಣೀಯ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಹೋಮೇಷು ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಪ್ರಯೋಗಾದಸ್ಯಾಪಿ ಹೋಮಃ ಸ್ವಾಹಾಕಾರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೋಪರಿಧಾರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ಧುರೋಽಧೋಽಧೋಭಾಗೇ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಹೋಮಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಾತಹೋಮೇಷು ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚ, ಏತೇಷಾಮೇವ ವಾತಹೋಮಾನಾಂ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ರಥನಿಯೋಜನಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಾತಹೋಮಾನಾಮೇವ ನಿಯೋಜನಸಾಧನತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನ, ವಾತಹೋಮಾನಾಂ ತ್ರಿತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ಲೋಕೇ ಧುರೋಽಧೋಭಾಗೇ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ವಿಪರಿಕ್ರಮ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ನಿಯೋಜನಾದತ್ರಾಪಿ ತದ್ವದೇವ ನಿಯೋಜನಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಅಶ್ವಾನಾಂ ನಿಯೋಜನೇ ಸ್ಥಾನನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಕ್ರಮನಿರೂಪಣಮ್ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಕಕ್ರಮಾಶ್ರಯಣೇ ಕೋ ಗುಣಸ್ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇ ಕೋ ದೋಷ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಾತಹೋಮಾನಾಮೇವಾಶ್ವತ್ವಾತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಯಾ ತಮಶ್ವಂ ರಥೇನಾಭಿಯುಂಜ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ವಾಹನಂ ತು ದದ್ಯಾದೇವೇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ತಂ ರಥಮಮಧ್ವರ್ಯುಗೃಹಪರ್ಯನ್ತಮುಪರ್ಯೇವಾಹರೇಯುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಕಾಲೇಽಧ್ವರ್ಯವೇ ದಾನಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ।
ರುಙ್ಮತೀಹೋಮಃ--ತತ್ರ ಚ ವಾತಹೋಮಾನನ್ತರಂ ರುಙ್ಮತೀನಾಮೃಚಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ರುಙ್ಮತೀನಾಂ ಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ರುಙ್ಮತೀನಾಮೃಚಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಮಂತ್ರೇಷು ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ರುಕ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾದಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ ಅಮೃತತ್ವಮೇವ ನಿದಧಾತೀತ್ಯಭಿಧಾಯಾಹುತೀನಾಂ ತ್ರಿತ್ವೇನ ಕೃತ್ಸ್ನ ಏವಾಗ್ನೌ ರುಚಂ ನಿದಧಾತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ ।
ವಾರುಣೀಹೋಮಃ-- ತತ್ರ ಚ ವಾರುಣೀಋಕ್ಸಾಧ್ಯಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಹೋಮಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಹೋಮಸಾಧನಭೂತಾಯಾ ಋಚೋ ವರುಣಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಪುನಸ್ತೇನೈವ ಹೋಮೇನ ವಿಸ್ರಸ್ತಾಪ್ರಜಾಪತೇರುತ್ಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಧಾರಣಮಸ್ಮಿನ್ಸಮ್ಪಾದ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಹೋಮಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ।
ಸನ್ತತಿಹೋಮಃ -- ತತ್ರ ಚ ಅರ್ಕಾಶ್ವಮೇಧಸನ್ತತಿಸಂಜ್ಞಕಹೋಮಾನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ಸನ್ತತಿಹಾಮೇಷು ಪಞ್ಚ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಆಹುತೀನಾಂ ಪಞ್ಚತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಅರ್ಕಾಶ್ವಮೇಧಯೋಃ ಸನ್ಧಾನಸಾಕಲ್ಯಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, " ಸ್ವರ್ಣಧರ್ಮಃ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯಾದಿಮನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನರಪಿ ತಸ್ಯಾ ಆಹುತಿಗತಪಞ್ಚತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಮಾಹುತೀನಾಮಾವಪನಸ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಕ್ತಾನಾಮಾಹುತೀನಾಂ ಹೋಮಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಪುನರ್ಹೋಮಸ್ಯೈವ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಾಹವನೀಯಾಗ್ನಿಚಯನೋತ್ತರಕರ್ಮಾಣಿ ।
೩ ಅಷ್ಟಾನಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾಗ್ನೀನಾಂ ಚಯನಮ್--
ತತ್ರ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಕಾಲೇ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನ್ನಿವಪೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ನಿವಪನೇನಾಗ್ನೀನೇವ ಚಿನೋತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸಞ್ಚಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಕ್ಷತ್ರತ್ವಾದೇತೇಷಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ವಿಟ್ತ್ವಾತ್ಕ್ಷತ್ರಂ ಚ ವಿಶಂ ಚ ಚಿತವಾನ್ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಸಞ್ಚಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇರೇಕತ್ವಾತ್ಕ್ಷತ್ರಜಾತಿಸ್ಥಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಶ್ರಿಯಂ ಚೇತ್ಯುಭೇ ಏಕಸ್ಥೇ ಕರೋತಿ-ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಾದ್ವಿಶ್ಯೇವ ಬಹುತ್ವಂ ಕರೋತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏಷೋಽಗ್ನಿಃ ಪಞ್ಚಚಿತಿಕೋ ಭವತೀತರೇ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾಸ್ತು ಏಕಚಿತಿಕಾ ಭವೇಯುರಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಕ್ರಮೇಣ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಚಿತೀನಾಮುಪರ್ಯುಪರಿ ಚಯನಮಿತರೇಷಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ತು ತಿರ್ಯಕ್ಚಯನಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ
ನಿರೂಪಣಂ, ಯಜುಷ್ಮತ್ಯಾ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಯಾ ಚೇತ್ಯುಭಾಭ್ಯಾಮಿಷ್ಟಕಾಭ್ಯಾಮೇನಮಗ್ನಿಂ ಚಿನೋತೀತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏಷಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಚಯನೇನ ಕ್ಷತ್ರಮೇವ ಭೋಗ್ಯರೂಪಾಯಾಂ ವಿಶಿಭೋಕ್ತಾರಂ ನಿದಧಾತೀತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಸರ್ವಾನಪಿ ನ್ಯುಪ್ಯ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಿನುಯಾದಿತಿ ಚೇನ್ನೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಮಾಗ್ನೀಧ್ರೀಯಸ್ಯಾಧ್ವರಧಿಷ್ಣ್ಯಸ್ಯ ನಿವಪನಾತ್ತಥೈವ ತಂ ಪೂರ್ವಮೇವ ಚಿನುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಚಯನಂ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಉದಙ್ಮುಖ ಆಸೀನಃ ಸನ್ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ , ಧಿಷ್ಣ್ಯೇಽಷ್ಟಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೃಶ್ನಾವಶ್ಮನೋ ನಿಧಾನೇನ ನವತ್ವಸಂಖ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಾಗ್ನೌ ನಿಹಿತಮಗ್ನಿಂ ದಶಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುನಸ್ತಥೈವ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಗ್ನೀಧ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶತ್ವಾನ್ಮಧ್ಯತ ಏವ ದಶ ಪ್ರಾಣಾನ್ನಿದಧಾತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಹೋತ್ರೀಯೇ ಧಿಷ್ಣ್ಯೇ ಏಕವಿಂಶತಿಮಿಷ್ಟಕಾ ಏಕವಿಂಶತಿಪರಿಶ್ರಿತಶ್ಚೋಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚ್ಛಂಸಿನೋ ಧಿಷ್ಣ್ಯೇ ಏಕಾದಶೇಷ್ಟಕಾ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸೋಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಇತರೇಷು ಧಿಷ್ಣ್ಯೇಷ್ವಷ್ಟಾವಷ್ಟಾವಿಷ್ಟಕಾ ಉಪದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ಮಾರ್ಜಾಲೀಯೇ ಧಿಷ್ಣ್ಯೇ ಷಣ್ಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ಆಗ್ನೀಧ್ರದೇಶೇ ಧಿಷ್ಣ್ಯೋಪಧಾನಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಇಷ್ಟಕಾಭಿಶ್ಚಿತಾನಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಯಣಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮೇತೇಷು ಧಿಷ್ಣ್ಯೇಷು ಪುರೀಷನಿವಾಪಸ್ಯ ತೂಷ್ಣೀಂ ಧರ್ಮವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಿಧಾನಮ್ ।
ದಿಶಾಮವೇಷ್ಟಯಃ--ತತ್ರಾದೌ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶುಪುರೋಡಾಶಾತ್ಪ್ರಾಗ್ಭಾವಿ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾಽಗ್ನೀಷೋಮೀಯಸ್ಯ ಪಶುಪುರೋಡಾಶಮನು ದಿಶಾಮವೇಷ್ಟೀರ್ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಹವಿಷ್ಯಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾಮಿಷ್ಟಿಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ದಶಹವಿಷ್ಕಸ್ಯೇಷ್ಟ್ಯನ್ತರಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಂ, ಏತದಿಷ್ಟಿಗತಹವಿಃಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪೂರ್ವವದ್ದೇವತಾಮಯೀಮಿಷ್ಟಿಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ದೇವಸ್ವಾಮೇವೈತಾನಿ ಹವೀಂಷಿ ನಿರ್ವಪೇದಿತೀಷ್ಟ್ಯನ್ತರವಿಧಾನಂ, ದೇವಸೂಃಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ದ್ವೇಧಾ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಏತಾಸಾಮಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾನಾಂ ನಾಮದ್ವಯಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಪಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಹಿತಾನಾಮೇಷಾಂ ದೇವಸ್ವಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ನೈತಾನಿ ಹವೀಂಷಿ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಕಾಮಾನಾಮತಿರೇಕಾಭಾವೇನ ನಿರ್ವಪೇದೇವೇತಿ ತತ್ಸಮಾಧಾನಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ನಿರ್ವಾಪ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಪಶುಪುರೋಡಾಶಮನುಲಕ್ಷ್ಯೈವ ಕಸ್ಮಾನಿರೂಪ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ತತ್ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ, ಅಸ್ಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಪಶುಪುರೋಡಾಶಸ್ಯೋಚ್ಚೈಸ್ತ್ವಂ ಹವಿಷಾಮುಪಾಂಶುತ್ವಂ ಪ್ರೈಷೇಷು ಪಶುಪುರೋಡಾಶೇ " ಅನುಬ್ರೂಹಿ ಪ್ರೇಷ್ಯ" ಹವಿಃಷು “ ಅನುಬ್ರೂಹಿ ಯಜ" ಇತಿ ಪ್ರಕಾರಕತ್ವಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದಿಡಯೋಃ ಸಮಾನತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷನಿರೂಪಣಂ, ದೇವತಾಯಾಗಾನನ್ತರಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃ ದವದಾನಾತ್ಪೂರ್ವಂ " ಸವಿತಾ ತ್ವಾ ಸವಾನಾಮ್" ಇಯಾದಿನಾ "ಪೂರ್ವಾಭಿಷೇಕಾಖ್ಯೇನ ಮಂತ್ರೇಣೈನಮಗ್ನಿಮಭಿಮೃಶೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾಗ್ನಿಚಯನಮ್ ।
ಇತ್ಯಗ್ನಿಚಯನಂ ವೃತ್ತಮ್ ।
೪ ಸುತ್ಯಾಹಕರ್ಮಾಣಿ--ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಸುತ್ಯಾಹಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಥಮಮಗ್ನಿಯೋಗಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೋಽಯಮಗ್ನಿಯೋಗಃ ಪರಿಧಿಷು ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪರಿಧಿಷು ನಿಯೋಜನಮಪಿ ಕಥಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಪರಿಧಿಪರಿಧಾನಕ್ರಮೇಣ ಮಧ್ಯಮಪರಿಧೌ ಪ್ರಥಮಂ ತತೋ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಯೋಶ್ಚ ಪರಿಧ್ಯೋರ್ಯುಕ್ತ್ವಾ--ಕ್ರಮಾತ್ತತ್ರ " ಅಗ್ನಿಂ ಯುನಜ್ಮಿ " ಇತ್ಯಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ಮನ್ತ್ರಾಃ ಪಠನೀಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಏತಾನಗ್ನಿಯೋಜನಮನ್ತ್ರಾನಗ್ನೇರಾತ್ಮಪಕ್ಷಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತನ್ಮಂತ್ರಗತತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಪ್ರಾಕೃತೌ ಸೋಮಾಽಭಿಷವಹೋಮೌ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಹೋಮಾನನ್ತರಂ ಹುತಶೇಷಂ ಭಕ್ಷಯೇದಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಯೋರೇವ ಹೋಮಭಕ್ಷಣಯೋಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಏತಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಿಮೋಚನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ತಸ್ಯೈವ ಕ್ರಮಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಿಪಕ್ಷೇ ಬಾಧಕಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಯಜ್ಞಾಯಜ್ಞಿಯಸ್ತೋತ್ರಾತ್ಪೂರ್ವಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚೇದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಲೋಕೇ ಯತ್ರಾಶ್ವಂ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ ತತ್ರೈವ ತಂ ವಿಮುಞ್ಚನ್ತಿ ಅತೋಽತ್ರಾಪಿ ಅಗ್ನೇಃ ಪರಿಧಿಷು ಯೋಜನಾತ್ತತ್ರೈವೈನಂ ವಿಮುಞ್ಚೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತದ್ವಿಮೋಚನಪ್ರಕಾರಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಕಸ್ಮಿನ್ಸನ್ಧೌ ಕಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜಪೇದಿತ್ಯಪ್ಯಭಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಯೋರ್ಮೂರ್ದ್ಧಶಬ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯಾಪ್ಸು ಶಬ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಮೋಚನಮನ್ತ್ರಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಯೋಜನವಿಮೋಚನಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಹರ್ಗಣೇಷ್ವಪಿ ಯೋಜನವಿಮೋಚನಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಯಾ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷತ್ವೇನ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಪಕ್ಷೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮನೂದ್ಯ ತಂ ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತದೇವ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತಂ ಮತಂ ತದನಭಿಮತದೃಷ್ಟಾನ್ತಪ್ರದರ್ಶನೇನ ನಿರಸ್ಯ ಸ್ವಮತಸ್ಯೈವ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಹೇತ್ವನ್ತರಪ್ರತಿಪಾದನೇನಾಪಿ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೯।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಯಜಮಾನವ್ರತಮೀಮಾಂಸಾ--ತತ್ರಾವಶಿಷ್ಟಃ ಕೃತ್ಸ್ನೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಗಃ, ಪ್ರಕೃತಿವದೇವೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತಮನಭಿಧಾಯ ಪಯೋವ್ರತಸ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಂ ಪಯೋವ್ರತಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಂ ದೀಕ್ಷಾಸಮನನ್ತರಕಾಲೇ ದ್ವಿತೀಯದಿನೇ ಪ್ರಥಮೋಪಸದಿ ದ್ವಿತೀಯೋಪಸದ್ದಿನೇ ತೃತೀಯೋಪಸದ್ದಿನೇ ಚ ದೇವಾ ಭೂಯೋಭೂಯಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾ ಕ್ರಮಾಚ್ಚತುಸ್ತ್ರಿದ್ವ್ಯೇಕಸ್ತನ ದುಗ್ಧಪಯೋವ್ರತಾ ಅಭವನ್ನುಪವಸಥೀಯೇ ಚತುರ್ಥದಿನೇ ಭೂಯಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾಽಪಿ ಸರ್ವಥಾ ಸನ್ನಿಹಿತತರಸ್ಯಾಪಿ ದುಗ್ಧಾಮೃತಸ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ತೇ ಽನಾಶಕಾತ್ಮಕಂ ವ್ರತಮಕುರ್ವನ್-ಪಞ್ಚಮದಿನೇ ಸುತ್ಯಾಹೇ ತು ತದಮೃತಂ ಸೋಮರೂಪಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕಣ್ಡನಂ ಕೃತ್ವಾ ತದಗ್ನಾವಜುಹುವುರಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ದೇವಾನಾಂ ಕಥಾಮವತಾರ್ಯ ತಥೈವೇದಾನೀನ್ತನೋ ಯಜಮಾನಸ್ತತ್ಸರ್ವಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ।
ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಮೀಮಾಂಸಾ--ತಸ್ಯಾಂ ಚಾದೌ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಮೀಮಾಂಸಾರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಮ್ , ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಮಪಿ ದೇವಾಸುರಾಃ ಸತ್ಯಾನೃತವದನಲಕ್ಷಣಂ ಪಿತುರ್ದಾಯಂ ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ಯ ತಸ್ಯ ಯಥೋಚಿತಂ ವಿಭಜ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ಚಕ್ರುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ ತತ್ರ ದೇವಾ ಯತ್ಸತ್ಯಮಗೃಹ್ಣಂಸ್ತತ್ತ್ರಯೀಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದುದಿತಂ ಯಜ್ಞಂ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರಯೀಲಕ್ಷಣಮಿದಂ ಸತ್ಯಂ ವಿಸ್ತಾರಯಾಮೇತ್ಯಾಶಯೇನ ದೀಕ್ಷಣೀಯಾ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಃ ಪೂರ್ವಭಾವಿಕರ್ಮಾನ್ತಾ-ಪ್ರಾಯಣೀಯಾ ಶಂಯ್ವನ್ತಾ-ಸೋಮಂ ಕ್ರೀತ್ವಾಽನಸಾ ಪರ್ಯುಹ್ಯ ತಸ್ಮೈ ಆತಿಥ್ಯೇಡಾನ್ತಾ ತಿಸ್ರ ಉಪಸದಃ ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜವರ್ಜಿತಾ ಸಾಮಿಧೇನೀತ್ರಿಕಮನೂಚ್ಯ ಪ್ರಧಾನದೇವತಾ ಯಜನಮಾತ್ರಾಃ ಉಪವಸಥೇಽಗ್ನೀಷೋಮೀಯಃ ಪಶುಃ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ವರ್ಜಿತಃ-ಪ್ರಾತಃಸವನಂ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನಂ ಚ ಸ್ವಸ್ವಾವಧಿಕ ತೃತೀಯಸವನಂ ಚ ಸಕಲಂ-ಇತ್ಯೇತಾನ್ಯಾಗಾನ್ಕ್ರಮೇಣ ತದಾ ತದಾ ಸಮನುಷ್ಠಿತವನ್ತೋ ಯದಾ ಯದಾ ಚ ತದ್ವಿಸ್ತಾರ್ಯಮಾನಂ ಸತ್ಯಮಪಹರ್ತುಕಾಮಾ ಅಸುರಾಃ ಸಮಾಗತಾಃ । ಕಿಞ್ಚ ತೇಷಾಮಾಗಮನಸಮಯೇ ಪ್ರಕ್ರಾನ್ತಂ ಯಜ್ಞಂ ಯಾವದನುಷ್ಠಿತಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಯಾಗಾನ್ತರಪ್ರಾರಮ್ಭಂ ಚಕ್ರುಸ್ತೇನ ಸ ಸ ಯಾಗ ಉಪರಿಷ್ಟಾದುಕ್ತಸಂಸ್ಥಃ ಸಮ್ಪನ್ನಃ । ಇತೋಽಸುರಾ ಅಪ್ಯನ್ತತಸ್ತತ್ಸತ್ಯಮಪಹರ್ತುಂ ನ ಶೇಕುಃ ಪ್ರತ್ಯುತ ಪರಾಭೂತಾಃ ದೇವಾಶ್ಚ ಸತ್ಯಸಮೃದ್ಧಾ ಅಭವನ್ನಿತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುರಪಿ ಸ್ವಸ್ಯ ಸತ್ಯಸಮೃದ್ಧಿಃ ಶತ್ರೋಃ ಪರಾಭೂತಿರಿತ್ಯೇತತ್ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತೇ ದೇವಾಃ ಪಶ್ಚಾನ್ನೋ ಇಮೇ ಯಜ್ಞಾಃ ಸಾಮಿಸಂಸ್ಥಿತಾಃ ಯಾನಿಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನ್ಪರಿತ್ಯಜನ್ತೋ ಗತಾ ವಯಂ ತದುಪಜಾನೀತ ಯಥೇಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನ್ಸಂಸ್ಥಾಪಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ ವಿಚಾರ್ಯೈತಾನಿ ಸಮಿಷ್ಟಯಜೂಂಷಿ ಸಮಪಶ್ಯಂಸ್ತೈರೇತಾನ್ಯಜ್ಞಾನ್ಸಮಸ್ಥಾಪಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಂ, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ನಾಮ್ನೋ ದ್ವೇಧಾ ನಿರ್ವಚನಮ್ , ಏತೇಷಾಮೇವ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಾಂ ನವತ್ವವಿಶಿಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೌಮಿಕಾನ್ಯಾಗ್ನಿಕಾನಿ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮೇಣೋಭಯಾನ್ಯಪಿ ಸಮಿಷ್ಟಯಜೂಂಷಿ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಆಗ್ನಿಕೇ ದ್ವೇ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಯೋರೇವಾಗ್ನಿಕಯೋಃ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷೋರ್ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಸೌಮಿಕಾನಾಮಾಗ್ನಿಕಾನಾಂ ಚ ಮಿಲಿತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನರಸ್ಯಾ ಏವ ಮಿಲಿತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ । ದೇವಿಕಾಹವೀಂಷಿ--ತತ್ರ ಚ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಹೋಮಾನನ್ತರಮನುಷ್ಠೇಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮಿಷ್ಟಯಜೂಂಷಿ ಹುತ್ವಾಽವಭೃಥಂ ಯನ್ತಿ ಅವಭೃಥಾದಾಗತ್ಯೋದಯನೀಯೇನ ಚರಿತ್ವಾ ಅನೂಬನ್ಧ್ಯಸ್ಯ ಪಶುಪುರೋಡಾಶೇನ ಚರಿತ್ವಾ ವ ದೇವಿಕಾನಾಂ ಹವೀಂಷಿ ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅತ್ರ ದೇವಿಕಾನಾಂ ಹವಿಃಷು ಧಾತ್ರೋ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲೋ ನಿರುಪ್ಯತೇ ತತ್ರ ಧಾತ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ, ತಥೈತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಹವಿಷಾಂ ಸಮ್ಭೂಯೋಪಯೋಗಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತಸ್ಯೈವ ದಿಙ್ನಿರೋಧಾರ್ಥಂ ಪರಿಗತಸ್ಯ ಧಾತುರ್ದಿಶಾಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತರೂಪಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಧಾತುರಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ತದ್ದೇವತ್ಯಸ್ಯ ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಯದ್ದಿಶಾಂ ಪರಮಮುತ್ಕ್ರಾಂತರೂಪಂ ತಾನ್ಯೇತಾನಿ ಪೂರ್ವಾಣಿ ಹವೀಂಷೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯ ಧಾತ್ರಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಹೋಮಾವಸರೇ ಪುರೋಡಾಶಾನ್ತರವದವದಾನಪ್ರಸಕ್ತೌ ಸರ್ವಹೋಮತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದುಪಯೋಗಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ದೇವಿಕಾಶಬ್ದಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರ್ವಚನಂ, ಏತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚತ್ವಸಂಖ್ಯಾವತ್ತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ನೈತಾನಿ ಹವೀಂಷಿ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಕಾಮಾನಾಮತಿ। ರೇಕಾಭಾವಾನ್ನಿರ್ವಪೇದೇವೇತಿ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಪಶುಪುರೋಡಾಶಮನು ಏತದ್ಧವಿರ್ನಿರ್ವಾಪಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ, ಸೌಮಿಕಾನಾಮಾಗ್ನಿಕಾನಾಂ ಚೋಭಯೇಷಾಮಪಿ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮೇಣಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಕಥನಂ, ಪಶುಪುರೋಡಾಶಸ್ಯೋಚ್ಚೈಸ್ತ್ವಂ ಹವಿಷಾಮುಪಾಂಶುತ್ವಂ ತತ್ಪ್ರೈಷಾನಾಂ ಪ್ರಕಾರವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದಿಡಯೋಃ ಸಮಾನತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಗ್ವನ್ನಿರೂಪಣಂ, ದೀಕ್ಷಣೀಯಾದೀನಾಂ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಹೋಮಾತ್ಪೂರ್ವಭಾವಿತ್ವೇನ ಸಮಿಷ್ಟಯಜುರ್ಹೋಮಃ ಸಿಧ್ಯತಿ--ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶೋಃ ಪುನರ್ನಸಿಧ್ಯತಿ ನಾಸೌ ಪಶುಸ್ತತ್ಪೂರ್ವಭಾವ್ಯತೋಽಸ್ಯ ಪೃಥಗೇವ ಸಮಿಷ್ಟಯಜೂಂಷಿ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಸಮಾಪ್ತಿರೂಪತ್ವಾತ್ ಹೃದಯಶೂಲೇನಾವಭೃಥಮಭ್ಯವೇಯುರಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಹೃದಯಶೂಲಮುದ್ವಾಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಿ ಜುಹೂಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ ।
ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಹೋಮಃ--ತತ್ರ ಚ ತೇಷಾಂ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಹೋಮಸ್ಯೋಪಯೋಗಕಥನಂ, ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನೀತಿ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪಕ್ಷದ್ವಯೇನ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಕಥನಂ, ತೇಷಾಂ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾವಿತ್ರವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಯೇಣೋದಯನಾತ್ಮಕತ್ವೇನೈವ ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಮಪಿ ಹೋಮಸ್ಯಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಸಾವಿತ್ರವದೇವ ಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಪ್ರಾಯಣವದೇವೋದಯನಮಪಿ ಸಮ್ಪಾದ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಸಾವಿತ್ರೇಷು ಸನ್ತತಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣೇಷು ಪುನಃ ಸ್ರುವೇಣ ಸ್ವಾಹಾಕೃತ್ಯಾರ್ಥಾತ್ಪ್ರತ್ಯಾಹುತಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಜುಹೂಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಹೋಮೇಽಷ್ಟೌ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಏತೇಷಾಂ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ।
ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ನಾಮಕರಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಹೋಮಾನನ್ತರಮಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ನಾಮಕರಣಂ ವಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಕಥನಮ್ ।
ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರುಪಸ್ಥಾನಮ್-ತತ್ರ ನಾಮಕರಣಾನನ್ತರಮಸ್ಯಾಗ್ನೇರುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಸ್ಥಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಏತನ್ಮನ್ತ್ರಗತಛನ್ದಸಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ ।
ಮೈತ್ರಾವರುಣೀಪಯಸ್ಯಾ--ತತ್ರ ಉದವಸಾನೀಯಾನನ್ತರಂ ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾ ಪಯಸ್ಯಯಾ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಾಗಕರಣವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯೈವ ಪಯಸ್ಯಾಯಾಗಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ ಪಯಸ್ಯಯಾ ಹೋಮೇನ ಪ್ರಜಾಪತೌ ರೇತೋನಿಧಾನಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಏತಸ್ಯಾಃ ಪಯಸ್ಯಾಯಾ ಮಿತ್ರಾವರುಣದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಇತ್ಥಂ ದೇವತಾವಿಶೇಷಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಪಾದ್ಯ ಹವಿಷಃ ಪಯಸ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ಚಾಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾತ್ಮಕತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಅಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯೋಪಾಂಶುಧರ್ಮಕತ್ವಮಭಿಧಾಯಾನ್ತೇಽನುಷ್ಠೇಯತ್ವಸ್ಯ ಕಾರಣವಿಧಾನಂ, ಏತಸ್ಮಿನ್ ಯಾಗೇ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರ ಮಾಹಿತ್ಥೇರ್ಮತಸ್ಯಾನುವದನಂ, ಏಕವಾರಮಗ್ನಿಂ ಚಿತವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕ್ರತೌ ಇಷ್ಟಕಾವೈಧುರ್ಯದೋಷಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಶ್ಚಾತ್ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕ್ರತೌ ಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣಾ ಏವೋಪದಧೀತ ನ ಪುನರಿಷ್ಟಕಾನ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ಋತವ್ಯಾ ವಿಶ್ವಜ್ಯೋತಿಷೋ ವಾ ಪುನಶ್ಚಿತಿಮೇವ ವೋಪದಧೀತೇತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಮ್ ,
ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಪುನಶ್ಚಿತಿಃ--ತತ್ರ ಚ ಪುನಶ್ಚಿತಿಮೇವೋಪದಧೀತೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತ್ವಾಽಪಿ ಪಕ್ಷಾನಿತರಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರದರ್ಶನೇನ ವಿವಕ್ಷಿತಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರಭರಣಮವಶ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಷಣ್ಮಾಸ್ಯಭರಣರೂಪಪಕ್ಷಾನ್ತರಕಥನಂ, ಅಸಂವತ್ಸರಭರಣಪಕ್ಷೇ ಮಹದುಕ್ಥಶಂಸನಮೃಗಶೀತಿಭಿಃ ಸಂಪಾದ್ಯಮಿತ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ಯೈತಮಗ್ನಿಂ ಭೂಯೋಽಪಿ ವಿಕರ್ಷೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಚ ಪುನಃ ಸಂವತ್ಸರಾಸಂವತ್ಸರೋಭಯಭರಣಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಸರ್ವಮೇವ ಮಹದುಕ್ಥಂ ಶಂಸೇದಿತಿ ನಿಗಮನಂ, ಅಗ್ನಿಭರಣವಿಷಯೇ ಅನ್ಯಾನಪಿ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ಪಕ್ಷಾನ್ದರ್ಶಯಿತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಂ, ಪೂರ್ವಂ ಸಂವತ್ಸರಮಗ್ನಿಂ ಭೃತವತಃ--ಸಂವತ್ಸರಂ ಸೋಮಮಭಿಷವಿಷ್ಯತಃ-ಸಂವತ್ಸರಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಹುತವತಃ-ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾನ್ಗರ್ಭೇ ಉಷಿತ್ವಾ ಪ್ರಸೂತಸ್ಯ ಚ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಮೇತಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಭರಣಂ ನ ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾದಿನಿಯಮ ಇತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಜಾತವೇದಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥವೇದಿತಾಽಪಿ ಸದ್ಯೋಭೃತಮಪಿ ತಂ ಚಿನ್ವೀತೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತದೇವಾಸ್ಯ ಯಥಾ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ಸಞ್ಚಿತೇ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛವತಿ ಶಾಣ್ಡಿಲೇಽಗ್ನೌ ಯಾ ಆಹುತಯೋ ಹುತಾ ಏವಮೇವಾಸ್ಯೈತಾ ಆಹುತಯೋ ಹುತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸರ್ವಚಿತ್ಯನ್ತಸಾಧಾರಣೋಪಸ್ಥಾನಮ್ --ತತ್ರಾದೌ ಚ ಇನ್ದ್ರದೃಷ್ಟೇನ " ವಾರ್ತ್ರಹತ್ಯಾಯ ಶವಸೇ" ಇತ್ಯಾದಿಸಪ್ತರ್ಚೇನೋಪಸ್ಥಾನಂ ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತಾನ್ಯಥಾಽಕರಣಾದಿದೋಷಪರಿಹಾರಲಕ್ಷಣಪ್ರಯೋಜನಾಯ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಂ, ಅನೇನೋಪಸ್ಥಾನೇನಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಮೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ತಥೈವ ವಿದುಷೋಽವಿದುಷೋ ವಾ ಯಷ್ಟುರ್ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತಾದಿದೋಷನಿಬರ್ಹಣದ್ವಾರಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚನಾನಾಪ್ತಂ ತತ್ಸರ್ವಮಾಪ್ತಂ ಭವತಿ--ಮಂತ್ರಗತಾನುಚ್ಛನ್ದಸಿ ಯಃ ಕಾಮಃ ಸೋಽಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಭವತಿ--ನಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ರಕ್ಷಸಾಮಪಹನನಂ ಭವತಿ--ನೋ ಹೈನಮನುವ್ಯಾಹಾರಿಣಃ ಸ್ತೃಣ್ವತೇ ಅತಃ ಕಾಮಮೇವಂವಿದಾಽಗ್ನಿಚಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದ್ಯಮಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಉಪಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಭಿಪ್ರಾಯನಿರೂಪಣಂ, ಉಪಸ್ಥಾನಮನ್ತ್ರಗತಸಪ್ತತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾಷ್ಟರ್ಚೇನೋಪಸ್ಥಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಾಮಷ್ಟಮೀಮೃಚಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತೇನ ಮಿಲಿತಾಮಷ್ಟತ್ವಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತಥಾ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಸಪ್ತರ್ಚೇನೈವೋಪಸ್ಥಾನಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರೈನ್ದ್ರಾಗ್ನೀಭಿರುಪಸ್ಥಾನಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಏತಚ್ಚೋಪಸ್ಥಾನಮೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಕರ್ಮಣಃ ಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿಪದಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪುರೀಷವತೀಂ ಚಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಯಥಾ ಕಾಮಯೇತ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, "ಅಗ್ನಿರ್ಯಜುಷಾಂ-ಮಹಾವ್ರತಂ ಸಾಮ್ನಾಂ ಮಹದುಕ್ಥಮೃಚಾಂ" ಏತೇ ತ್ರಯಃ ಸಮುದ್ರಾಃ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಯ ಏತಾನಿ ಪರಸ್ಮೈ ಕರೋತಿ ತಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪಾಪೀಯಸ್ತ್ವಂ ಫಲಂ ಭವತಿ-ಯಶ್ಚೈತಾನಿ ಪರಸ್ಮೈ ನ ಕರೋತಿ ತಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಶ್ರೇಯಸ್ತ್ವಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಭಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚೈಕೇ ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ವತೇ ಪ್ರತಿಕಾರಯನ್ತೇ ವಾ ತತ್ರೈಷಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಕಥಯಿತ್ವಾ ತಥಾ ನ ಕುರ್ಯಾನ್ನೈತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಸ್ತೀತಿ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸಫಲಮಭಿಧಾನಂ, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಗ್ನಿಚಿತ್ಯಾಯಾ ಲೋಕ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮ್ಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
ಇತಿ ಸಂಚಿತಿಸಂಜ್ಞಕೇ ನವಮೇ


೧a




೧೦।೧ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧- ಅಗ್ನಿಚಯನಮಹಾವ್ರತಸಾಮಬೃಹದುಕ್ಥಾನಾಂ ನಿಯಮೇನ ಸಹಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್ತಾನಿ ತ್ರೀಣ್ಯೇವಂ ಸಹಭಾವನೀಯಾನೀತಿ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಥಮಮಗ್ನಿಬೃಹದುಕ್ಥಯೋರನುವದನಂ, ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಾಗ್ನೇಃ ಪೂರ್ವಚಯನಂ ಬೃಹದುಕ್ಥಸ್ಯಾನ್ತೇ ಶಂಸನಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಂವತ್ಸರರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ಚೀಯಮಾನಾಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಭಯರೂಪತ್ವಸ್ಯಾನಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಯಾವತ್ಯ ಇಷ್ಟಕಾ ಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರೈರುಪಹಿತಾಸ್ತಾವತ್ಯ ಏವ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯವಯವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರತಿಸಂಹಿತಾ ಇತ್ಯಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಏವಂ ಚಿತ್ಯಮಗ್ನಿಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರಶಸ್ತ್ರಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಭಾವಿಗ್ರಹಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಶಂಸಿತುಂ ಗ್ರಹೇ ಸಿಚ್ಯಮಾನಚಮಸಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಂ ರಸಗ್ರಹಣಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮಹಾವ್ರತಮಹದುಕ್ಥತ್ವಯೋರುಪಪಾದನಂ, ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಜಾಪತೇ ರಸಸಂಯುಕ್ತತಾ ಸ್ಯಾದನ್ಯಥಾ ರಸಾಭಾವೇನ ಶರೀರಮದೃಢಂ ಭವೇದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಶಂಕಾಯಾ ರಸಸ್ಥಾಪನೇನ ವ್ಯುದಸನಂ, ಅಗ್ನೌ ರಸಸ್ಯಾಪ್ಯಯನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಮಿಥುನರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಕ್ತಾಯಾ ಮಿಥುನತ್ವಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಃ ಶರೀರೇ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏವಂ ಮಿಥುನರೂಪೇಣಾಪ್ಯಯನಪ್ರಕಾರಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುನಶ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಂ ಮಿಥುನರೂಪೇಣ ಸ್ತೋತುಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಮಿಥುನತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಮಿಥುನಪರಮ್ಪರಾಽಽವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದರ್ಥಮನ್ನರೂಪತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, " ಅನ್ನಸ್ಯಾಮೃತಭಾಗೋ ವಾಯುಮಪ್ಯೇತಿ "
ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜನಂ, ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨-ಪೂರ್ವಂ ಮಹಾವ್ರತಯಜ್ಞೇ ಸಹಪ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಅಗ್ನಿ
ಚಯನಮಹಾವ್ರತಸಾಮಬೃಹದುಕ್ಥಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ತ್ರೀಣ್ಯಪಿ ಪಕ್ಷ್ಯಾಕಾರಾಣ್ಯಧಿದೈವಂ ಪೃಥಿವ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯುಲೋಕಾತ್ಮಕಾನಿ-ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಮನ:-' ಪ್ರಾಣವಾಗ್ರೂಪಾಣಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಏವೈತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಮ್ಪಾದನಪ್ರಕಾರೋಪವರ್ಣನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಾನಾಂ ಭೂಮ್ಯಾದಿಲೋಕಾನಾಮಗ್ನ್ಯಾದೇಶ್ಚಾಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ತದಾತ್ಮಕತಾಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಏತೇಷಾಮೇವ ತ್ರಯಾಣಾಮಧ್ಯಾತ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೈತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಥಮಸಂಸ್ಥಾರೂಪಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಂ ಮಹಾವ್ರತಯಜ್ಞಾತ್ಮನಾ ಸ್ತೋತುಂ ತತ್ರೈವಾಗ್ನಿಚಯನಾದಿತ್ರಯಸ್ಯೋಪಾಪ್ತೇರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩-ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಸೃಷ್ಟಿನಿರ್ಮಾಣಕರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟವತಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಮರ್ತ್ಯಾಮೃತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಮರ್ತ್ಯಶರೀರದ್ವಾರಾ ಮೃತ್ಯೋರ್ಭಯೇನ ಮೃಜ್ಜಲರೂಪೇಣ ಭೂಮೌ ಪ್ರವೇಶನನಿರೂಪಣಂ, ಭೂಪ್ರವೇಶಸ್ಯೈವ ಮೃತ್ಯುದೇವಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಅಗ್ನಿಚಯನೇ ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕಾಚಿತಯಃ ಪಞ್ಚಪುರೀಷಚಿತಯಶ್ಚ ತಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮರ್ತ್ಯಾಮೃತಶರೀರಾಣೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಭಯ್ಯಃ ಪಞ್ಚಾಪಿ ತನ್ವಶ್ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರೇವೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಸ್ತದಾತ್ಮಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ,
ಮರ್ತ್ಯಶರೀರಾಣಾಮಮೃತತ್ವಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಮೃತ ಶರೀರದ್ವಯೇನೈಕಸ್ಯ ಮರ್ತ್ಯಶರೀರಸ್ಯಾಮೃತೀಕರಣಸ್ಯ ಚಿತ್ತ್ಯಾಗ್ನೌ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದಿ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕಸ್ಯಾಮೃತೀಕರಣಂ ಚೇತ್ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಃ ಪುರೀಷಚಿತೇರುಪರಿಚಿತ್ಯನ್ತರಾಭಾವಾತ್ತಸ್ಯಾ ಅಮೃತತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಸರ್ವಾಸಾಮುಪರಿ ವಿಕರ್ಣೀಸ್ವಯಮಾತೃಣ್ಣೇ ಇಷ್ಟಕೇ ಉಪಧಾಯ ಹಿರಣ್ಯಶಕಲೈಃ ಸಮ್ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ತತ್ರಾಹವನೀಯಾಗ್ನೇರಾಧಾನಮಿತ್ಯೇವಂ ರೂಪಾಂ ಸಪ್ತಮೀಂ ಚಿತಿಂ ಸಂಪಾದ್ಯ ತತಃ ಪಞ್ಚಮೀಸಪ್ತಮೀಭ್ಯಾಮಿಷ್ಟಕಾಚಿತಿಭ್ಯಾಂ ತನ್ಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಾಯಾಃ ಪುರೀಷಚಿತೇರಮೃತೀಕರಣಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಸ್ಯಾಮೃತೀಭವನರೂಪಂ ಫಲಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕಪರಿಹಾರಾಯ ಮನ್ತ್ರೇಣೋಪಸ್ಥಾನಂ ದೇವಾಃ ಕೃತವನ್ತ ಇತ್ಯಯಮರ್ಥಃ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಸ್ವಯಮೇವ ದೇವಕರ್ತೃಕಾಜ್ಞಾನಪುರಃಸರಂ ನಿರೂಪ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಗತಾಗ್ನೀನ್ದ್ರ ವಿಶ್ವದೇವಪದೈಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಭಿಃ ಸವನದೇವತಾಭಿಃ ಸವನತ್ರಯವ್ಯಾಪಿಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಅನಯಾ ಋಚೋಪಸ್ಥಾನೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸರ್ವಕರಣಾದಿ ದೋಷಪರಿಹಾರೋ ಭವತೀತಿ ಕಥನಂ, ಋಗ್ಗತಸ್ಯಾನುಷ್ಟಪ್ಛನ್ದಸೋ ವಾಗ್ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಪಸ್ಥಾನಕಾಲಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಸಾಧನಭೂತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಪಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಅನನ್ತರಾತೀತಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಯತ್ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮರ್ತ್ಯಾಮೃತಭೇದೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮುಕ್ತಂ ತದ್ದ್ವಯೋರ್ಮರ್ತ್ಯಾಮೃತಯೋರರ್ಥಂ ವಕ್ತುಂ ತತ್ಸ್ಮಾರಣಂ, ಷಣ್ಣಾಮಿಷ್ಟಕಾಚಿತೀನಾಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರಮೃತಶರೀರಗತಪ್ರಾಣಾಪಾನವ್ಯಾನೋದಾನಸಮಾನವಾಗ್ರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಷಣ್ಣಾಂ ಪುರೀಷಚಿತೀನಾಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮರ್ತ್ಯಶರೀರಗತಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸ್ನಾಯುವಸಾಮಾಂಸಮೇದೋಽಸೂಕ್ತ್ವಗ್ರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಚಿತಿದ್ವಯಗತಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಕರ್ಣ್ಯಾದೀಷ್ಟಕಾಹಿರಣ್ಯಶಕಲಾಹವನೀಯನಿಧಾನಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಮಯರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಹಿರಣ್ಯಶಕಲಾಹವನೀಯನಿಧಾನಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಹಿರಣ್ಮಯರೂಪಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಗುರುಶಿಷ್ಯಯೋಃ ಸಂವಾದೇನ ವಿವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ರ ವಿವಾದೇ ಆಚಾರ್ಯಃ ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯೋ ರೂಪಮಿತ್ಯೇವ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಶ್ಚಿತವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯೇನೋಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಶ್ರುತೇರನುಮೋದನಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಮಭಿಲಕ್ಷ್ಯಾಹವನೀಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖತ್ವೇನ ಪ್ರಣಯನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಣೀತೇಽಗ್ನೌ ಹೂಯಮಾನಾನಾಂ ಸಮಿಧಾಂ ದೇವಾನಾಮನ್ನರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಗ್ನಿಚಿತಃ ಪಕ್ಷಿಭಕ್ಷಣವರ್ಜನನಿಯಮಂ ಸಹೇತುಕಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಮೇವ ದೂಷಣಕಥನಂ, ಅಗ್ನಿಚಯನಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಫಲಸ್ಯ ವೇದನಾದಿಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೫ ಅಗ್ನಿಚಯನಕರ್ಮಣಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತ ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನಾದಿಸರ್ವಯಜ್ಞಾತ್ಮಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಯಜ್ಞವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಶತಶಬ್ದಸ್ಯಾಪರಿಮಿತಾರ್ಥತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೦।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿವಿಷಯಕವಿಚಾರ:--ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪಕ್ಷಿರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಯೋಃ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರಙ್ಗುಲಿಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಪ್ತಪುರುಷಾಷ್ಟಪುರುಷಾದಿಪರಿಮಾಣಾನಾಮಗ್ನೀನಾಮಙ್ಗುಲೀಭಿಃ ಪರಿಮಾಣಂ ನ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯರತ್ನಿ ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಅಙ್ಗುಲಿಗತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಕರಣೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪಕ್ಷಯೋನಿರ್ಣಮನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ನಿರ್ಣಮನಕರಣಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ನಿರ್ಣಾಮ ಇಷ್ಟಕೋಪಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಿಪಕ್ಷಮಧ್ಯಗತನಾಡೀತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪಕ್ಷಯೋರ್ವಕ್ರತ್ವನಿರೂಪಣಂ, ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕಾಚಿತ್ಯುಪಧಾನಾನನ್ತರಮಾತ್ಮಮಧ್ಯೇ ಪಕ್ಷದ್ವಯೇ ಚ ಋಜ್ವಾಲಿಖಿತದಕ್ಷಿಣಾವೃತ್ಸವ್ಯಾವೃತಃ ಸಹಸ್ರತ್ರಯಸಂಖ್ಯಾಕಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಉಪಧೇಯಾಃ ಸನ್ತಿ ತಾಸಾಮುಪಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಸಾಮುಪಧಾನೇ ಕಾಲಪ್ರದೇಶಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತ್ರಿವಿಧೇಷ್ಟಕಾಗತಾಂ ತ್ರಿತ್ವಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಪ್ತಪುರುಷಪ್ರಮಾಣತಾಯಾ ವಿಧಾನಂ, ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯಜ್ಞಾರ್ಹಸ್ಯ ಯಜ್ಞೇನ ಯಜನಕರಣೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಕ್ತಂ ಮಂತ್ರಂ ಪ್ರತಿಪದಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದೌ ಪ್ರಜಾಪತಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಯಷ್ಟವ್ಯದೇವಜಾತಸ್ಯ ವಿರಹಾತ್ಸೂರ್ಯ ಏವ ಪಕ್ಷ್ಯಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತಿರೂಪೇಣ ಯಷ್ಟವ್ಯ ಇತ್ಯಮುಮರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ತಾತ್ಪರ್ಯೋಪೇತಂ ಮಂತ್ರಾನ್ತರಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಪ್ತಪುರುಷಾತ್ಮಕತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಸಮಸ್ಥಿತೇನ ಪ್ರಪದೋಚ್ಛ್ರಿತೇನ ವಾ ಯಜಮಾನೇನೋರ್ಧ್ವಬಾಹುನಾ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪುರುಷಪ್ರಮಾಣವಿಧಾನಂ, ಪಕ್ಷೌ ಅರತ್ನೀ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಪುಚ್ಛೇ ವಿತಸ್ತಿಪ್ರಮಾಣೋಪಧಾನವಿಧಾನಮರ್ಥಾದವಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯಾರ್ಧಪುರುಷಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪುಚ್ಛೇ ಪಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಾನ್ನ್ಯೂನಪ್ರಮಾಣಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅರತ್ನಿವಿತಸ್ತಿಪ್ರಮಾಣಂ ಸಮ್ಭೂಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಪ್ರಾಕೃತಸ್ಯ ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವೈಕೃತೇಷ್ವನ್ತ್ಯಸ್ಯೈಕಶತವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ವೇದಿಮಾನಮ್ -- ತತ್ರ ಮಹಾವೇದೇರ್ಮಾನಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಾಚೀನವಂಶಗತವೇದೇರ್ಮಾನಸ್ಯ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಾರಭ್ಯ ಪ್ರಾಞ್ಚಃ ಸಪ್ತ ಪ್ರಕ್ರಮಾ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದ್ಭವಿಷ್ಯತ ಆಹವನೀಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಾತ್ಪ್ರಾಞ್ಚಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರಕ್ರಮಾಸ್ತೇ ದಶವ್ಯಾಮ ಏಕಾದಶಸ್ತಾಮೇಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವ್ಯಾಮೈಕಾದಶಪ್ರಕ್ರಮಕೃತಾಯಾ ವೇದೇರ್ಮಹಾವೇದಿಯೋನಿತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಹಾವೇದೇರ್ಮಾನವಿಧಾನಂ, ನವತಿಪ್ರಕ್ರಮವೇದೇಃ ಸಪ್ತವಿಧಾಗ್ನೇಶ್ಚ ಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ವೇದವಾದಿವಿಚಾರಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಷ್ಟವಿಧನವವಿಧಾದಿಪುರುಷಪ್ರಮಾಣಾನಾಮೇಕಶತವಿಧಪರ್ಯನ್ತಾನಾಮಗ್ನೀನಾಂ ವ್ಯಾಮೈಕಾದಶಪ್ರಕ್ರಮಾ ಪ್ರಾಕೃತೀ ವೇದಿಃ ಕಿಂ ಪುರುಷಸಂಖ್ಯಯಾ ವರ್ಧಯಿತವ್ಯಾ ಆಹೋಸ್ವಿನ್ನ ವೇತಿ ಸಂಶಯಂ ವ್ಯುದಸಿತುಂ ಸಹೇತುಕಯೋಃ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಪಕ್ಷಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಯೋನಿಭೂತಾಯಾ ವೇದೇರುತ್ತರತ್ರ ವರ್ಧಮಾನಾಭಾವಸ್ಯೈವ ಪುನರ್ವ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಪ್ತವಿಧಪ್ರಾಕೃತಾಗ್ನಿವೇದೇರಾವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಅಗ್ನಿಮಾನಂ ವಕ್ತುಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಪ್ತವಿಧಾದ್ಯೇಕಶತಪರ್ಯನ್ತಾನಾಮಗ್ನೀನಾಮಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಪ್ರದೇಶ ಏತಾವಾನ್ಮಹಾವೇದಿಷು ಭವತೀತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಗ್ನಿವಿಷಯಕವೇದಿಮಾನಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಃ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ನಿರೂಪಯಿತುಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಂ, ತತ್ರಾಷ್ಟನವತಿಪುರುಷಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾಗ್ನೇರೇತಾವದಾತ್ಮಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏಕಶತವಿಧಾಗ್ನೇಃ ಸವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಕಾರಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏತಸ್ಯೈಕಶತಪುರುಷಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ನವತಿಪ್ರಕ್ರಮಾಯಾ ವೇದ್ಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಸ್ತು ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಪಞ್ಚದಶಸಂಖ್ಯಯಾ ಷಟ್ಸು ಷಟ್ಸು ಪುರುಷೇಷು ನವತಿಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತಿಃ ನ ತ್ವಧಿಕೇಷು ತ್ರಯೋದಶಪರ್ಯಾಯಾಣಾಮನ್ತಿಮೇಷು ತ್ರಯೋದಶಸು ಪುರುಷೇಷು-ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಂ ವೇದವಾದಿವಿಚಾರಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ಸಪ್ತಮಪುರುಷಸ್ಯ ವೇದಿಗತಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯಯೈವ ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೀನಾಂ ಸಪ್ತವಿಧ ಏವ ಪ್ರಾಕೃತ ಏಕಶತವಿಧ ಏವಾನ್ತಿಮ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯಿತುಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ದೂಷಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಏಕಶತವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸರ್ವಕಾಮರೂಪತ್ವೇನಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯ ಸಪ್ತವಿಧಪ್ರಾಕೃತಾಗ್ನಿಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯ ಚೈಕಶತವಿಧಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಗ್ನಿವಿಧಾವಿಷಯಕವಿಚಾರಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಶ್ಚೇತಿ।
೫ ಚಯನಮೀಮಾಂಸಾ--ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಚಯನವಿಷಯಿಣೀ ಮೀಮಾಂಸಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಂ, ತತ್ರಾದೌ ಚಯನಕಾಲಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ತಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಾಪಶ್ಚಿತೇಽಗ್ನೌ ಉಪಸತ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಪಸತ್ಸು ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಚರಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ। ನ ಕೇವಲಮತ್ರೈವ ತಾಪಶ್ಚಿತೀಷು ಕಿನ್ತು ಯತ್ರ ಯತ್ರಾಽಧಿಕಾ ನ್ಯೂನಾ ವಾ ಉಪಸದಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಚರಣೇನಾದಿತ್ಯಸ್ಥಾಪನಂ ಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಮ್ ।
ಚಿತಿಪುರೀಷಾಣಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾ--ತತ್ರ ತಾಪಶ್ಚಿತಾಖ್ಯೇ ಕ್ರತಾವುಪಸದಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನುಷ್ಠಾತವ್ಯಸ್ಯ ಚಯನಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾಚಿತಿಪುರೀಷನಿವಪನಯೋರನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಞ್ಚಿತಾವಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನೇ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಂ, ಪುರೀಷಚಿತೌ ವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸರ್ವಮಾಸಗತಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರೀಷಚಿತೇರತಿರಿಕ್ತೇಷು ತ್ರಿಷ್ವಹಃಸು ಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಶತರುದ್ರಿಯಸ್ಯೌಪವಸಥ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಸೋಮಾಮಿಷವಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಂ, ತೇಷ್ವಹಃಸು ಯತ್ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೋಪಸದಾಮನುಷ್ಠಾನಂ ತೇನ ತಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಪಾಹಸ್ಪತಿಸಂಜ್ಞಕಸ್ಯ ತ್ರಯೋದಶಮಾಸಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಷ್ವಹೋರಾತ್ರೇಷು ಆದಿತ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸಪ್ತಮರ್ತೋಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತತ್ರಯೋದಶಮಾಸಸಾಹಿತ್ಯೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಸುತ್ಯಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಾಪಶ್ಚಿತೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಗ್ನಿವಿಶೇಷಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಂವತ್ಸರಂ ಸೋಮಯಾಗಕರಣಾಶಕ್ತೌ ವಿಶ್ವಜಿತಾ ಸರ್ವಪೃಷ್ಠೇನಾತಿರಾತ್ರೇಣ ಯಜೇತೇತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಾವಿಧಾನಂ, ಏತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಕರಣಸ್ಯ ಸರ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।

೬ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಪ್ರಜಾಪತರೇಕಶತವಿಧತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಸ್ಯೈಕಶತವಿಧಸ್ಯ ಸಪ್ತವಿಧಾಗ್ನಿನಾ ಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ಋತುಭಿಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಣೈತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತವಿಧಾದ್ಯೇಕಶತಪರ್ಯನ್ತಾಗ್ನಿಚಯನಸ್ಯ ಸೂರ್ಯಲೋಕಃ ಫಲಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅರ್ಚಿಷೋಽಮೃತಫಲತ್ವಸ್ಯ ಸವಿತೃಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸವಿತೈವ ಸರ್ವಾಭ್ಯಃ ಪ್ರಜಾಭ್ಯೋ ನಾನಾರೂಪಂ ಕಾಮಂ ದದಾತೀತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ದಾಶತಯ್ಯಾ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಾವಿಷ್ಕರಣಂ, ಏತದುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಂ ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯಾ ವಾಚೋಽಮೃತತ್ವಫಲಸಾಧನತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಶತವರ್ಷಜೀವನಸ್ಯ ಪುಣ್ಯಲೋಕಹೇತುತ್ವಂ ತದರ್ವಾಚೀನೇಷು ವರ್ಷೇಷು ಮರಣಸ್ಯಾಲೋಕ್ಯತ್ವಂ ಚೇತ್ಯೇತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರೈತಾದೃಶೇಷು ವರ್ಷೇಷು ಮರಣಮಹೋರಾತ್ರಾರ್ಧಮಾಸಾದ್ಯಾತ್ಮಕಲೋಕಹೇತುಃ ನ ತ್ವಮೃತತ್ವಫಲಪ್ರಾಪಕಮಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಶತವರ್ಷಜೀವನಸ್ಯ ಸೂಕ್ತಮೇವ ಫಲಮಿತಿ ನಿಗಮನಂ, ಬಹುಭಿರ್ಯಜ್ಞೈರೇಕಮಹರೇಕಾ ರಾತ್ರಿರಪಿ ಮಿತಾಽತ ಏಕದಿನಜೀವನಮೇಕರಾತ್ರಿಜೀವನಮಪಿ ಬಹುಯಜ್ಞಫಲಂ ಕಿಮುತ ಶತವರ್ಷಾಣಿ ಜೀವನವತೋಽಮೃತತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಏವಮಗ್ನೇರಮೃತತ್ವಂ ಫಲಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಏಕಶತವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಂವತ್ಸರೋಖ್ಯಧಾರಣಂ ನಿಯತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಅಧಿಯಜ್ಞಸ್ಯೈಕಶತವಿಧತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಬಹುಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತೇಷಾಮೇವ ಮೇಕಶತವಿಧಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸ್ಯೈಕಶತವಿಧತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯೇನ ನಿರೂಪಣಂ, ಯದುಕ್ತಮೇಕಶತವಿಧಂ ವಿಧತ್ತೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಧಿದೈವಾಧಿಯಜ್ಞಾಧ್ಯಾತ್ಮತ್ರಯವಿಷಯೇ ಸಂವತ್ಸರಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಪುರುಷಾ ಇತಿ ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಸಂವತ್ಸರಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಪುರುಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾನ್ನಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯಾಧಿಯಜ್ಞರೂಪೇಣಾಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪೇಣ ಚಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅನ್ನಾದಿಪಞ್ಚಕೇನ ನಿವರ್ತ್ಯಾಶನಾಯಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅನ್ನಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ವಿದುಷಾಂ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಏಕೇ " ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರಾಣೋ ಽಮೃತಮ್" ಇತಿ ಸಮಾಮ್ನಾತತ್ವಾದಮೃತಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಾಣೋಽರ್ಥ 'ಇತಿ ಮತ್ವಾ ತಸ್ಯೈವೋಪಾಸನಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೌ ಮನ್ಯನ್ತೇ ತನ್ಮತಸ್ಯಾನುವಾದಪುರಃಸರಂ ನಿರಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾನಿತ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಾಯ ಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಮಾದುಕ್ತ ಏವಾರ್ಥಃ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ನಿಗಮನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೦।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸುಪರ್ಣಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಮಧ್ಯದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಭಾಗತ್ರಯೇ ಲೋಮತ್ವೇನ ಸ್ತುತಾಸ್ತ್ರಿಸಹಸ್ರಸಂಮಿತಾಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸಪ್ತಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತಿಪಾದಪರ್ಯನ್ತಮುಪಹಿತಾನಾಮೇವ ಶರೀರರೂಪತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾದಿಸಪ್ತಚ್ಛನ್ದೋವೀರ್ಯರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಥವಾಽಷ್ಟಮಕಾಣ್ಡೇ ಚರಮಚಿತೌ "ಛನ್ದಸ್ಯಾ ಉಪದಧಾತಿ" ಇತಿ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಛನ್ದಸಾಮುಪಧಾ। ನಮಭಿಹಿತಂ ತೇಷಾಂ ಛನ್ದಸಾಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಸಪ್ತಾವಯವತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸನದ್ವಾರಾ ಅನ್ಧಮೂಕಮೂಢಬಧಿರನಪುಂಸಕಾದೀನಾಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಮೂಲರೋಗರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಚ ಯಜಮಾನಾನಾಂ ಕರ್ಮಣ್ಯನಧಿಕಾರಾದಗ್ನಿಚಯನಮಪಿ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸಂಸೂಚನಂ, ಸಪ್ತಾನಾಂ ಛನ್ದಸಾಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಕ್ತಛನ್ದಃಪ್ರಶಂಸನಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೨ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಶಿರೋಗ್ರೀವಾದೀನಾಂ ಛನ್ದೋಮಯತ್ವಸ್ಯ ವೇದವಾದಿಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಯದುಕ್ತಮಗ್ನೇಃ ಶಿರೋಗ್ರೀವಾದಿಪರಿಕಲ್ಪನೇನ ಛನ್ದೋದೇವತಾಸ್ವರೂಪತ್ವಂ ತದೇತತ್ಪುಣ್ಯಲೋಕಸಾಧನ। ಮಾತ್ಮವಿದ್ಯೈವೇತಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಅಗ್ನೇಃ ಸರ್ವದೇವತಾಸಮಷ್ಟಿರೂಪಪ್ರಾಣವಾಯ್ವಾಸ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ಧೀರಮಹಾಶಾಲನಾಮ್ನೋರ್ಮಹರ್ಷ್ಯೋಃ ಸಂವಾದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾದೌ ವಿದ್ಯಾವಿಷಯೇ ಗುರುಶಿಷ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯೇತಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಪಾಸ್ಯಾಗ್ನೇರಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿದೇವತಭೇದೇನ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ತೇಷಾಮಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ವಾಯ್ವಾಧೀನತಾಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಪ್ರಷ್ಟೃಪ್ರತಿವಕ್ತೃನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ--ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯಪುರುಷಾಣಾಂ-ಔಷಧಿವನಸ್ಪತ್ಯುದಕಚನ್ದ್ರಪಶೂನಾಂ ಚ ಬಹುವಿಧನಾಮವ್ಯಪದೇಶ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯಾರ್ಕರೂಪತ್ವೇನಾನೇಕೈಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನೈಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತಿ।

೫ ಯಜುಸ್ತದ್ವಿಧಾಯಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಪುರಃಸರಂ--ಅಧಿದೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಭೇದೇನಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ಏತಮುಕ್ತಮರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವಿದ್ವನ್ನಿನ್ದಕಸ್ಯ ದೋಷಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ಸ್ತಾವಕಸ್ಯ ಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯಜುಃಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾಯುಪ್ರಾಣರೂಪೋಽರ್ಥ ಉಕ್ತಸ್ತಸ್ಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುರಪಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವರೂಪಂ ಫಲಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಅಪೂರ್ವಾಪರವದ್ಗುಣದ್ವಯವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಪುರುಷಾದಧಿಕಂ ವಸ್ತು ದಿಶಸ್ತಾ ಉಪಾಸಿತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಯಜುರ್ಮನ್ತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಸಙ್ಗಾದುಪನಿಷದೋಽರ್ಥಸ್ಯ ತತ್ಸ್ವರೂಪಂ ವೇದಿತುರಾನನ್ದಾವಾಪ್ತಿರೂಪಫಲಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದುಕ್ತಂ ದೇವಾನಾಮಾನನ್ದಾತ್ಮತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಯಜುರಾತ್ಮಕವಾಯೋರಾನನ್ದಾತ್ಮತ್ವಪರಿಜ್ಞಾನಫಲಸ್ಯ ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏವಂ ವಾಯುಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸಿತಸ್ಯ ಯಜುಷ ಉಪಾಂಶ್ವನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಉಪಾಂಶುತ್ವೇನಾನನುಷ್ಠಾನೇ ದೋಷಕಥನಂ, ಉಪಾಂಶುತ್ವಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧೦।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಭೋಕ್ತೃತ್ವಸ್ಯಾಹವನೀಯರೂಪತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಂ ಆನ್ನೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಶರೀರಾತ್ಮಕತ್ವಮಿತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಅನ್ನಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಯುಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಧುನಾತನಾನುಷ್ಠಾತರಿ ನಿಯೋಜನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರುಪರಿ ಉಖ್ಯಾಗ್ನಿನಿಧಾನಮನ್ತ್ರೇ “ ವೌಷಟ್ " ಇತ್ಯಕ್ಷರದ್ವಯಂ ಶ್ರೂಯತೇ ತಸ್ಯ ಯಥಾಕ್ರಮಮಗ್ನಿಪರತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅನ್ನಸ್ಯ ಶರೀರಸಮ್ಮಿತತ್ವಸ್ಯಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಗ್ನಿಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿ
ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ಯಜುಃಸಾಮರ್ಗ್ವೇದತ್ರಯಪರಿಭಾಷಾಸಿದ್ಧಾರ್ಕ್ಯಮಹಾವ್ರತೋಕ್ಥನಾಮಭಿರ್ವ್ಯಪದೇಶ್ಯತ್ವಸ್ಯ ತತ್ತನ್ನಾಮಾವಯವನಿರ್ವಚನದ್ವಾರಾ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏತಸ್ಯಾಗ್ನಿದ್ವಯಸ್ಯ ಚೇನ್ದ್ರಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸ್ತೋತುಮಾದಾವಿನ್ದ್ರಾಗ್ನಿಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇಷ್ಟಕಾಚಿತಾವುಪಧೇಯಯೋ ರುಕ್ಮಪುರುಷಯೋರಿನ್ದ್ರಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಇಷ್ಟಕಾಪುರೀಷಚಿತಿದ್ವಯಮಿನ್ದ್ರಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತತ್ರೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಪಾಕೇ ಪುರೀಷಸ್ಯಾಪಾಕೇ ಚ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ, ಏವಂ ವಿಭಿನ್ನಯೋರುಕ್ಮಪುರುಷಯೋರಿಷ್ಟಕಾಪುರೀಷಚಿತ್ಯೋರಿನ್ದ್ರಾಗ್ನಿತ್ವೇನೋಕ್ತಯೋರೈಕ್ಯಸ್ಯೇಷ್ಟಕಾಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾಽಕ್ಷರಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಚೋಪಪಾದನಂ, ಅಕ್ಷರಗತೈಕತ್ವಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಉಕ್ತಮಗ್ನೇರಿನ್ದ್ರಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ವರ್ಣತ್ರಯಾತ್ಮನಾ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ। ಉಕ್ತಂ ವರ್ಣತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಶ್ರೀಯಶೋಽನ್ನಾದತ್ವಲಕ್ಷಣಫಲಸ್ಯ ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಶ್ರೀಯಶಃಪ್ರಭೃತಿಕ ಫಲಸ್ಯ ಸಂವಾದೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಏತದರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಂ, ಪ್ರಜಾಪತಿರೂಪಾಹವನೀಯಾಗ್ನೇಸ್ತತ್ರ ಹೂಯಮಾನಮಹಾವ್ರತೀಯಗ್ರಹರಸಸ್ಯ ಚ ಯದ್ದ್ವನ್ದ್ವಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವವದರ್ಕ್ಯಮಹಾವ್ರತೋಕ್ಥನಾಮತ್ರಯೇಣಾಭಿಧೇಯತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸ್ತುತಶಸ್ತ್ರಪಠನಸ್ಯ ವಷಟ್ಕಾರಾನ್ತೇ ತದ್ರಸಹೋಮಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತದಿದಮಗ್ನಿರಸದ್ವಯಮೇಕಂ ಸದಪಿ ತ್ರೇಧಾಽರ್ಕ್ಯಾದಿನಾಮತ್ರಯೇಣಾಮ್ನಾಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಜಾಪತಿರೂಪಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಪ್ತದಶಾವಯವತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾಯ ತಯೋ: ಸಾವಿತ್ರವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಹೋಮಯೋಃ ಕಲಾಷ್ಟಕದ್ವಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತೇಷಾಮೇವ ಕಲಾಪರಪರ್ಯಾಯಾಕ್ಷರಣಾಂ ಶರೀರೇ ಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದೇತಸ್ಮೈ ಪ್ರಾಣಾಯೈತಾಃ ಕಲಾ ಅನ್ನಮಭಿಹರನ್ತಿ ಯದಾ ಚೈತಾಃ ಕಲಾ ಅನ್ನಮಭಿಹರ್ತುಮನೀಶ್ವರಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾಽಯಂ ಪ್ರಾಣಃ ಏತಾ ಏವ ಕಲಾ ಜಗ್ಧ್ವೋತ್ಕ್ರಾಮತೀತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಅಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಭೋಕ್ತುಃ ಸಪ್ತಾದಶಾತ್ಮಕತ್ವಮುಕ್ತಂ ತದ್ಭೋಗ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಸ್ಯ ಸಪ್ತದಶಸಂಖ್ಯೋಪೇತತ್ವಸ್ಯಾಮಿಧಾನಂ, ಯಥಾ ಪೂರ್ವಂ ದೇವಾಃ ಸಪ್ತದಶಾಯ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ತಸ್ತಥಾಽಯಮಧ್ವರ್ಯುಃ ಸ್ತೋತ್ರಶಕ್ಥಾನ್ತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನಾವೇತಂ ಸೋಮರಸಾದಿಕಂ ವಷಟ್ಕೃತೇ ಜುಹೋತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ವೌಷಡಿತ್ಯಕ್ಷರದ್ವಯಸ್ಯಾಗ್ನ್ಯನ್ನರೂಪತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಧಿಯಜ್ಞಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸೌಮ್ಯಾಧ್ವರಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ಅಧಿದೈವಮಾದಿತ್ಯಚನ್ದ್ರಮಸೋರ್ದ್ವಯಸ್ಯ-ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ಪ್ರಾಣಾನ್ನಯೋರ್ದ್ವಯಸ್ಯ ಚಾರ್ಕ್ಯಾದಿನಾಮತ್ರಯಭಾಕ್ತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅಧಿದೈವಾಧ್ಯಾ। ತ್ಮದ್ವಯೇನ ಸಮುದಿತಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨-ಸಂವತ್ಸರರೂಪಪ್ರಜಾಪತೇರಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಯಾವನ್ತಿ ಮೇ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ತಾವತ್ಯೋ ಮೇ ಇಷ್ಟಕಾ ವಿಧೇಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಜಾಪತೇರುಕ್ತೇಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಶ್ರುತ್ಯಾ ಚ ಲೋಕೋಪಕಾರಾಯ ಜ್ಯೋತಿಃಶಬ್ದಾರ್ಥಸ್ತತ್ಸಂಖ್ಯಾ ಚ ಸ್ವಯಮೇವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾಯಾ ಅಹೋರಾತ್ರಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಇಷ್ಟಕಾಸು ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಂವತ್ಸರರೂಪಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪಕ್ಷಗತತಿಥ್ಯರ್ದ್ಧಮಾಸಮುಹೂರ್ತಾನ್ದರ್ಶಯಿತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಂ, ವಿಭಕ್ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರಾತ್ಮನೋಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಾಂ ಅಹೋರಾತ್ರಸಂಖ್ಯಾಕಾನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಚ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏವಮುತ್ತರತ್ರ ತ್ರಿಚತುಃಪ್ರಭೃತಿಚತುರ್ವಿಂಶತಿಪರ್ಯನ್ತಾತ್ಮವಿಭಾಗೇಷು ತತ್ತದಾತ್ಮಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಸಪ್ತಶತಸಂಖ್ಯಾಕಾನಾಮೇವ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಂ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ತ್ರಿಪ್ರಭೃತ್ಯಾತ್ಮಾನ್ತರಕಲ್ಪನೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ, ಸಹೈವ ತತ್ರ ತತ್ರ ಸಪ್ತೈಕಾದಶತ್ರಯೋದಶಚತುರ್ದಶಸಪ್ತದಶೈಕೋನವಿಂಶತ್ಯೇಕ
ವಿಂಶತಿದ್ವಾವಿಂಶತಿತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಧಾಽತ್ಮಾನ್ತರವ್ಯೂಹನಂ ನ ಕೃತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಧಾ ಬ್ಯೂಹನೋತ್ತರಮಾತ್ಮವಿಭಾಗೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಕಥನಂ, ಉಕ್ತವ್ಯೂಹಪಞ್ಚದಶಕಸ್ಯ ಪಞ್ಚದಶತಿಥ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚತುರ್ವಿಂಶತಿವಿಭಾಗಾನಾಮರ್ದ್ಧಮಾಸಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮುಹೂರ್ತಾನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಮುಹೂರ್ತಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿಸಹಿತಂ ಲೋಕಮ್ಪೃಣೇಷ್ಟಕಾನಾಂ ಮುಹೂರ್ತಪರತ್ವಸ್ಯ ಕಥನಂ, ಸೂರ್ಯ ಏವಾದೌ ಅಹೋರಾತ್ರಾದಿಸಂವತ್ಸರಾನ್ತಕಾಲೇನ ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ಪಚತ್ಯನನ್ತರಮಯಮಗ್ನಿರಮುನಾ ಸೂರ್ಯೇಣ ಪಕ್ವಂ ವಸ್ತು ಪಚತೀತಿ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಸಂವಾದಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರತಿಮಾಸಗತಮುಹೂರ್ತಾಃ ಸಂವತ್ಸರೇ ಸಮ್ಭೂಯೈತಾವನ್ತಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ತತ್ಪರಿಗಣನಂ, ತ್ರಯ್ಯಾಃ ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ಛನ್ದಃಪ್ರಭೃತಿಸರ್ವಾಶ್ರಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತ್ರಯ್ಯಾಃ ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾದೇವ ತ್ರಯೀಮೇವ ವಿದ್ಯಾಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಸಂಸ್ಕರಬೈ ಇತಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಚಾರ್ಯ ದ್ವಾದಶಬೃಹತೀಸಹಸ್ರಸಮ್ಮಿತಾ ಋಚೋ ವಿಭಕ್ತವಾನಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಋಚಾಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿರಾಕರಣಂ, ತ್ರಿಂಶತಾ ವಿಭಾಗೈರ್ವಿಭಕ್ತಾನಾಂ ದ್ವಾದಶಸಹಸ್ರಬೃಹತೀನಾಮೃಚಾಮಷ್ಟಶತಾಧಿಕದಶಸಹಸ್ರಸಮ್ಮಿತಪಂಕ್ತಿತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಋಚಾಂ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೇ ಭಾಗೇ ತತ್ರಾಪಿ ಪಂಕ್ತಿಷ್ವವಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಋಗ್ವೇದವದ್ಯಜುಃಸಾಮವೇದಯೋರಪಿ ವಿಭಾಗಸ್ಯ ಪಂಕ್ತಿತ್ವಸಮ್ಪಾದನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವೇದತ್ರಯಗತಾನಾಂ ಸಕಲಾನಾಂ ಪಂಕ್ತೀನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯಾಶೀತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸಮ್ಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮುಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾಹೋರಾತ್ರಮುಹೂರ್ತಾತ್ಮಕತ್ವಂ ವೇದತ್ರಯರೂಪತ್ವಂ ಚ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಕರ್ತೃಕೋಪಧಾನವಚನವ್ಯಾಜೇನ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಹನ್ತ ತ್ರಯೀಮೇವ ವಿದ್ಯಾಮಾತ್ಮಾನಮಮಿಸಂಸ್ಕರವೈ ಇತಿ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯ ನಿಯಮನಮ್ , ಏವಮಗ್ನಿಂ ಚಿತವತಃ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿತ್ವಸ್ಯ ನಿದರ್ಶನಂ, ಯತ್ಪ್ರಜಾಪತೇರುಖಾಯಾಂ ಸಿಕ್ತೇ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಸಂವತ್ಸರಮನ್ತ್ರರೂಪೇ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಯಜುಷ್ಮತೀಷ್ಟಕೋಪಧಾನೇನಾದಿತ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತತ್ವಂ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೇದಾನೀನ್ತನೇ ಯಜಮಾನೇ ನಿಯೋಜನಂ, ಫಲಂ ಚ ತಸ್ಯ ತದ್ಭವತೀತ್ಯಮಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಂ ವಿದುಷಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮನುಷ್ಠಾನಂ ಕೇವಲಂ ಚ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯುಭಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮೃತ್ಯುರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಂವತ್ಸರರೂಪಪ್ರಜಾಪತೇರನ್ತಕರೂಪತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ರೂಪೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಚಯನಸ್ಯಾಮೃತತ್ವಫಲವದ್ಯಜ್ಞಕ್ರತೂನಾಮಮೃತತ್ವಂ ಫಲಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಯಥಾವಿಧ್ಯನುಷ್ಠಿತಚಯನಸ್ಯಾಪ್ಯೇತದೇವಾಮೃತತ್ವಂ ಫಲಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ತದ್ವಿಪರೀತಾನುಷ್ಠಾನೇ ಫಲಂ ನ ಸೇತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನಂ, ದೇವಕೃತಂ ತಾದೃಶಮನುಷ್ಠಾನಮಿದಾನೀನ್ತನಾನುಷ್ಠಾನೇನ ಸಮಮಿತಿ ಸಂವಾದೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಮೃತತ್ವಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ದೇವಾನಾಂ ತಪಃಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಇದಾನೀನ್ತನಾನಾಮಗ್ನಿಚಿತಾಂ ಶರೀರಸಾಹಿತ್ಯೇನಾಮೃತತ್ವಾಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತಾಂ ವಿದುಷಾಮವಿದುಷಾಂ ಚ ಶರೀರಪರಿತ್ಯಾಗೋತ್ಪತ್ತೀ ಸಮಾನೇ ಕುತಃ ಕರ್ಮವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞಾನೇ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಭಯೇಷಾಂ ಫಲವ್ಯತಿರೇಕಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಚಯನಸ್ಯಾಮೃತತ್ವಂ ಫಲಮುಕ್ತಂ; ತತ್ರಾಮೃತಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ದೇವಾಃ ಫಲಸಾಧನತ್ವೇನ ಯದಕಾರ್ಷುಸ್ತದೇವೇದಾನೀನ್ತನೈರಪಿ ಕೃತಮಿತಿ ಸಾಧನಗತೈಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಚಯನೇನ " ಸಂವತ್ಸರಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಗ್ನಿಮಾಪ್ನೋತಿ" ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯೈವ ಪುನರ್ವಿಶದೀಕರಣಂ, ಪರಿಶ್ರಿದಾದಿಭೀ ರಾತ್ರ್ಯಹರಾದಿಪ್ರಾಪ್ತೇರೇವ ಕ್ರಮೇಣ ವಿವರಣಂ, ತತ್ರ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ತದ್ವಿಭಾಗಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಂ, ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ಚಿತಿಷು ತದ್ವಿಭಾಗಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪಞ್ಚಚಿತಿಗತಾನಾಂ ಯಜುಷ್ಮತೀನಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಪರಿಗಣನಮ್ , ಏತಾಸಾಮೇವಾಹರರ್ದ್ಧಮಾಸರ್ತುರೂಪತಾಯಾ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್ , ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾಭಿರ್ಮುಹೂರ್ತಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಸಂಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾದುಪಪಾದನಂ ತಾಸಾಮುಪಧಾನಪ್ರದೇಶಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅತ್ರ ಕೇಚನಾಹವನೀಯ ಏವ ಸಕಲಾ ಅಪಿ ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾ ಉಪಧೇಯಾ ಇತ್ಯಾಹುಸ್ತೇಷಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ದೂಷಣಮ್ , “ ಅಗ್ನಿಂ ಚಿನುತೇ" ಇತ್ಯತ್ರೈಕವಚನಾನ್ತಾಗ್ನಿಶಬ್ದವ್ಯವಹಾರಃ ಕಥಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಕೇಷಾಂಚಿನ್ಮತೇನ ದೋಷನಿರೂಪಣಂ, ಭೂಮಿಕಾರಚನಾಪೂರ್ವಕಂ ನಿರ್ಋತಿದೇವತ್ಯಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಮಪ್ಯತ್ರೈವ ಸನ್ದರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯನಿಷ್ಟಮಾಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ನಿರಾಕರಣಂ, ಆಸಾಂ ನೈರ್ಋತೀನಾಂ ತಿಸೃಣಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಶತೋತ್ತರೈಕಾದಶಸಹಸ್ರಸಮ್ಮಿತೇಷ್ಟಕಾಭ್ಯೋ ನಾತಿರೇಕೇನೋಪಧಾನಮಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ವಿದಿತ್ವಾಽನುಷ್ಠಾತುಃ ಕೇವಲವೇದಿತುಶ್ಚ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕಸಮಷ್ಟಿರೂಪಂ ಸಹಸ್ರರೂಪೋಪಾಸನಮ್--ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರರೂಪಸ್ಯಾಗ್ನೇಸ್ತದವಯವಾನಾಂ ಚ ಸಹಸ್ರರೂಪತ್ವೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ತತ್ರಾದೌ ಪ್ರಜಾಪತಿವೃತ್ತಾನ್ತೇನ ಸಹಸ್ರಪ್ರಸಙ್ಗಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಸಹಸ್ರೋಪಾಸನಾಯಾಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಮುಕ್ತ್ವಾ ತದುಪಾಯಸ್ಯ ಕಥನಂ, ಯತಃ ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಾವರೋಧೇ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯೈವ ಸಾಧನಮತಸ್ತಸ್ಯಾ ಉಪಾಸನಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಮ್ , ಉಪಾಸನಾಯಾಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಸರ್ವೇಷು ವ್ಯಾಪಾರೇಷ್ವಪ್ಯೇತದುಪಾಸನಂ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿದುಷಃ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ವ್ಯಾಪಾರಮಾತ್ರಂ ವ್ಯರ್ಥಂ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಪಾದಸಂವಾದಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ವ್ಯಷ್ಟಿರೂಪಾಗ್ನಿವಿಷಯಕಮುಪಾಸನಮ್--ತತ್ರ ರಹಸ್ಯಾರ್ಥಾನಾಮುಪದೇಶಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯರೂಪೇಣಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಸ್ಯ ಸಸಮ್ಪ್ರದಾಯಮಭಿಧಾನಂ, ಸಂವತ್ಸರೇ ಶಿರಃಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಾವಯವಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಾಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಫಲಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಪಞ್ಚಚಿತಿರೂಪಸಮ್ಪತ್ತೇಸ್ತಥೈವ ತದುಪಾಸನಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ। ೧೧೯-೧೨॥
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೦।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ತ್ರಯೀಮಯಾದಿತ್ಯಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ತಸ್ಯಾಗ್ನೇಸ್ತ್ರಯೀಮಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಾಚಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಾದಗ್ನಿರಪಿ ತಯಾ ಚಿತಸ್ತ್ರಿವಿಧ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರವಯವಭೂತಾನಾಂ ತ್ರೇಧಾವಿಹಿತಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗತ್ರಯಾಭಿಧೇಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ, ಏವಂ ತ್ರೇಧಾವಿಹಿತ ಆತ್ಮಾಽಪಿ ಲಿಙ್ಗತ್ರಯಾಭಿಧೇಯ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽನೇನ ತ್ರೇಧಾವಿಹಿತೇನಾತ್ಮನಾ ತ್ರಿವಿಧೇಷ್ಟಕಾಚಿತೇನ ತ್ರೇಧಾವಿಹಿತಮಗ್ನಿವಾಯುಸೂರ್ಯಾತ್ಮನಾ ತ್ರಿವಿಧಂ ದೈವಮಮೃತಮಾದಿತ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ಯದೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗತ್ರಯಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತ್ವಂ ತರ್ಹಿ ತಥೈವ ಕಥಮಿಷ್ಟಕಾಶಬ್ದಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗತ್ರಯವ್ಯವಹಾರೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ವಾಗ್ರೂಪತ್ವೇನ ತಸ್ಯಾಃ ಶಂಕಾಯಾಃ ಪರಿಹರಣಂ, ವಾಚ ಆದಿತ್ಯರೂಪತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಯದುಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಯಾಽಸ್ಯಾದಿತ್ಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಗ್ನಿಶ್ಚಿತೋ ಭವತೀತಿ ತಸ್ಯ ವಿಶದೀಕರಣಂ
ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಮಣ್ಡಲಪುರುಷೋಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ
ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಾರ್ಚಿಃಪುರುಷತ್ರಯಸ್ಯಾಧಿದೈವಾಧಿಯಜ್ಞಾಧ್ಯಾತ್ಮಪರತ್ವೇನಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಧಿದೈವತಯಾ ಚಯನಗತಮಹದುಕ್ಥಮಹಾವ್ರತಾಗ್ನಿತ್ರಯಂ ಕ್ರಮೇಣ ಮಣ್ಡಲಾರ್ಚಿಃಪುರುಷರೂಪತ್ವೇನೋಪಾಸನೀಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮಣ್ಡಲಸ್ಥಪುರುಷಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುರೂಪತ್ವಮರ್ಚಿಷೋಽಮೃತರೂಪತ್ವಂ-ಪುರುಷಾರ್ಚಿಷೋರುಭಯೋರ್ಮಣ್ಡಲಮೇವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ--ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪದಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಕಥನಮ್, ಅಧಿಯಜ್ಞತಯಾ ಚಯನಗತರುಕ್ಮಪುಷ್ಕರಪರ್ಣಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷಾಣಾಂ ಮಣ್ಡಲಾರ್ಚಿಃಪುರುಷರೂಪತ್ವೇನೈವೋ। ಪಾಸನಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾಽಪಿ ಮಣ್ಡಲಾದಿತ್ರಯಸ್ಯಾಧಿಯಜ್ಞಿಕರುಕ್ಮಪುಷ್ಕರ। ಪರ್ಣಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷತ್ರಯಸ್ಯ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿಗತಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣವರ್ಣದ್ವಯತದನ್ತರ್ವರ್ತಿಪುರುಷೇಷು ತಾದಾತ್ಮ್ಯನೋಪಾಸನಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಕ್ಷಿದ್ವಯಗತಪುರುಷದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ಮಿಥುನತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಿಥುನಾತ್ಮನಾ ಸ್ತುತಸ್ಯ ಪುರುಷದ್ವಯಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಪುಁಲಿಙ್ಗೇನ್ದ್ರೇನ್ದ್ರಾಣೀಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸ್ತ್ರೀಸಮೀಪೇ ಭೋಜನಾಕರಣರೂಪಂ ವ್ರತಮಭಿಧಾಯ ತದನುತಿಷ್ಠತಾಂ ವೀರ್ಯವತ್ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿರೂಪಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಇನ್ದ್ರೇನ್ದ್ರಾಣೀನಾಮ್ನೋಃ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಯೋಃ ಸಙ್ಗಮಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದೇತದ್ದಿವ್ಯಮಿಥುನವೃತ್ತಾನ್ತವಿದುಪಾಸಕಸ್ಯ " ಸ್ವಪನ್ತಂ ಪುರುಷಂ ನ ಪ್ರಬೋಧಯೇತ" ಇತಿ
ಧರ್ಮವಿಶೇಷಕಥನಂ, ಏವಂ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಂ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯ ಮಣ್ಡಲಸ್ಥಪುರುಷಾತ್ಮನೋಪಾಸನೀಯಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿಪುರುಷಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುರೂಪತ್ವಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಯೋರಮಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಮುಖ್ಯೇಽಕ್ಷಿಪುರುಷರೂಪೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮಪ್ಯಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿಪುರುಷಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಪೂರ್ವಕಂ ಮೃತ್ಯುಗತೈಕತ್ವಬಹುತ್ವಾನ್ತಿಕತ್ವದೂರತ್ವಾನಾಂ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ಮೃತ್ಯೋರನ್ನಾತೃತ್ವಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಧಿದೈವಾಧ್ಯಾಮಪರತ್ವೇನ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏವಮಧಿದೈವಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚ ಯಃ ಪುರುಷಃ ಪರಮಾತ್ಮೋಪಾಸ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಹಿತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ನಾನಾರೂಪೈರುಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗೀರಿತರುಕ್ಮಾದ್ಯುಪಜೀವ್ಯೋಪಾಸನಾನ್ತರಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಬಹುವಿಧೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಮಾನಸಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್—ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಮನಸಃ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಾತ್ತತ್ಸಮ್ಪಾದ್ಯಮಗ್ನಿಂ ಪ್ರಸ್ತೋತುಂ ಮನಸಃ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ತತ್ಸೃಷ್ಟೇಶ್ಚ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರಾಕ್ಕಾಲೇ ಸದಸದ್ವಿಲಕ್ಷಣಸದ್ಭಾವಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದೇನ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಸದದ್ವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಸ್ಯ ಮನಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಕಲಪುರುಷವರ್ತಿಮನೋವಾಕ್ಪ್ರಾಣಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಕರ್ಮಾಗ್ನಿವೃತ್ತಿ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿವಿಷಯಾಣಾಮುಪಾಸನಾನಾಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತತ್ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾದೌ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಂ ಕರ್ಮಣಾಽಗ್ನಿಸೃಷ್ಟೇಃ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಮನಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಮುಖಾಗ್ನೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರವಿದ್ಯಾಮಯತ್ವಮಾಖ್ಯಾತುಮುಪೋದ್ಬಲಕಾನಾಂ ಶ್ರುತಿಲಿಙ್ಗವಾಕ್ಯಾನಾಮುದಾಹರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೌ ಲೋಕದೃಷ್ಟ್ಯುಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಭೂಮ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯೌರಾದಿತ್ಯನಕ್ಷತ್ರಚ್ಛನ್ದಃಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಯಜುಷ್ಮತೀಸೂದದೋಹಸಾಂ ಪುರೀಷಾಹುತಿಸಮಿಲ್ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾದೀನಾಂ ಚ ಸಮ್ಪಾದನದ್ವಾರಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ತತ್ತತ್ಪರ್ಯಾಯೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ತಥಾ ನಕ್ಷತ್ರಚ್ಛನ್ದಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಪರ್ಯಾಯೇಷು ಸಮ್ಪನ್ನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸಿತುಂ ಬೃಹತೀಸಮ್ಪಾದನಮ್, ಅಪಸ್ವಗ್ನಿತ್ವೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಅಪಾಂ ಸರ್ವದೇವಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತೇಷು ಪರ್ಯಾಯೇಷು " ಅಥ ಯಾ ಅಮೂಃ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್" ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ವಿಭಾಗಕಥನಮ್, ಏವಂ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಿಷ್ಟಕಾಮಯೋ ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಪುರುಷ ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವ ಭೂತದೇವಾತ್ಮನಾಮಪಾಮಗ್ನ್ಯಾತ್ಮನಾ ಧ್ಯೇಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವರ್ತತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಾದೃಗ್ರೂಪ ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವೈರ್ಜ್ಞಾನೇನ ಲಭ್ಯೋ ನ ಕರ್ಮಶತೈರಿತಿ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಕಥನಮ್, ಅಬ್ರೂಪಾಗ್ನೇಃ ಪುರೀಷಾಹುತಿಸಮಿಲ್ಲೋಕಮ್ಪೃಣಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ದೇವಾತ್ಮತ್ವಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದೇನೋಪಪಾದನಮ್ ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಕಥನಮುಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲ। ಕಥನಂ ಚ, ಪೂರ್ವವದತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸಿತುಂ ಬೃಹತೀಸಮ್ಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸರ್ವದಿಗ್ಗತಮುಖತ್ವಪೃಥಕ್ಛಿರಸ್ತ್ವಯೋರ್ನಿರೂಹಣಾಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರೈಕೈಕದಿಗ್ಗತಮುಖತ್ವೇ ದೋಷಮುದ್ಭಾವಯಿತುಂ ತೇಷಾಂ ಪಕ್ಷಾಣಾಂ ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನೇನಾನುವಾದಕರಣಂ, ತೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸುಶ್ರವಕರ್ತೃಕಂ ದೋಷಾಣಾಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನಿಚಿತ್ಕಶ್ಚಿದುಕ್ತದೋಷಪರಿಜಿಹೀರ್ಷಯಾ ಸಕಲದಿಙ್ಮುಖಮಗ್ನಿಂ ಚಿತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿಪರೀತಾನುಷ್ಠಾನೇಽನ್ಯೇನ ಚೋದಿತೇ ಸ್ವಯಮಪಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಕೃತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತದ್ವಚನಮಾತ್ರೇಣ ಕರ್ಮ ಸಾಙ್ಗಂ ನ ಭವತೀತಿ ಮತ್ವಾ ಸ್ವಾನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರೇಣಾಗ್ನೇಃ ಸಕಲದಿಗಭಿಮುಖತ್ವಸ್ಯ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ಪಕ್ಷಿರೂಪಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾನೇರಿಷ್ಟಕೋಪಧಾನಕ್ರಮೇಣ ಕೂರ್ಮಪಶುಶಿರಃಪರೋಕ್ಷಮಾಹವನೀಯಾಗ್ನಿರೇವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಶಿರಃ-ನ ತು ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛವತ್ಪೃಥಕ್ಛಿರಸಃ ಕರಣಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಪೃಥಕ್ಕರಣಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪುರಾವೃತ್ತಕಥನೇನ ನಿನ್ದಾಕರಣಂ, ಶಿರಸಃ ಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಮೇವ ಮತಂ ತತ್ರೈವ ದೋಷಾನ್ತರಸ್ಯ ಸಮುಚ್ಚಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಶಿರಸಃ ಪೃಥಕ್ಕರಣಪಕ್ಷೋ ನಿನ್ದಿತೋ ಯದಿ ತಹಿ ಪಕ್ಷಿರೂಪೋಽಗ್ನಿಃ ಶಿರೋರಹಿತಃ ಸ್ಯಾದಿತೀಮಾಮಾಶಙ್ಕಾಂ ಪರಿಹರ್ತುಮಿಷ್ಟಕಾಭಿರೇವ ಪರೋಕ್ಷಮಪರೋಕ್ಷಂ ಚ ಶಿರಃ ಸಮ್ಪಾದನೀಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಯಥಾ ತಿಷ್ಠತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪಾದಬಾಹ್ವಾದಯೋಅವಯವಾ ಉತ್ತರೋತ್ತರಕ್ರಮೇಣಾವಸ್ಥಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ಮೂರ್ಧಾನ್ತಂ ಯನ್ತಿ-ಏವಮೇವಾಸ್ಯ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರವಯವರೂಪೇಷ್ಟಕಾಸನ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಮಸ್ಯ ಶಿರಸಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ವೈಶ್ವಾನರಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಮುಖಾವಬೋಧಾರ್ಥಯಾ ವಿದ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರದಾಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಯಾ ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ವೈಶ್ವಾನರವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸವಿಸ್ತರಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತೋಽರುಣಸಹಿತಾನಾಂ ಸತ್ಯಯಜ್ಞಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪ್ಯೃಷೀಣಾಂ ಕೈಕೇಯಮಶ್ವಪತಿ ರಾಜಾನಂ ಪ್ರತಿ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನೋಪಸದನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಮರುಣಸತ್ಯಯಜ್ಞಾದೀನಾಮೃಷೀಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ವೈಶ್ವಾನರಸ್ಯ ಪೃಥಿವ್ಯುದಕಾಕಾಶವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯದ್ಯೌರೂಪಂ ತದೇಕದೇಶಮಾತ್ರಪರಿಜ್ಞಾನಂ ವರ್ತತ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ತತ್ತದೇಕದೇಶಮಾತ್ರಪರಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಪರಂ ಚೈತೇಷಾಂ ವೈಶ್ವಾನರಸ್ಯ ತತ್ತದೇಕದೇಶಮಾತ್ರಪರಿಜ್ಞಾನಂ ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ತೇಭ್ಯೋಽರುಣಸತ್ಯಯಜ್ಞಾದಿಭ್ಯೋಽಶ್ವಪತಿಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ಪಾದಾದಿಮೂರ್ದ್ಧಾನ್ತಾವಯವಸಮ್ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ವೈಶ್ವಾನರಪುರುಷಸ್ಯೋಪದೇಶಪ್ರದಾನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಯಥೋಕ್ತಂ ವೈಶ್ವಾನರಾಗ್ನಿಂ ವಿದುಷಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪುರುಷಸ್ಯಾಗ್ನ್ಯರ್ಕೋಕ್ಥವಿಧತ್ವೋಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರಾದಾವಗ್ನಿವಿಧೋಪಾಸನಂ, ತತ್ರ ಜಗತೋಽದ್ಯರೂಪಂ ದ್ವಿತಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ " ಯೋಽತ್ತಾ ಸೋಽಗ್ನಿರೇವ" ತಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ " ಯತ್ಕಿಂಚ ವಸ್ತ್ವಭ್ಯಾದಧತಿ " ತದದ್ಯಮರ್ಥಾದಾಹುತಿರಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ಚ ತಯೋರನಾಹುತ್ಯೋ। ರಘಿದೇವಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಸ್ಯ ಚಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಹುತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಕಥನಮ್, ಏವ। ಮಗ್ನಿಶಬ್ದೋಪಜೀವನೇನಾಗ್ನಿವಿಧಃ ಪುರುಷ ಉಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್।
ಅರ್ಕವಿಧೋಪಾಸನಮ್--ತತ್ರಾರ್ಕಶಬ್ದೋಪಜೀವನೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಪೂರ್ವವದಗ್ನ್ಯಾಹುತ್ಯೋರರ್ಥದ್ವಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುನರಪ್ಯೇತಯೋರರ್ಕವಾಚ್ಯಯೋರಗ್ನ್ಯಾಹುತ್ಯೋರಧಿದೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಪರತ್ವೇನ ಅರ್ಥದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ ಏವಮರ್ಕಶಬ್ದೋಪಜೀವನನಾರ್ಕವಿಧಃ ಪುರುಷ ಉಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ನಿಗಮನಮ್ ।
ಉಕ್ಥವಿಧೋಪಾಸನಮ್-ತತ್ರೋಕ್ಥಶಬ್ದೋಪಜೀವನೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಪೂರ್ವವದಗ್ನ್ಯಾಹುತ್ಯೋರರ್ಥದ್ವಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುನರಪ್ಯೇತಯೋರುಕ್ಥವಾಚ್ಯಯೋರಗ್ನ್ಯಾಹುತ್ಯೋರಧಿದೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಪರತ್ವೇನಾರ್ಥದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಮುಕ್ಥಶನ್ದೋಪಜೀವನೇನೋಕ್ಥವಿಧಃ ಪುರುಷ ಉಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ನಿಗಮನಂ, ಪರ್ಯಾಯತ್ರಯೇಣೋಕ್ತಾಯಾ ಅಗ್ನಿವಿಧಾದಿಪುರುಷಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ, ಯಥೋಕ್ತಂ ಪುರುಷಂ ವಿದುಷಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ಯಚನ್ದ್ರಮೋಜ್ಯೋತೀರೂಪೋಪಾಸನಸ್ಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯಾಗ್ನ್ಯುಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮವಿಷಯಃ ಕ್ರತುಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಸತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮನೋಮಯತ್ವಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಮಾತ್ಮಾನಮುಪಾಸೀತ--ಏತದೇವ ಚ ಕ್ರತುಕರಣಮಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥನಿರೂಪಣೇನ ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸವಿಸ್ತರಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಅಶ್ವಾವಯವೇಷು ವಿರಾಡವಯವೋಪಾಸನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚಾಶ್ವಮೇಧಕರ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋಽಶ್ವಸ್ಯಾವಯವೇಷು ವಿರಾಡವಯವಾನಿ ಯಥಾಯಥಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೫ ಉಪಾಸ್ಯಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರಾಶ್ವಮೇಧಕ್ರತೂಪಯೋಗಿಕಾಗ್ನಿವಿಷಯಂ ದರ್ಶನಂ ವಕ್ತುಂ ತತ್ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥತಯಾ ತದುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಸ್ತಾವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ನೈವ ಕಿಞ್ಚನಾಸೀತ್ಸರ್ವಮಶನಾಯಾರೂಪಮೃತ್ಯುನಾಽಽವೃತಮಾಸೀತ್ತಸ್ಮಾನ್ಮೃತ್ಯೋಃ ಸಕಾಶಾತ್ಸ್ವಕೀಯಾರ್ಚನತ ಏವಾಪಾಮುತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತತ್ರಾರ್ಕಸ್ಯಾರ್ಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲ। ನಿರೂಪಣಂ, ಅದ್ಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾತ್ಪೃಥಿವೀದ್ವಾರಾಽಗ್ನ್ಯುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಮ್, ಏವಮುತ್ಪನ್ನೋ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾನುಪಮರ್ದನೇನಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ಯವಾಯ್ವಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ತ್ರೇಧಾ ವಿಭಕ್ತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾಯಾಸ್ಯ ವಿರಾಜೋಽಗ್ನೇರರ್ಕನಾಮ್ನೋಽಶ್ವಸ್ಯೇವ ಸಂಸ್ಕಾರಾಯ ದರ್ಶನಸ್ಯಾಮಿಧಾನಮ್ , ಏತದ್
ಗುಣೋಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಯೋ ಮೃತ್ಯುರಬಾದಿಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೇಮಂ ವಿರಾಜಮಸೃಜತ ಸ ಕೇನ ವ್ಯಾಪಾರಣೇತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಂ ತದ್ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಪೀಠಿಕಾಪೂರ್ವಕಮೃಗಾದಿಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮೃತ್ಯೋರದಿತಿತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಭಿಧಾನಮ್, ಏತದ್ಗುಣೋಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಉಪೋದ್ಘಾತಪೂರ್ವಕಮಶ್ವಾಶ್ವಮೇಧಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಂ, ಸ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಶರೀರೇ ಗತಮನಾಃ ಸನ್ಕಿಮಕರೋದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತದ್ವ್ಯಾಪರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, " ಉಷಾ ವಾ-ನೈವೇಹ " ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಶ್ವಾಗ್ನ್ಯೋರುಪಾಸನಂ ವಿಹಿತಮ್--ಇದಾನೀಂ ತದುಭಯಾತ್ಮಕಮೇಕಮೇವೇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಧಾನವಿಧೇರುನ್ನಯನಂ, ಪಶುವಿಷಯಕದರ್ಶನಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಫಲಾವಸ್ಥಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತ್ಥಮಶ್ವಮೇಧೋಪಾಸನಮಕರೋದಿತ್ಯತ್ರಾಧುನಿಕಾನಾಮಾಚಾರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣಂ, ಕಲ್ಪಿ। ತಬಾಹ್ಯಪಶುಹೇತುಕೋಭಯವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ರತೋ: ಫಲರೂಪೇಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕೋಽಸೌ ಕ್ರತುಫಲಾತ್ಮಕಃ ಸವಿತಾ ಮಣ್ಡಲಂ ದೇವತಾ ವೇತಿ ಸಂದೇಹೇ ತತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ಕ್ರತೋರಾದಿತ್ಯತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ತದಙ್ಗಸ್ಯಾಗ್ನೇರಾದಿತ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಭೂರಾದಿಲೋಕಾನಾಂ ತಚ್ಛರೀರಾವಯವತ್ವಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಮ್ , ಉಭಯೋರೇಕತ್ವಮನೂದ್ಯ ಮೃತ್ಯ್ವಾತ್ಮನಾ ಸೂತ್ರೇಣ ಸಹೈಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂಭೂತಾಶ್ವಮೇಧೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ಅಗ್ನಿರಹಸ್ಯವಿದ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರದಾಯಪ್ರವರ್ತಕಮುನಿವಂಶಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಮಿಂ ಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ।
ಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ದೈ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಮ್ ॥


೧೧।೧ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಆಧಾನಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಿಮತಕಾಲಸ್ಯ ವಿಸರ್ಜನದ್ವಾರಾ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ಯಾತ್ಮನಾ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕೇ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಾತ್ಮನಾ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ಚ ತದ್ದ್ವಾರಪಿಧಾಯಕತ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮಾಧಾನಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತದ್ವಾರಾದಿಕಲ್ಪನೋಪಜೀವನೇನಾಮಾವಾಸ್ಯಾಧಾನಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾಂತಂ ಸನಿಗಮನಮುಪಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತಾಮಾವಾಸ್ಯಾಧಾನಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ಆಪಸ್ತಮ್ಬತೈತ್ತಿರೀಯಶಾಖಾನ್ತರಗತಂ ನಕ್ಷತ್ರಾಧಾನಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ದೂಷಣಂ, ಆಧಾನೋಪಕ್ರಮಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಾಮಾವಾಸ್ಯಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನಹ್ನಿ ಚನ್ದೋ ಭೂಮ್ಯಾಂ ವಸತಿ ತದುಪಜೀವಿನೋ ದೇವಾದ್ಯಾ ಅಪೀಮಂ ಲೋಕಮಧಿವಸನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಏತೇನಾಮಾವಾಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ತಸ್ಯಾಮಾಧಾನಮತಿಪ್ರಶಸ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ಉಕ್ತಾಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಂ ಋಕ್ಷವಿಶೇಷ ಸಮ್ಬನ್ಧರೂಪಗುಣಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಫಲವಿಶೇಷೇ। ಹೇತ್ವಮಿಧಾನಂ ಚ, ಇತ್ಥಮಮಾವಾಸ್ಯಾಧಾನಂ ಬಹುಶಃ ಪ್ರಶಸ್ಯ ತನ್ನಿಗಮನಂ, ಇತ್ಥಮಾಧಾನೇನ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದ್ಯಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಸಿದ್ಧೌ ತನ್ನಿಷ್ಪಾದ್ಯಾನಾಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾನಾಮನಿಯಮೇನ ಪ್ರಾರಂಭೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತಸ್ಯ ನಿಯಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಏವಮಾಧಾನಸ್ಯಾಮಾವಾಸ್ಯಾಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲಂ ನಿಯಮ್ಯ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರಪ್ಯುಪವಸಥಕಾಲಸ್ಯ ನಿರ್ಣಿನೀಷಯಾಽಽದೌ ಚ ತತ್ರತ್ಯಾನಾಮಾಹುತೀನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಮುಪಜೀವ್ಯ
ಸ್ತೋತುಮುಪೋದ್ಘಾತಕಥನಂ, ಏವಮಗ್ನೇರ್ಯಜ್ಞಯೋನಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ತತ್ಸಕಾಶಾದ್ಯಜ್ಞಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರತ್ಯಾನಾಮಾಹುತೀನಾಮಗ್ನೇರುತ್ಪದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ದಶಸಂಖ್ಯಾಸಮ್ಪಾದನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಸಹೇತುಕಾಂ ನ್ಯೂನಾಂ ನವಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಧಾನಾನನ್ತರಭಾವಿಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಧಿಕಾಮೇಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಇತ್ಥಮಿಷ್ಟಿವಿಷಯೇ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಃ ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ಪಶುಯಾಗವಿಷಯೋ ವಿಶೇಷೋ ವಿದ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತದ್ವಿಶೇಷಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರನುಯಾಜಸಂಖ್ಯೋಪಜೀವನೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಮೇಕೈಕಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದನುಯಾಜಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏವಮೇಕೇನ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ಚತುರ್ಭಿರತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಸ್ಯಾಧುನಾ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ಪಞ್ಚಭಿರತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಕೃತಾಯಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ, ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಯಜೇತ ತ್ರಿಂಶತಂ ವಾ ವರ್ಷಾಣೀತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಜಿಪ್ರಾಪ್ತಿಯೋಗ್ಯಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಯಜ್ಞಸಮ್ಬಧಿನೀನಾಂ ರಾತ್ರೀಣಾಮಾಪ್ತಯೇ ಪಞ್ಚದಶ ವರ್ಷಾಣಿ ಪುನರಹ್ನಾಮಾಪ್ತಯೇ ಚ ಪಞ್ಚದಶ ವರ್ಷಾಣಿ ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಷ್ಟಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಏವಮುಕ್ತಾಹೋರಾತ್ರವಿಭಾಗೇನ ಸಂವತ್ಸರಪ್ರಾಪ್ತಿಮನೂದ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯಷ್ಟುಃ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಪೌರ್ಣಮಾಸಯಾಗೇ ದರ್ಶಯಾಗೇ ಚ ನಿವೃತ್ತೇ ಕ್ರಮೇಣಾನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಸ್ಯ ಹವಿಷೋಽನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ವೈಮೃಧಸ್ಯ ಹವಿಷೋಅನುನಿರ್ವಪಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದರ್ಶಯಾಗೇ ವಿಹಿತಮನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಂ ಹವಿರನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್, ಅನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಾಭಾವಪಕ್ಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯಾನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಯಾನುವದನಂ, ದರ್ಶಯಾಗೇಽನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಪುರಃಸರಂ ಸಮರ್ಥನಂ, ಇಮಮೇವ ಪಕ್ಷಮುಪೋದ್ಬಲಯಿತುಮನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಪಕ್ಷೇ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅನುನಿರ್ವಾಪ್ಯಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ, ಅನುನಿರ್ವಾಪ್ಯರಹಿತಯೋರೇವೈತಯೋರನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಪಾಪಹತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಜಾತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅನುನಿರ್ವಾಪಪಕ್ಷೇ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಂ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ಶಙ್ಕಾಸಮಾಧಾನಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಕೃತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ, ವರ್ತಿಷ್ಯಮಾಣಪ್ರಯೋಗಜಾತಸ್ಯ ವಿಷಯಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ದರ್ಶಯಾಗೇ ಪುರಸ್ತಾಞ್ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನೇ ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ತ್ರಿಹವಿಷ್ಕಾಽಭ್ಯುದಯೇಷ್ಟಿಃ--ತತ್ರ ಅಭ್ಯುದಯನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಭಾವನಾಯಾ ಆದೌ ಕಥನಂ, ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಸಂಭಾವನಾಮುಕ್ತ್ವಾ ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನೇ ಸತಿ ಕಾಲವಿಶೇಷೋಪಜೀವನೇನ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾ ಬತಚರ್ಯಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ ತತ್ಕಾಲವಿಧಾನಂ ಚ, ಉಕ್ತವ್ರತಚರ್ಯಾಕರಣಾಶಕ್ತೌ ಹವಿರ್ನಿರ್ವಾಪೋತ್ತರಕಾಲ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಉಭಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಾತ್ಪ್ರಕಾರಾತ್ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಕಥನಂ, ತತ್ರ ತಯೋಶ್ಚರ್ವಾಧಾರತಯಾ ಉಪಸರ್ಜನತ್ವಮಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾಂಕೀ ನೈಮಿತ್ತಿಕೀಮಭ್ಯುದಯೇಷ್ಟಿಮನೂದ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನೇನ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅಸ್ಯಾಮಭ್ಯುದಯೇಷ್ಟೌ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಚನ್ದ್ರೋದಯೇ ದೋಷದರ್ಶನಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಕ್ಷಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ದರ್ಶಯಾಗೇ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನೇ ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ತ್ರಿಹವಿಷ್ಕಾಽಭ್ಯುದಿತೇಷ್ಟಿಃ--ತತ್ರ ದರ್ಶಯಾಗೇ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನೇ ಪೂರ್ವವನ್ನೈಮಿತ್ತಿಕ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಹವಿಷ್ಕಾಭ್ಯುದಿತೇಷ್ಟೇರ್ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಾ ಆದಾವುಪಪಾದನಂ, ಚನ್ದ್ರಗತಂ ದೋಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತದ್ಧೇತುತ್ವೇನ ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನಾತ್ಪ್ರಾಗೇವೋಪವಸಥಃ ಶುದ್ಧಾಯಾಮಮಾಯಾಂ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ದರ್ಶಯಾಗಸ್ಯಾತಿಕ್ರಾಂತಕಾಲತ್ವೇ ದೋಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಅಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಸ್ತ್ರಿಹವಿಷ್ಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಾನಿ ಹವೀಂಷಿ ಕ್ರಮೇಣಾನೂದ್ಯ ತೇಷು ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಾದಿಕಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಅಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಃ ಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಅಸ್ಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಆಜ್ಯಭಾಗಯೋಃ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಿ ಚ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಾಸು ಯಾಥಾಕಾಮ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ದಕ್ಷಿಣಾದ್ರವ್ಯಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಅನ್ಯದಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ದೇಯಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏತಾವದೇವೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮೋ ನಾಭಿಪ್ರೇತ ಇತಿ ಕಥನಂ, ಉಕ್ತನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇಽಪಿ ಪಶುಕಾಮನಯೈಷೇಷ್ಟಿಃ ಕಾರ್ಯೇತಿ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೬ ಸೃಷ್ಟಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ
ಸರ್ವಾತ್ಮಕಲಕ್ಷಣವೈರಾಜಪದಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನತ್ವಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಯಾ ತದುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಖಿಲಜಗತ್ಕಾರಣಮಯಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರುಪಾದಾನಸ್ಯಾಣ್ಡಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾದಣ್ಡಾತ್ಸಂವತ್ಸರೇಽತೀತೇ ಪ್ರಜಾಪತೇರುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಏತದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಧುನಾತನಲೋಕಿಕ್ಯಾಃ ಸರ್ವಸೃಷ್ಟೇಃ ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಸಂವತ್ಸರಸಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿರುತ್ಪತ್ತ್ಯನಂತರಂ ಸಂವತ್ಸರೇಽತೀತೇ ವ್ಯಾಜಿಹೀರ್ಷಯಾ ಯತ್ “ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ" ಇತಿ ಭಾಷಿತವಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಹೃತಿತ್ರಯಾದ್ಭೂರಾದಿವಾಚ್ಯಲೋಕತ್ರಯಂ ಸೃಷ್ಟಮಭೂದಿತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಕ್ತೇಃ ಕುಮಾರೋಕ್ತೇಶ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಸಾಮ್ಯಮಸ್ತೀತಿ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಪುರಃಸರಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ ಸಮಾಸಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಞ್ಚಸಂಖ್ಯರ್ತುಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಹಸ್ರಾಯುಷ್ಟ್ವಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸಕಾರಣಮುಪಪಾದ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಯುಷಿ ತತ್ಕರ್ತೃಕದೇವಾಸುರಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನ, ತತ್ರಾಸುರಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಾಪಾ ಏತೇ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ವಿಚಾರ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ತದಾನೀಮೇವ ತೇ ಪರಾಭವಂ ಪ್ರಾಪಿತಾ ಇತಿ ಯಥಾಯಥಮುಪಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥದಾರ್ಢ್ಯಾಯ ಋಚಃ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಕೃತಾಂ ಸೃಷ್ಟಿಮನುಸನ್ಧಾಯಾಹೋರಾತ್ರಸಮುದಾಯರೂಪಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನ, ಸಂವತ್ಸರಪ್ರಜಾಪತ್ಯೋರೇಕಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಜಾಪತೇರಧಿದೇವತಾನಾಂ ಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ ತತಸ್ತಾ ಅಧಿದೇವತಾ ಅಪಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಂ ಸಾಧಯಿತುಂ ಪ್ರಜಾಪತಿವದ್ವವೃತಿರೇ ತತ ಏತಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನ ಸಾರ್ವಾತ್ಮ್ಯಮಕಾಮಯನ್ತೇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾರ್ವಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯಾಬಾತ್ಮಕತ್ವದ್ವಾರೋಪಪಾದನಂ, ಇತ್ಥಂ ಪರಮೇಷ್ಠೀ ಸ್ವಯಂ ಸಾರ್ವಾತ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಿತುರಪಿ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ಏತೇನಾಯಾಜಯದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಣರೂಪತಾಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವಾಗ್ರೂಪತಾಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ ಫಲಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅನ್ನಾದಾದಿರೂಪಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತಾಯಾ ಅಪ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಂ ಸಮ್ಭೂಯಾನೂದ್ಯೇದಾನೀನ್ತನಯಜಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗೇನ ತಾದೃಕ್ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಗಾದಿಚತಸೃಣಾಂ ಮುಖ್ಯದಿಶಾಂ ದ್ಯುಲೋಕಾದೀನಾಂ
ಚ ಸೃಷ್ಟಿಮಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಂ ಪ್ರಯಾಜಾಜ್ಯಭಾಗಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದನುಯಾಜರೂಪಾಭಿರೇಕಾದಶಭಿರಾಹುತಿಭಿರ್ಜಯೋ ಜಾತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ಭಿಃ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಯಾಗೈರಾಗ್ನೇಯ್ಯಾದ್ಯವಾನ್ತರದಿಶಾಂ ಜಯೋ ಜಾತ ಇತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಇಡಯಾ ಜೇತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೋಕ್ತಾಯಾ ಆಧಿದೈವಿಕ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರಧ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಪ್ರಯಾಜಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಪಞ್ಚಕತ್ವಂ-ಆಜ್ಯಭಾಗಯೋಶ್ಚಕ್ಷುರ್ದ್ವಿತಯತ್ವಂ-ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಃ ಪಾಯುರೂಪತ್ವಂ-ತ್ರಯಾಣಾಮನುಯಾಜಾನಾಮಣ್ಡಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಶಿಶ್ನರೂಪತ್ರಿತಯತ್ವಂ --ಚತುರ್ಣಾಂ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾನಾಂ ಬಾಹುದ್ವಯೋರುದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ-ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಾನಾಂ ಹವಿಷಾಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಧಾತುದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ-ಮಾಂಸಸ್ಯ ಹವೀರೂಪತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿಕಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾ ಅಧಿದೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ತಾನ್ಯೇತಾನಿ ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜಾದೀನಿ ಪ್ರಾಚ್ಯೋದೀಚ್ಯಾನ್ಯಂಗಜಾತಾನಿ ತತ್ಪ್ರತಿನಿಯತಾವಯವರೂಪತಯಾ ಯಜ್ಞಶರೀರನಿಷ್ಪಾದಕಾನೀತಿ ಸರ್ವೇಷ್ಟಿತನ್ತ್ರಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾನ್ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಧಾನಹವಿಷಾಮಾವಾಪೋದ್ಧಾರಯೋಗ್ಯತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಾನಾಮಙ್ಗಾಹುತೀನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಯಜ್ಞಪುರುಷಾವಯವಭೂತಷೋಡಶಕಲಾರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೭ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗೀಯವ್ರತೋಪಾಯನಮೀಮಾಂಸಾ-ತತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗೇ ವ್ರತೋಪಾಯನವಿಷಯೇ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ತತ್ರಾಶನಾನಶನಯೋರ್ದೋಷಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದಾ ಕಿ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾರಣ್ಯಮೋಷಧ್ಯಾದಿಕಮಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಸ್ಥಾಪನಮ್, ಏತದಾರಣ್ಯಾಶನಮಪಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ತತ್ರ ಸಮ್ಭವತ್ಪಕ್ಷಾನ್ತರಾಣ್ಯುಪನ್ಯಸ್ಯ ತದ್ದೂಷಣಮ್, ಅಶನಪಕ್ಷೇ ದೋಷಸ್ಯ ದುಷ್ಪರಿಹಾರತ್ವಾದನಶನಪಕ್ಷೋಕ್ತದೋಷ ಏವ ಪರಿಶಿಷ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಅಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ
ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಸ್ವಯಂ ಶ್ರುತ್ಯೈವ ಪರಿಹಾರಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪರ್ವರಾತ್ರೌ ವಿಹಿತಂ ಸ್ವಯಂ ಹೋಮಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೮ ಉಕ್ತವಿಘಂ ವ್ರತಮುಪೇಯುಷೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಹವೀರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನದ್ವಾರಾ ತಸ್ಮಿನ್ನಿಷ್ಕ್ರಯಣಹೇತುತಾಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಯಜ್ಞೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಸುರಾಣಾಂ ಕೃತ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದತಿಮಾನೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಮಸುರದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಇತ್ಥಮಸುರೈಃ ಕೃತಮುಕ್ತ್ವಾ ದೇವೈಃ ಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಜ್ಞಯೋಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯವ್ಯವಹಾರಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಇತ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸಿದ್ಧಮರ್ಥಂ ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಸಕಾರಣಮುಪಪಾದನಂ, ಕೃತ್ಸ್ನಯಜ್ಞಸ್ಯ ನಿಷ್ಕ್ರಯಣಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದನ್ವಾಹಾರ್ಯನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ನಿಷ್ಕ್ರೀತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯೋಪಯೋಗಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ವಿಶಿಷ್ಟಜನ್ಮಹೇತುತಯಾ ಸಾಮಿಧೇನೀಪ್ರಶಂಸನದ್ವಾರಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಜನ್ಮತ್ರಯನಿರೂಪಣಂ, ಜನ್ಮನಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯಜ್ಞಾದೇವ ಪುನರ್ಜನ್ಮತ್ರಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸಾಮಿಧೇನೀಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರಾ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಜನ್ಮನಃ ಸಮರ್ಥನಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ತೃತೀಯಂ ಚ ಜನ್ಮ ಸಮರ್ಥ್ಯೈತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಿಜನ್ಮತ್ರಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಜನ್ಮತ್ರಯದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ನಿಗಮನಂ, ತಾಸಾಂ ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಂ ಆದ್ಯೋತ್ತಮಯೋಸ್ತ್ರಿರಾವೃತ್ತಿಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏವಮಭ್ಯಸ್ತಾಭಿಃ ಸಹ ತಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ ತಾಶ್ಚಾಘಾರಾದಿಸಮಿಷ್ಟಯಜುರನ್ತಾನಾಂ ಪಞ್ಚದಶಾಹುತೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾನುವಾಕ್ಯಾಸ್ಥಾನೀಯಾಸ್ತಥಾಽತ್ರತ್ಯಾ ಮಂತ್ರಾ ನಿಗದಾಶ್ಚ ಯಾಜ್ಯಾಸ್ಥಾನೀಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಽಸಾಮಾಹುತೀನಾಮಿತರಯಾಗವದ್ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಾವತ್ತ್ವಸಮ್ಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದನುವಾಕ್ಯಾಯಾಜ್ಯಯೋಶ್ಛನ್ದೋವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಷಟ್ಕಾರಾನನ್ತರಭಾವಿನಂ ಹೋಮವಿಧಿಮನೂದ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಹುತಿಶರೀರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಹುತಿನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯನನ್ತರಭಾವಿನೌ ಆಘಾರೌ ನಾಮರೂಪಾತ್ಮನಾ ಸ್ತೋತುಂ ತತ್ಸೃಷ್ಟೇರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚಾಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದ್ಯುಲೋಕಾನಾಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಕಾಶಾತ್ಸೃಷ್ಟಿಮಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರಮಧಿಷ್ಠಾತ್ರಧಿಷ್ಠೇಯಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತದೇವ ಸ್ರಷ್ಟೃ ಬ್ರಹ್ಮ "ತತ್ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತದೇವಾನುಪ್ರಾವಿಶತ್" ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಸರ್ವಂ ಜಗನ್ನಾಮರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಯೋರ್ನಾಮರೂಪಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಂ ಗುಣಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಯಕ್ಷ್ಯಗುಣೇಽಪ್ಯೇವಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ನಾಮ ರೂಪಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರೂಪಸ್ಯೈವ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ಏತ ನ್ನಾಮರೂಪೋಪಲಕ್ಷಿತವ್ಯಾಪಕಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವಾಮೃತತ್ವಕಾರಣಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರಾಪಿ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರ್ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯತಯಾ ನಾಮರೂಪಾತ್ಮಕಾವಾಘಾರೌ ಕ್ರಿಯೇತೇ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಾನುಸರಣಮ, ಏತತ್ಸಿದ್ಧಯೇ ಮನಸೋರೂಪತಾದಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ನಾಮರೂಪಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಾಘಾರೇಣ ರೂಪಪ್ರಾತಿರುಕ್ತಾ ತಥೈವ ದ್ವಿತೀಯಾಘಾರೇಣ ನಾಮಾವಾಪ್ತಿರಪಿ ಭವತೀತ್ಯಮಿಧಾನಂ,
ಇತ್ಥಂ ನಾಮರೂಪಾವಾಪ್ತಿದ್ವಾರಾ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಜಗತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಶಂಯುವಾಕಾನ್ತೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಸ್ಯಾಭಿಮರ್ಶನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾಽಽದೌ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತರೂಪದೋಷಸ್ಯ ಶಮನಾಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಸ್ಯಾಭಿಮರ್ಶನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ -ಅನಯೋರಾಘಾರಯೋರ್ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾತ್ಮನಾ ಸ್ತವನದ್ವಾರಾ ಅಧಿದೈವಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸೌ ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಕೌ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತಯೋರ್ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯಹೋರಾತ್ರರೂಪತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಧಿದೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಮಧ್ಯಾತ್ಮಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ ಪ್ರಾಣೋದಾನತ್ವಯೋರನ್ನಾದಾನಪ್ರದತ್ವಯೋಶ್ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಏತಯೋರ್ಮನೋವಾಗ್ರೂಪತಾಽಭಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಮಧಿದೈವಮಧ್ಯಾತ್ಮ ದೇಹಮಧ್ಯೇ ಭೇದೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯದರ್ಶನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್ , ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಮಧಿಕೃತ್ಯಾಕ್ಷೇಪಸಮಾಧಾನಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅತ್ರ ವಿಷಯೇ ಕೇಷಾಂಚಿಚ್ಛಾಖಿನಾಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಚರುಪಕ್ಷಾಯುಕ್ತತ್ವಸ್ಯ ನಿರಸನಂ, ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ ಸಮಾಪನಹೇತುತಯಾಽಪ್ಯಾಘಾರಯೋಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾವಶ್ವಮೇಧಾತ್ಮನಾ ಸ್ತೋತುಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಕಥನನ್, ಉಕ್ತಮರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಚನ್ದ್ರಮಸೋಽಶ್ವಮೇಧತ್ವೇನ ನಿರೂಪಣಂ, ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ಮೇಧ್ಯಾಶ್ವಸಾದೃಶ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಸಮ್ಪಾದನಮ್,
ಏವಮನ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಙ್ಗಜಾತಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ತತ್ರ ವಿವರ್ತನನಿಮಿತ್ತೇಷ್ಟೇರ್ವಿಧಿತ್ಸಯಾಽಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ವಿವರ್ತನಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ವಿವರ್ತನನಿಮಿತ್ತೇಷ್ಟೇರ್ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಸ್ಯಾಶ್ವಮೇಧಯಾಗರೂಪತಾಽಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾಶ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಕಾಲೀನತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಮಶ್ವಮೇಧರೂಪತಾಮಗ್ನಿಹೋತ್ರರ್ದಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋರ್ಯಾಗಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ವಿದುಷ ಏವಾಧಿಕಾರ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತಾಯಾ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಯೋರಶ್ವಮೇಧಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ।
೬ ಉಪಾಸನಾರ್ಥಂ ಯಜ್ಞಶರೀರಾವಯವತ್ವೇನ ಪ್ರಣೀತಾ
ದೀನಾಮನುಷ್ಠೇಯಪದಾರ್ಥಾನಾಮಧಿಯಜ್ಞಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಣೀತಾನಾಮಪಾಂ ಯಜ್ಞಶಿರಸ್ತ್ವೇನಾನುಸನ್ಧಾನಕಥನಮ್, ಇಧ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವೇನೋಪಾಸನಕಥನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀಷು ಸಕಲಮಧ್ಯಸ್ಥಾವಯವತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್। ಆಘಾರಯೋರ್ಮನೋವಾಗ್ರೂಪತ್ವೇನೋಪಾಸನಕಥನಂ, ಪಞ್ಚಸು ಪ್ರಯಾಜೇಷು ಕ್ರಮೇಣ ಮುಖನಾಸಾಪುಟದ್ವಯಕರ್ಣದ್ವಯರೂಪಶೀರ್ಷಣ್ಯಪಞ್ಚಪ್ರಾಣರೂಪಾನವಯವಾನ್ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಪ್ರಯಾಜಾನಾಂ ತತ್ತದವಯವರೂಪಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಕಥನಮ್, ಆಜ್ಯಭಾಗಯೋಶ್ಚಕ್ಷುರ್ದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ದರ್ಶೇ ಪೂರ್ಣಮಾಸೇ ಚಾಗ್ನೇಯಯಾಗೋ ಯಜ್ಞಶರೀರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಧಃ--ಉಪಾಂಶುಯಾಗ ಉಭಯತ್ರ ಹೃದಯಂ--ಪೂರ್ಣಮಾಸೇ ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯಯಾಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧಃ--ದರ್ಶೇ ತು ಐನ್ದ್ರಃ ಸಾನ್ನಾಯ್ಯಯಾಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧಃ--ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗೋಂಽಸಮಧ್ಯಭಾಗಃ--ಪ್ರಾಶಿತ್ರಂ ತು ಶತ್ರುರೂಪಂ ಇತಿ ಯಥಾಯಥಂ ವಿಭಾವ್ಯ ತತ್ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಾಶಿತ್ರಸ್ಯ ಶತ್ರುರೂಪತ್ವಾತ್ತದವದಾನಸ್ಯ ಶತ್ರುನಿರಸನಾರ್ಥತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನಕಥನಮ್ , ಇಡಾಯಾ ಉದರತ್ವಂ-ತ್ರಯಾಣಾಮನುಯಾಜಾನಾಮವಾಙ್ಮುಖಪ್ರಾಣತ್ರಯರೂಪತ್ವಂ--ಸೂಕ್ತವಾಕ ಶಂಯುವಾಕಯೋ ರ್ಬಾಹುದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ-ಚತುರ್ಣಾಂ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣೋರುದ್ವಯಾಷ್ಠೀವದ್ದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ-ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷಃ ಪಾದದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ವಿಭಾವ್ಯ ತತ್ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತಿ ಪಾದಾನ್ತಾ ಅವಯವಾ ಅಧಿಯಜ್ಞಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚಾಹುತಿಭಿರೇವ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ ಸಮ್ಭೂಯೈಕವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಕಾಃ-ತತ್ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಾರೇಣ ಸೂರ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಫಲನಿರೂಪಣದ್ವಾರಾ ತಾಸಾಮಾಹುತೀನಾಂ ಪರಿಗಣನಮ್ , ಉಕ್ತೋಪಾಸನಫಲಯೋಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವಸ್ಯ ಸಂಪಾದನಂ, ಉಕ್ತೋಪಾಸನೇನ ಸಹ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾವನುತಿಷ್ಠತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯೇತರಸ್ಮಾದ್ಬಹುತರಫಲಭಾಕ್ತ್ವಸ್ಯ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರಾತ್ಮಯಾಜಿದೇವಯಾಜಿನೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಆತ್ಮಯಾಜಿನಃ ಶ್ರೇಯಸ್ತ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವಪಾಪಕ್ಷಯರೂಪಫಲಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಕಥನಂ, ದೇವಯಾಜಿನಃ ಈದೃಕ್ಫಲವ್ಯತಿರೇಕಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೭ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ಯಾತ್ಮನೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ತದ್ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯೇನ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಸ್ಯ ವಿಶಿಟಫಲಸಾಧನತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮತ್ವಮುಪವರ್ಣ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ಋತ್ವಿಕ್ಷು ವಸನ್ತಾದಯೃತುತ್ವಮಾರೋಪ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ಹವಿಃಷು ಮಾಸಾತ್ಮತ್ವಂ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಿಷೂಲೂಖಲಮುಸಲಾದಿಪಾತ್ರೇಷ್ವರ್ದ್ಧಮಾಸಾತ್ಮತ್ವಂ ಚಾರೋಪ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ಪರಿವೇಷಣಸಾಧನಯೋರ್ಧೃಷ್ಟ್ಯೋರಹೋರಾತ್ರಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ಸಾಮಿಧೇನೀನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿದೇವತಾರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋತ್ತಮಯೋರ್ವಿಹಿತಯಾ ತ್ರಿರಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಜೇತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯುಪಾಸನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಠಾಫಲಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್ , ಆಘಾರಯೋರ್ಋತಸತ್ಯಾತ್ಮನೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯ ಕಥನಂ, ಪ್ರಯಾಜೇಷು ತ್ವಿಷ್ಯಾದ್ಯುಪಾಸನವಿಧಾನಮ್, ಏತಶ್ಚೋಪಾಸನಮನುಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರೈಃ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಮಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯಾರುಣೇಯಶ್ವೇತಕೇತೂಕ್ತ್ಯಾ ದೃಢೀಕರಣಂ, ಭೂತಭವಿಷ್ಯದಾತ್ಮನಾಽಽಜ್ಯಭಾಗಯೋರ್ಧ್ಯಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಕಥನಮ್ , ಆಗ್ನೇಯಯಾಗಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಜಾತಿತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಫಲಕಥನಮ್, ಉಪಾಂಶುಯಾಗಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಜಾತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಸಮರ್ಥನಪೂರ್ವಕಂ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಆಗ್ನೇಯಾದೀನಾಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಕ್ರಮಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದಧಿಪಯೋಲಕ್ಷಣಸಾನ್ನಾಯ್ಯಯಾಗಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರರೂಪೇಣ ಧ್ಯಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಮರ್ಥನಂ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಯಾಗಸ್ಯ ತಪೋರೂಪತ್ವೇನೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಶಿತ್ರಾಖ್ಯಾವದಾನಸ್ಯ ಲೋಕಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಕಥನಮ್ , ಇಡಾಯಾಃ ಶ್ರದ್ಧಾರೂಪೇಣೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ಫಲಕಥನಮ್, ಅನುಯಾಜತ್ರಯಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣಾಶನಿಹ್ರಾದುನ್ಯುಲ್ಕುಷೀರೂಪತ್ವಮುಪಜೀವ್ಯಾಭಿಚರತಃ ಪ್ರಯೋಗೇ ಅನುಯಾಜಾನಾಮನುಮಂತ್ರಣಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಕಾರಣಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯಾಶನ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವವೇದನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಯಜ್ಞಸ್ಯೋಕ್ತಾಶನ್ಯಾದಿರೂಪತ್ವಮುಪನ್ಯಸ್ಯಾನುಯಾಜಾಂತತ್ವಸ್ಯ ನಿಷೇಧಕರಣಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಪಾಪಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಯಾಜಾನಾಮನುಯಾಜಾನಾಂ ಚ ಹೋಮೇ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಏವಮನುಯಾಜವಿಷಯಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸೂಕ್ತವಾಕಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಶಂಯುವಾಕಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾತ್ಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಾನಾಂ ಮಿಥುನರೂಪತಯಾ ಪ್ರಜಾತಿಹೇತುತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಷೋಽನ್ನರೂಪತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯರ್ತ್ವಿಜಾಂ ಚ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ವೇದೇರ್ದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಉಪವೇಶನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ದಕ್ಷಿಣವೇದ್ಯನ್ತಸ್ಯ ತುಲಾದಣ್ಡರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣವೇದ್ಯನ್ತಸ್ಯ ತುಲಾರೂಪತಾಂ ಜಾನತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ನೈತದ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೋಪಾಸನಮ್ -- ತತ್ರಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸಾಮುಖೇನ ತದವಯವಾಶ್ರಿತಾನಾಮುಪಾಸನಾನಾಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವಾಚೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರೀಧೇನುರೂಪತ್ವಂ ಮನಸಸ್ತದೀಯವತ್ಸರೂಪತ್ವಂ ತೇಜಸೋ ಹವಿಷಶ್ಚ ಶ್ರದ್ಧಾಸತ್ಯರೂಪತ್ವಂ ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಜನಕ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಯೋರುಕ್ತಿಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಸಮರ್ಥನಂ, ಹೋಮದ್ರವ್ಯೇ ಮುಖ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ಪಯಸ್ತಸ್ಯಾಭಾವೇ ವೀಹಿಯವೌ ತಯೋರಪ್ಯಭಾವೇ ಆರಣ್ಯಾ ಓಷಧಯೋ ವೈಣವಶ್ಯಾಮಾಕಾದ್ಯಾಸ್ತಾಸಾಮಭಾವೇ ವಾನಸ್ಪತ್ಯಂ ಫಲಾದಿಕಂ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವೇ ಆಪ ಇತ್ಯಾದೇಃ ಪ್ರತಿನಿಧಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಪಾಮಧ್ಯಭಾವೇ ಕೇನ ಹೋಮ ಇತಿ ಜನಕೇನ ಪೃಷ್ಟೇ ಮನಸಿ ರಹಸ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ಥಾಪಿತಂ " ಸತ್ಯವದನರೂಪೋ ಧರ್ಮ ಏವ ಹವಿಷ್ಟ್ವೇನ ಶ್ರದ್ಧಾರೂಪಾಗ್ನೌ ಹೋತವ್ಯಃ " ಇತೀಮಮರ್ಥಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ ಪ್ರಾಹೇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ವಿದ್ಯೋಪದೇಶಾತ್ಸಂತುಷ್ಟೇನ ಜನಕೇನ ತಸ್ಮೈ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾಯ ಧೇನುಶತರೂಪಂ ಪಾರಿತೋಷಿಕಂ ದತ್ತಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರವಸದ್ವಿಷಯೇಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಸ್ಯ ಮನಃ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಸಾಂತತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರೈಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ಪ್ರವಾಸವಿಷಯಂ ಪ್ರಶ್ನಮುದ್ಭಾವ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಲೋಕೇನ ತಸ್ಯೋತ್ತರಕಥನಂ, ತೃತೀಯಶ್ಲೋಕೇನ ಪ್ರವಸತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾನವಧಾನಯುಕ್ತತ್ವೇ ದೋಷಮಭಿಧಾಯ ಚತುರ್ಥಶ್ಲೋಕೇನ ತನ್ಮನಸ್ಕಸ್ಯ ಪ್ರವಸತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಮನಸೈವಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಮ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥೇನ ಸಹೈವ ತತ್ತಚ್ಛ್ಲೋಕಮಂತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ವಿದ್ವತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಷಣ್ಮಿಥುನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ತಾವದೇತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಸಫಲಂ ಮಿಥುನವೇದನವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಃ ಪತ್ನೀ ಚ ವತ್ಸೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ಚ ಸ್ಥಾಲ್ಯಙ್ಗಾರಾಶ್ಚ ಸ್ರುಕ್ಸ್ರುವಶ್ಚ ಆಹವನೀಯಃ ಸಮಿಞ್ಚ--ಆಹುತಿಃ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಶ್ಚ-ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಮಿಥುನಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏತದ್ವೇದನಸ್ಯೋಕ್ತಫಲಸಾಧನತ್ವನಿಗಮನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಧರ್ಮನಿರೂಪಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ತಾವದಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿನಿಯಮಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಧರ್ಮಂ ನಿರೂಪಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಃ ಸರ್ವದಾ ರಾತ್ರೌ ಸಮಿದಾಧಾನಮತ್ಯಾವಶ್ಯಕಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಮಿದಾಧಾನಾದಿಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಧರ್ಮಾಚರಣಸ್ಯ ಸತ್ರಯಾಗಾತ್ಮನಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಸಮಿದಾಧಾನಸ್ಯ ಸತ್ರಯಾಗಾತ್ಮನಾ ಸ್ತವನೋತ್ತರಮಾತ್ಮನಿಷ್ಕ್ರಯಣಹೇತುತ್ವೇನಾಪಿ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಮಿದಾಧಾನೇಽಗ್ನೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಪಾದಸ್ಯ ಪರಿಕ್ರಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಮೃತ್ಯೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪಾದಸ್ಯ ಪರಿಕ್ರಯಾರ್ಥತ್ವೇನ ಮಿಕ್ಷಾಚರ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ, ಆಚಾರ್ಯಗತಸ್ಯ ಪಾದಸ್ಯ ತತ್ಪರಿಚರ್ಯಯಾ ಪರಿಕ್ರಯಣಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ಪರಿಚರಣಸ್ಯ ಪರಿಕ್ರಯಾರ್ಥತ್ವಮುಕ್ತಮಿದಾನೀಂ ಸಮೃದ್ಧ್ಯಾದಿಹೇತುತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ವಿದುಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗಸ್ಯೈವ ಭಾವನಾವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಮಿತ್ರವಿನ್ದಾದೀನಾಂ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವಿಜಿಗೀಷುಕಥಾರೂಪೇಣ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾವೇವ ಸರ್ವೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ವೇನ ಸ್ತೋತುಂ ತತ್ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೋಪಯೋಗಿನ್ಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿವದಮಾನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಉದ್ದಾಲಕಸ್ಯ ಪುರತಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷ್ಕೋಪಧಾನಕಥನಮ್, ಉದೀಚ್ಯಾನ್ ದೇಶಾನ್ ಧಾವಯದ್ಭಿರ್ವೃತೈರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಃ ಸ್ವೈದಾಯನೇನ ಸಹೋದ್ದಾಲಕಾಯ ದತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಾಹ್ವಾನಕಥನಮ್, ತತ್ರ ತಯೋಃ ಸಂವಾದಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಗೌತಮಸ್ಯ ಪುತ್ರಾಯೋದ್ದಾಲಕಾಯ ಸ್ವೈದಾಯನೇನ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸವಿಷಯಕಪ್ರಶ್ನಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನಾನಾಮುತ್ತರಾಣಿ ದಾತುಮನೀಶ್ವರಸ್ಯೋದ್ದಾಲಕಸ್ಯಾಗ್ರಿಮಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರಕಾರಕಥನಮ್ , ತತ ಉದ್ದಾಲಕೇನ ಸಹ ವಿವದಮಾನೇ ತ್ವಯಿ ಪರಿಣಾಮಃ ಕಃ ಸಂವೃತ್ತಃ ಇತ್ಯನ್ಯೈರ್ಋಷಿಭಿಃ ಪೃಷ್ಟೇಽಯಮುದ್ದಾಲಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಸ್ಯ ಗೌತಮಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಇತ್ಯೇತಾವದೇವೇತ್ಯುತ್ತರಂ ದತ್ತ್ವೈನಮಲ್ಪಜ್ಞಂ ಸನ್ತಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಯೋಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ತಸ್ಯ ಮೂರ್ಧಾ ವಿಪತೇದಿತಿ ಸ್ವೈದಾಯನಕರ್ತೃಕೋದ್ಘೋಷಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತ ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನರಹಸ್ಯಜ್ಞಾನಾಯ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನೋಪಗತಾಯೋದ್ದಾಲಕಾಯ ಪ್ರಾಗುದೀರಿತಪ್ರಶ್ನಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಕ್ರಮಾತ್ಸ್ವೈದಾಯನಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್ ,
ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಇತ್ಥಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯೋಃ ಪ್ರಯಾಜಾದಿಯಾಗಾಞ್ಛರೀರೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಧುನಾ ತೇಷಾಂ ಯಾಗಾನಾಂ ಸ್ರುಗಾದಾನಪ್ರಭೃತಿಹೋಮಾನ್ತಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ವಿಚಾರಣಾ, ತತ್ರ ಸ್ರುಗಾದಾನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಕಥನಂ, ತತ್ರೈಕೀಯಂ ಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ದೋಷಾಭಾವಪ್ರತಿಪಾದನಪುರಃಸರಮಾನುಗುಣ್ಯಕಥನಪುರಃಸರಂ ಚ ಸ್ವಕೀಯಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅತಿಕ್ರಮಣವಿಷಯಕವಿಚಾರಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಸ್ರುಗ್ಧಾರಣವಿಷಯಕಸ್ಯ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಕರ್ತವ್ಯೋತ್ತರಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕಥನಂ, ನ್ಯಕ್ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಕೃಪಣಬಹಿಃಶ್ರ್ಯನ್ತಃಶ್ರ್ಯಾತ್ಮನಾಂ ಷಣ್ಣಾಮಾಶ್ರಾವಣಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ತತ್ಸಹೈವ ನ್ಯಕ್ಕೃಪಣಬಹಿಃಶ್ರ್ಯಾತ್ಮಕಾಶ್ರಾವಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇಽನಿಷ್ಟಫಲಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತೇಷಾಮಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಾನ್ತಃಶ್ರ್ಯಾತ್ಮಕಾಶ್ರಾವಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಇಷ್ಟಫಲಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ತತ್ರಾಪಿ ಷಷ್ಠಸ್ಯಾನ್ತಃಶ್ರಿಲಕ್ಷಣಾಶ್ರಾವಣಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಿಮತತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಷಷ್ಠೇ ಆಶ್ರಾವಣೇ ಸ್ವರವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಶ್ರಾವಣಾನಂತರಂ ಭಾವಿನೋ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಶೇಷಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಕಥನಂ, ತತ್ರೈಕೀಯಂ ಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪುನರನ್ಯಂ ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತದ್ದೂಷಣಮ್, ಇತ್ಥಂ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಕ್ತಪಕ್ಷದ್ವಯಗತದೋಷವಿರಹೇಣ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಸಹಿತಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಕಥನಂ, ಸನ್ತೃಪ್ತಾಹುತೀನಾಂ ಫಲಹೇತುತಾಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ತದರ್ಥಮಧ್ವರ್ಯುದ್ವೈವಿಧ್ಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮುಪಸಂಹಾರವ್ಯಾಜೇನಾನೂದ್ಯ ಸನ್ತೃಪ್ತಾಹೂತೀನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಸ್ವಾಭಿಮತಮಾಹುತಿಸಂತರ್ಪಣಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕೀಯಸ್ಯ ಮತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರತ್ವೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೋದಿತಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದಿದಂ ಸ್ರುಗಾದಾನಾದಿಹೋಮಾನ್ತಂ ಕರ್ಮ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಿತಂ ತತ್ಪರಿಜ್ಞಾನವತೈವಾಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಶೌಲ್ಬಾಯನೇನಾಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಕೃತಂ ಗೃಹಪತೇರಧಿಕ್ಷೇಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಗೃಹಪತಿನಾ ಯದುತ್ತರಂ ದತ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತೋಽಧ್ವರ್ಯುಃ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನ ತಂ ಗೃಹಪತಿಮುಪಗಮ್ಯ ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ರುಚೋರಾದಾನವಿಷಯಂ ರಹಸ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಪಾದಿತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅನ್ತೇ ಏತದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥವಿದಮೇವಾಧ್ವರ್ಯುಂ ವೃಣೀತೇತಿ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಮಿತ್ರವಿನ್ದೇಷ್ಟಿಃ-ತತ್ರ ಮಿತ್ರವಿನ್ದಾಖ್ಯಾಯಾಃ ಕಾಮ್ಯೇಷ್ಟೇರ್ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತತ್ರ ಹವಿರುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮನ್ನಾದ್ಯಾದಿಕಾಮನೋಪೇತಮಧಿಕಾರಿವಿಶೇಷಂ ಚ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನದ್ವಾರಾಽಽದೌ ಶ್ರಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಮುತ್ಪನ್ನಾಯಾಶ್ಚ ತಸ್ಯಾ ದೇವೈರಭಿಧ್ಯಾನಕಥನಮ್ , ಇಮಾಂ ಶ್ರಿಯಂ ಹತ್ವಾಽಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ನಾದ್ಯಾದಿಕಂ ವಯಂ ಸ್ವೀಕುರ್ಯಾಮೇತಿ ದೇವೈರುಕ್ತೇ ಪ್ರಜಾಪತಿನೋಕ್ತಂ ಯಲ್ಲೋಕೇಽಪಿ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಕೇಽಪಿ ನೈವ ಘ್ನನ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯುತ ಜೀವನ್ತ್ಯಾ ಏವ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಧನಾದಿಕಮಾದದತ ಇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಪ್ರಜಾಪತಿನೋಕ್ತೇ ಕೇನ ದೇವೇನ ಕಿಂ ಸ್ವೀಕೃತಮಿತಿ ತತ್ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಮಗ್ನ್ಯಾದಿಭಿರನ್ನಾದ್ಯಾದಿಷು ಬಲಾತ್ಸ್ವೀಕೃತೇಷು ಸತ್ಸು ಶ್ರೀಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ಪ್ರಾಹ ಮದೀಯಮನ್ನಾದ್ಯಾದಿಕಂ ದೇವಾ ಅಹಾರ್ಷುರಿತಿ ತದಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹ ಯಜ್ಞೇನ ದೇವೇಭ್ಯಃ ಪುನರನ್ನಾದ್ಯಾದಿಕಂ ಯಾಚಸ್ವೇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಅನ್ನಾದ್ಯಾದಿಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾಯಾ ದಶಹವಿಕೇಷ್ಟ್ಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಹವಿಷಾಂ ತದ್ದೇವತಾನಾಂ ಚ ಪರಿಗಣನಮ್, ಹವಿಷಾಂ ನಿರ್ವಾಪಾದಿಸಂಸ್ಕಾರೇಷು " ಸಮಿಧೋ ಯಜತಿ" ಇತ್ಯಾದಾವಿವ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕ್ರಮಮೇವಾಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಂ ವಿಹಾಯಾತ್ರ ಕೇವಲಂ ಪ್ರದಾನಂ ತು ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಹೈವ ಭವತ್ವಿತಿ ವಿಧಿತ್ಸಯಾಽಗ್ನ್ಯಾದಿದಶದೇವತಾನಾಮಾಕ್ಷರವತ್ಯಾ ಅನುವಾಕ್ಯಾಯಾ ಯಾಜ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಸವಿಶಷಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ತತ್ಪ್ರಧಾನಯಾಗಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯುಪಹೋಮಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ತಾನುಪಹೋಮಮನ್ತ್ರಾನ್ಪಠಿತ್ವಾ ತತ್ತದಾಹುತ್ಯಾ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾನ್ನಾದ್ಯಾದೇಃ ಪರಿಕ್ರಯೇಣ ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ದೇವತಾಹವಿರುಪಹೋಮೇ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದೇಯಾನಾಂ ಗವಾಂ ದಶಸಂಖ್ಯಾಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತಸ್ಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಚೋದಕಪ್ರಾಪ್ತೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು ಕ್ವಚಿದ್ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ತೇಷಾಮನುಕ್ರಮಣಮ್ , ತತ್ರಾಜ್ಯಭಾಗಯೋರನುವಾಕ್ಯಯೋಃ ಪುಷ್ಟಿಶಬ್ದಯುಕ್ತತ್ವಸ್ಯ ಸೌವಿಷ್ಟಕೃತ್ಯೋಃ ಸಂಯಾಜ್ಯಯೋಃ ಸಹಸ್ರಶಬ್ದಯುಕ್ತತ್ವಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಂ ಸಹೈವ ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಭಿಧಾನಂ ಚ, ಅಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇರ್ಮಿತ್ರವಿನ್ದೇತಿ ನಾಮ ನಿರ್ವಕ್ತುಂ ಸಮ್ಪ್ರದಾಯಾಗತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಪುರಾಕಲ್ಪವ್ಯಾಜೇನ ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ವಿಹಿತಾಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಫಲಾಭಿಧಾನದ್ವಾರೋಪಸಂಹಾರಮಿಷಾದಧಿಕಾರಿಣಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಹವಿರಾದಿಸಮೃದ್ಧ್ಯಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ದಾಹವಿಪತನಾದಿದೋಷದುಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಹವಿಷಃ ಸಮೃದ್ಧ್ಯುಪಾಯಭೂತೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಮ್ , ತತ್ರ ವಿಧಿತ್ಸಿತಸ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಷಯಭೂತೋಪಾಸ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ತತ್ರ ಯತೋಽಗ್ನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದ್ವಾರಂ ತತಸ್ತೇನೋಪದಗ್ಧೋ ಹವಿರ್ಯಾಗ ಅಗ್ನ್ಯಾಖ್ಯದ್ವಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯ ಇತಿ ಕಥನಮ್, ತಥಾ ತತ್ಸಾಯುಜ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ವಾಯುರ್ಬ್ರಹ್ಮದ್ವಾರಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಪಕ್ವೇ ಹವಿಷಿ ಜಲಬುದ್ಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲಕಥನಮ್, ಉಪರಕ್ತೇ ಹವಿಷಿ ಚನ್ದ್ರಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಲೋಹಿತೇ ಹವಿಷಿ ವಿದ್ಯುದ್ಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಇತ್ಥಮಪಾಕಾತಿಪಾಕಹವಿಷಾಮುಪಾಸನಾನ್ಯಭಿಧಾಯಾಧುನಾ ಸುಶೃತೇ ಹವಿಷ್ಯಾದಿತ್ಯಬುದ್ಧ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲೋಪವರ್ಣನಮ್ , ಉಕ್ತಾ ಹವಿಷಃ
ಸಮೃದ್ಧಿರುಪಾಸಕಸ್ಯೈವೋಕ್ತಫಲಹೇತುಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನಿಗಮನಮ್, ಇತ್ಥಂ ಹವಿಷಃ ಸಮೃದ್ಧಿಮುಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತತ್ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಪಿ ನ್ಯೂನತ್ವಾದಿದೋಷಪರಿಹಾರಾಯ ಸಮೃದ್ಧಿಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಮ್, ತತ್ರ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧಿಂ ವಕ್ತುಂ ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಾದಿಧರ್ಮಾಣಾಂ ಯಜ್ಞಾವಯವತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಏತದುಪಜೀವ್ಯ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ತದುಪಾಸನಕಥನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತದೋಷಸ್ಯೋಪಾಸನಯಾ ಸಮೀಕರಣಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಿತಸ್ಯಾಪ್ಯಙ್ಗಸ್ಯಾಧಿಕಫಲಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮುಪಾಸನವಿಧಾನಮ್ , ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಯಾ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧೇರ್ನಿಗಮನಮ್ , ತತ್ರ ಸಮೃದ್ಧಿರೂಪವೇದನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಆಶ್ವತ್ಥ್ಯೋರರಣ್ಯೋರುತ್ಪತ್ತಿಖ್ಯಾಪಕಂ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸವಿಕೃತಿಭೂತಾಂಶ್ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾದೀನ್ಪ್ರಶಂಸಿತುಮಾದೌ ತತ್ರಾಗ್ನಿಮನ್ಥನಸದ್ಭಾವಾತ್ತತ್ಸಾಧನಭೂತಯೋರರಣ್ಯೋರಶ್ವತ್ಥ ವಿಕೃತಿತ್ವಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತದರ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚೋರ್ವಶೀಪುರುರವಸೋಃ ಸಸಂವಿತ್ಕಸ್ಯ ಜಾಯಾಪತ್ಯಭಾವಸ್ಯ ವರ್ಣನಂ, ತತ್ರೋರ್ವಶೀ ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಗರ್ಭವತೀ ಬಭೂವ ತಾವಚ್ಚಿರಕಾಲಪರ್ಯನ್ತಮಸ್ಮಿಂಲ್ಲೋಕೇ ಪುರೂರವಸಿ ನಿವಸತಿ ಸ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಏವಮುರ್ವಶ್ಯಾಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಸಂಸ್ಥಾಯಿನ್ಯಾಂ ತದ್ವಿರಹಮಸಹಮಾನೈರ್ಗನ್ಧರ್ವೈಃ ಕೃತಸ್ಯ ತದ್ಧರಣೋಪಾಯಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಗನ್ಧರ್ವಾಣಾಂ ಕೌಶಲ್ಯೇನ ಜಾತಂ ಸಮಯಭಙ್ಗಂ ದೃಷ್ಟ್ವೋರ್ವಶ್ಯಾಸ್ತಿರೋಭಾವಕಥನಂ, ಉರ್ವಶೀದರ್ಶನಕಾಮನಯಾ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಸಮೀಪೇಽನ್ಯತಃಪ್ಲಕ್ಷನಾಮ್ನಃ ಸರಸಸ್ತೀರೇ ಸಞ್ಚರತಃ ಪುರೂರವಸಃ ಪುರತೋ ಜಲಚರಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷರೂಪಂ ಪರಿಹಾಯಾನ್ಯಾಭಿರಪ್ಸರೋಭಿಃ ಸಾಕಮುರ್ವಶ್ಯಾ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕಥನಮ್, ಅಪ್ಸರೋಗಣಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಾಮುರ್ವಶೀಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹೇ ಉರ್ವಶಿ ! ಮಾ ಗಾಸ್ತಿಷ್ಠ ಗಮನಾನ್ನಿವರ್ತಸ್ವ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸಂವದಾವಹೈ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಪುರೂರವಸಃ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಕರಣಸ್ಯೋರ್ವಶ್ಯಾಸ್ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಕರಣಸ್ಯ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ಮಂತ್ರದ್ವಯೇನೋಪವರ್ಣನಮ್ , ಉರ್ವಶ್ಯಾ ಏವಂ ನಿರಾಕೃತಸ್ಯ ಪುರೂರವಸ ಏಕೇನ ಮಂತ್ರೇಣ ದುಃಖಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಪರಿದೇವನೇ ಕೃತೇ ತನ್ನಿವಾರಣಾರ್ಥಮುರ್ವಶ್ಯಾ ಕೃತಸ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಸ್ಯಕೇನ ಮಂತ್ರೇಣ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಕಥನಮ, ಇತ್ಥಂ ಸಹಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತುಕಾಮಂ ಪುರೂರವಸಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯೋರ್ವಶ್ಯಾ ಸ್ವಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯಾನ್ತರಂ ತಸ್ಯೋಪದೇಷ್ಟುಂ ತತ್ಕೃತೋಪಕಾರಸ್ಯೈಕೇನ ಮಂತ್ರೇಣಾವಿಷ್ಕರಣಕಥನಂ, ಯದತ್ರ ಮಂತ್ರಪಞ್ಚಕಾತ್ಮಕ ಉರ್ವಶೀಪುರೂ ರವಸೋರುಕ್ತಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಲಕ್ಷಣಸೂಕ್ತೈಕದೇಶ ಉಕ್ತಸ್ತತ್ಸೂಕ್ತಂ ಪಞ್ಚದಶರ್ಚಂ ಬಹ್ವೃಚಾಃ ಪ್ರಾಹುರಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಮುಕ್ತಿಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಿಭ್ಯಾಂ ವಿಲೀನಹೃದಯಯೋರ್ವಶ್ಯಾ ಪುನಃ ಪುರುರವಸಾ ಸಹ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾನ್ತಿಮಾಯಾಂ ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ಪುನರ್ಮೇಲನಾರ್ಥಂ ಸಮಯಂ ಕೃತ್ವಾ ತಮನುಸೃತ್ಯ ಮೇಲನಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಗನ್ಧರ್ವಾಸ್ತೇ ಪ್ರಾತರ್ವರಂ ದಾಸ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ತ್ವಂ ಹೇ ಗನ್ಧರ್ವಾಃ ! ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಮಧ್ಯೇಽಹಮಪ್ಯೇಕೋ ಭವಾನೀತಿ ವರಂ ವೃಣೀಷ್ವೇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಇತ್ಥಂ ಗನ್ಧರ್ವರೂಪತ್ವೇ ಪುರೂರವಸಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿತೇ ಸತಿ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯಫಲಸ್ಯ ಗನ್ಧರ್ವೈರುಪದೇಶ್ಯಸ್ಯಾನುಕ್ರಮಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಗನ್ಧರ್ವತ್ವಪ್ರಾಪಕಂ ಯಾಗಂ ಕರ್ತುಂ ಪುರೂರವಸೇ ಗನ್ಧರ್ವೈರ್ಯಜ್ಞಾರ್ಹೋಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮೋಪ್ಯ ಪ್ರತ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಗನ್ಧರ್ವೈರ್ದತ್ತೇ ಸತಿ ಪುರೂರವಾಸ್ತಮಗ್ನಿಮ್ ಉರ್ವಶೀಗರ್ಭಾಜ್ಜಾತಂ ಕುಮಾರಂ ಚಾದಾಯ ತನ್ಮಧ್ಯಾತ್ಸ್ಥಾಲೀಸಹಿತಮಗ್ನಿಮರಣ್ಯೇ ಏವ ನಿಧಾಯ ಕುಮಾರೇಣೈವ ಸಹ ಗ್ರಾಮೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನಮಾಜಗಾಮೇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಪುರೂರವಾಃ ಪುನರರಣ್ಯಮೇತ್ಯ ನಿಹಿತಂ ಸಸ್ಥಾಲೀಕಮಗ್ನಿಂ ಯದಾಽಪಶ್ಯತ್ತದಾ ಸೋಽಗ್ನಿರಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣತಃ ಸ್ಥಾಲೀ ಚ ಶಮೀವೃಕ್ಷಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣತಾ ಇತಿ ದೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಮಗ್ನೌ ತಿರೋಹಿತೇ ಸತಿ ಪುರೂರವಾಃ ಪುನರ್ಗನ್ಧರ್ವಾನಾಜಗಾಮ ಗನ್ಧರ್ವಾಶ್ಚ ತಸ್ಮೈ ಪುನಸ್ತಾದೃಶಮೇವಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರಾಪಯಿತುಂ ಚಾತುಷ್ ಪ್ರಾಶ್ಯಪಚನಾತ್ಮಕಂ ಸಮಿದ್ವತೀಭಿರ್ಘೃತವತೀಭಿರ್ಋಗ್ಭಿಸ್ತಿಸೃಣಾಮಾಶ್ವತ್ಥೀನಾಂ ಸಮಿಧಾಮಭ್ಯಾಧಾನಾತ್ಮಕಂ ಚ ವ್ರತಮುಪಾದಿಶನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಕಥನಮ್, ಉಕ್ತಂ ವ್ರತರೂಪಮುಪಾಯಂ ವ್ಯವಹಿತಂ ಮತ್ವೋತ್ತರಾರಣಿಮಾಶ್ವತ್ಥೀಮಧರಾರಣಿಂ ಚ ಶಮೀಮಯೀಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನ್ಥನೇನ ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಜನಿತಾ ಸೋಽಸ್ಮದ್ದತ್ತ ಏವೇತಿ ಪುನರನ್ಯೋಪಾಯಕಥನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಂ ಪಕ್ಷಮಪ್ಯನ್ತರ್ಹಿತಂ ಮತ್ವಾಽರಣಿದ್ವಯಮಪ್ಯಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷಜಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರನಿರೂಪಣಮ್, ಇತ್ಥಂ ಗನ್ಧರ್ವೈರುಪದಿಷ್ಟೇ ಪುರೂರವಾಸ್ತತ್ಸರ್ವಂ ತಥೈವ ಕೃತ್ವಾ ಗನ್ಧರ್ವಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕ ಆಸೇತ್ಯಾದಿಕಥನಮ್, ಇತ್ಥಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಿದ್ಧಸ್ಯಾರಣ್ಯೋರಶ್ವತ್ಥೋಪಾದಾನತ್ವಸ್ಯಾಧುನಾತನಯಜಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಜಿವಚ್ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಯಾಜಿನೋಽಪಿ ಆತ್ಮಯಾಜಿತ್ವಂ ದೇವಯಾಜಿತ್ವಂ ಚೇತಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ತತ್ರತ್ಯೈರ್ಯಾಗೈಃ ಶರೀರಾವಯವಕಲ್ಪನಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತತ್ವೇನ ವೈಶ್ವದೇವಾಖ್ಯಂ ಪರ್ವ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಮಙ್ಗುಷ್ಠಾದ್ಯಙ್ಗುಲಿಪಞ್ಚಕತ್ವೇನ ಮಾರುತಂ ಹವಿರ್ಮಣಿಬನ್ಧತ್ವೇನ ವೈಶ್ವದೇವಂ ಹವಿಃ ಕೂರ್ಪರತ್ವೇನ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀಯಂ ಹವಿರ್ದೋರ್ದಣ್ಡರೂಪತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ವರೂಣಪ್ರಘಾಸಾಖ್ಯಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪರ್ವ ದಕ್ಷಿಣಪಾದತ್ವೇನ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ತತ್ರಾಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಮಙ್ಗುಷ್ಠಾದ್ಯಙ್ಗುಲಿಪಞ್ಚಕತ್ವೇನ ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನಂ ಹವಿಃ ಕುಲ್ಫದ್ವಯರೂಪತ್ವೇನ ವಾರುಣಂ ಹವಿರ್ಜಙ್ಘಾದ್ವಯರೂಪತ್ವೇನ ಮಾರುತಂ ಹವಿರೂರುದ್ವಯರೂಪತ್ವೇನ ಕಾಯಂ ಹವಿರನೂಕರೂಪತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸಾಕಮೇಧಾಖ್ಯಂ ತೃತೀಯಂ ಪರ್ವ ಮಧ್ಯಮಶರೀರತ್ವೇನ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾನೀಕವತೀಷ್ಟಿರ್ಮುಖಂ ಸಾನ್ತಪನೀಯೇಷ್ಟಿರುರಃ ಗೃಹಮೇಧೀಯೇಷ್ಟಿರುದರಂ ಕ್ರೈಡಿನಂ ಹವಿಃ ಶಿಶ್ನಾನಿ ಆದಿತ್ಯಂ ಹವಿರವಾಙ್ಪ್ರಾಣಃ ಇತ್ಯೇವಂ ಸಾಕಮೇಧೇಷು ಬಹಿಸ್ತನ್ತ್ರವರ್ತಿಭಿರ್ಯಾಗೈರ್ಮಧ್ಯಶರೀರಸ್ಯಾವಯವಕ್ಲೃಪ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸಾಕಮೇಧಾನ್ತರ್ಗತಾಂ ಮಹಾಹವಿಷೇಷ್ಟಿಂ ವಾಮಪಾದತ್ವೇನ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ತತ್ರ ತದ್ಗತಾಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಮಂಗುಷ್ಠಾದ್ಯಂಗುಲಿಪಞ್ಚಕತ್ವೇನ ಐನ್ದ್ರಾಗ್ನಂ ಹವಿಃ ಕುಲ್ಫದ್ವಯರೂಪ
ತ್ವೇನ ಮಾಹೇನ್ದ್ರ ಹವಿರ್ಜಙ್ಘಾದ್ವಯರೂಪತ್ವೇನ ವೈಶ್ವಕರ್ಮಣಂ ಹವಿರೂರುದ್ವಯರೂಪತ್ವೇನ ಪಿತೃಯಜ್ಞಾಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಚೋದರಾನ್ತರ್ವರ್ತ್ಯನ್ತ್ರಪುರೀತದಾದಿಕತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಶುನಾಸೀರೀಯಾಖ್ಯಂ ಚತುರ್ಥ ಪರ್ವ ಸವ್ಯಹಸ್ತತ್ವೇನ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾಗ್ನೇಯಾದಿಹವಿಷ್ಪಞ್ಚಕಮಂಗುಷ್ಠಾದ್ಯಂಗುಲಿಪಞ್ಚಕತ್ವೇನ ಶುನಾಸೀರೀಯಂ ಹವಿರ್ಮಣಿಬನ್ಧತ್ವೇನ ವಾಯವ್ಯಂ ಹವಿಃ ಕೂರ್ಪರತ್ವೇನ ಸೌರ್ಯಂ ಹವಿರ್ದೋರ್ದಣ್ಡರೂಪತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನಿ ತ್ರಿಷನ್ಧೀನಿ ದ್ವಿಸಮಸ್ತಾನಿ ತೇಷ್ವಾದ್ಯನ್ತಯೋಃ ಪರ್ವಣೋರ್ಮಧ್ಯೇ ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಹವೀಂಷ್ಯನಿರುಕ್ತಾನಿ ಮಧ್ಯಮಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಪರ್ವಣೋರ್ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹವಿಷೀ ಅನಿರುಕ್ತೇ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಪರ್ವಣಾಂ ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನಾನಿಮನ್ಥನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಿದ್ಧಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಧುನಾತನಯಜಮಾನೇ ನಿಯೋಜನಂ, ಗಾಯತ್ರ್ಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಮೇಷು ಪರ್ವಸು ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪೂರ್ವವಾದಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಚ ಪಕ್ಷಾನ್ತರ
ವಿಧಾನಂ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯೇಷು ಸಂಖ್ಯಾವಿಶೇಷಘಟಿತಬೃಹತೀಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಚಿತ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಮಹಾವ್ರತಸಾಮ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಫಲಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತ್ರೈತಯೋರ್ದ್ವಯೋರವಶಿಷ್ಟಯೋಃ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವದೇವತಾತೃಪ್ತಿಕರತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್--ತತ್ರ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮಸ್ಯ ಸರ್ವದೇವತಾತೃಪ್ತಿಕರತ್ವಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಪ್ರಷ್ಟೃಪ್ರತಿವಕ್ತ್ರೋಃ ಪ್ರಾಚೀನಯೋಗ್ಯೋದ್ದಾಲಕಯೋಃ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತತ್ರ ಪ್ರಾಚೀನಯೋಗ್ಯ ಆಗತ್ಯ ಚ ತಮುದ್ದಾಲಕಂ ಪ್ರತೀಮಾನಗ್ನಿಹೋತ್ರಾವಯವಭೂತಾಂಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಪದಾರ್ಥಾನ್ ಪಪ್ರಚ್ಛೇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏತತ್ಪೃಷ್ಟಮರ್ಥಜಾತಂ ವಿದುಷೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಸಮ್ಯಗ್ಘುತಂ ಭವತಿ ತತೋ। ಽನ್ಯಸ್ಯಾವಿದುಷೋ ಹುತಮಪ್ಯಹುತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಪ್ರಾಚೀನಯೋಗ್ಯೇನ ಪೃಷ್ಟಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಮುತ್ತರಾಣ್ಯುದ್ದಾಲಕಃ ಕ್ರಮೇಣ ದದಾತೀತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾಗ್ನಿಹೋತ್ರೇಗ್ನ್ಯುದ್ಧರಣಾನನ್ತರಂ ಪಾತ್ರಾಸಾದನಾನನ್ತರಂ ಚಾಹವನೀಯಸ್ಯಾನುಗಮನೇಽನಿಷ್ಟಫಲರೂಪಂ ಭಯಂ ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಭೂತಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಃ--ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾನುಗಮನೇ ಪೂರ್ವವದ್ಭಯಂ ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಭೂತಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಃ--ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನ್ಯನುಗಮನೇ ಚ ಪೂರ್ವವದ್ಭಯಂ ತನ್ನಿವೃತ್ಯುಪಾಯಭೂತಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತ್ಯೇತೇಷಾಮರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನರೂಪೇಣ ಕಥನಮ್ , ಏವಮೇಕೈಕಾನುಗತೌ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಾಗ್ನೀನಾಂ ಯುಗಪದನುಗಮನೇಽನಿಷ್ಟಫಲರೂಪಂ ಭಯಂ ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಭೂತಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಯದಿ ವಾತೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರರೂಪೇಣೈವಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಮೇತಚ್ಚರಮಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮವಿದುಷೇಽತ ಏವ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನೋಪಗತಾಯ ಮೇ ಭೋ ಉದ್ದಾಲಕ ! ತದ್ ಬ್ರೂಹೀತ್ಯುಕ್ತೇ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತಸ್ಮೈ ಪ್ರಾಚೀನಯೋಗ್ಯಾಯ ಪ್ರೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಸತ್ಯವದನಮೇವ ಪರಮೋ ಧರ್ಮ ಇತಿ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಉಪನಯನಧರ್ಮಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಗುರುಂ ಪ್ರತ್ಯುಪನಯನಪ್ರಾರ್ಥನಪರಮುಪನೇತವ್ಯಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಗುರೋರ್ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ಗುರುಕರ್ತೃಕಂ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಯುತಂ ಸಫಲಂ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಹಸ್ತಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥ ವೇದಿತುರಪ್ಯೇತತಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಕಥನಮ್ , ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾದಿದೇವತಾಭ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪರಿದಾನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಪರಿದಾನಕರಣಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ಅಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರೈರನುಶಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತದನುಸಾರೇಣಾಚರಣೇ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾಅನುವಾಚನ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮುಪನಯನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಂವತ್ಸರಾದಿಕಾಲೇಷು ಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಷಣ್ಮಾಸಾದಿತ್ರ್ಯಹಾನ್ತೇಷು ಕಾಲೇಷ್ವಪಿ ಸಂವತ್ಸರಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರತಿಪಾದನದ್ವಾರಾ ತದನುವಾಚನಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರಾಪಿ ತ್ರ್ಯಹಪಕ್ಷೇ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಇತ್ಥಂ ತ್ರೈವರ್ಣಿಕಾನಾಂ ಸಾಧಾರಣಪಕ್ಷಾನುಕ್ತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಕೃತೇ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸದ್ಯಸ್ತ್ವರೂಪವಿಶೇಷಪಕ್ಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕಾ ಪುನರಸೌ ಸಾವಿತ್ರೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ರೈಕೀಯಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾಽಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾನುವಚನಸಮಯೇ ಶಾಖಾನ್ತರಾಭಿಮತಂ ದಕ್ಷಿಣತೋಽವಸ್ಥಾನಂ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯಾನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ವತ್ಸಿದ್ಧಾಂತತಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್, ಏತಸ್ಮಿನ್ನನುವಾಚನೇ ಪಚ್ಛೋಽರ್ಧರ್ಚಶಃ ಕೃತ್ಸ್ನಶೋಽನವಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದೀನಾಂ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸಂವತ್ಸರಾದಿಪಕ್ಷೇಷೂಪನಯನಾನನ್ತರಂ ಸಾವಿತ್ರೀಪ್ರದಾನಾತ್ಪೂರ್ವಮಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ರ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯೇಷಾಂ ಮತನಿರೂಪಣಮ್ , ಉಕ್ತದೋಷಾಭಾವಸ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಶ್ಚ, ಇತ್ಥಮಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಮುಕ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೋಽಪಿ ನಿಯಮಸ್ಯ ಪಕ್ಷಪಕ್ಷಾನ್ತರಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥೋಸಂಪಹರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಶತಾತಿರಾತ್ರಸಂಜ್ಞಕಂ ಸತ್ರಮ್ --ತತ್ರ ಶತಾತಿರಾತ್ರಾಖ್ಯಂ ಸತ್ರಂ ವಿಧಾತುಮಾದಾವಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ನಿರೂಪಣಮ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ತಮಸೋ ನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಂ ದೇವಾಃ ಶತಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಂ ಸತ್ರಮುಪೇಯುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ದೇವಾಃ ಪಿತರಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮೇತ್ಯ ತಸ್ಮೈ ಸ್ವಕೀಯಂ ಕೃತ್ಸ್ನತಮಸೋಽಪಹನನವಿಷಯಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಿಜ್ಞಾಪ್ಯ ತಾದೃಗುಪಾಯತ್ವೇನೇಷ್ಟೋಪವೇಶನಪ್ರಾರ್ಥನಂ ಕೃತವನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಃ ಸನ್ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತೇಷಾಂ ತದುಪಾಯತ್ವೇನ ಶತಾತಿರಾತ್ರಾಖ್ಯಂ ಸತ್ರಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ದೇವಾಃ ಪುನರ್ಯಥೋಪದಿಷ್ಟಂ ತಥಾ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಸ್ಮೇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ತೇತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಕ್ರಮಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಕಾಲವಿಪರ್ಯಯರೂಪಂ ದೋಷಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತದ್ದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚ ದೇವೈರ್ಯತ್ಕೃತಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತ್ರ ಸತ್ರಮಾಸೀನಾನಾಂ ದೇವಾನಾಂ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ಮೋಹಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪರಿಹಾರಾಯೇದಮುಪದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯೈತಸ್ಯಾತಿಪ್ರಶಂಸನವಿಷಯಸ್ಯ ದೇವಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಕ್ರಮಸ್ಯ ಕಾರ್ತ್ಸ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಹೇತುತ್ವೇನ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅತ್ರ ಪ್ರಜಾಪತಿನೋಕ್ತಮಹ್ನಾಂ ಪರಸ್ಪರಸನ್ಧಾನಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ಏವಂ ಪ್ರಾತರನುವಾಕಸ್ಯ ಸ್ವಕಾಲೇ ಪ್ರವೃತ್ಯುಪಾಯಮಭಿಧಾಯ ತತ ಉಪರಿತನಂ ಪ್ರಯೋಗಜಾತಮಪಿ ಪ್ರಾತರನುವಾಕಸಮನಂತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ ಶ್ರುತ್ಯುಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಪರತ್ವೇನೋಕ್ತಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೬ ಪಞ್ಚಮಹಾಯಜ್ಞಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ--ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಸತ್ರಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಯಾವಜ್ಜೀವಮನುಷ್ಠೇಯಾನಾಂ ಪಞ್ಚಮ ಹಾಯಜ್ಞಾನಾಂ ಮಹಾಸತ್ರತ್ವೇನ ನಿರೂಪಕಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ತಾವಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತೇಷಾಂ ನಾಮತಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತಶ್ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂತಮನುಷ್ಯಪಿತೃದೇವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಂ, ಇತ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಹಮನುಷ್ಠೇಯಾಂಶ್ಚತುರೋ ಮಹಾಯಜ್ಞಾನ್ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದುತ್ತರಂ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞೇ ಪ್ರಪಞ್ಚಯಿತುಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಕಥನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಯ ಕ್ರಮಾತ್ಸ್ವರೂಪಂ ಯಜ್ಞಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಫಲಂ ತದ್ಧೇತುಭೂತಮಧ್ಯಯನಂ ಚೇತ್ಯೇತೇಷಾಮರ್ಥಾನಾಮಭಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಮಿನ್ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞೇ ಋಚಾಮಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಯಯಆಹುತಿರೂಪತ್ವೇನ-ಯಜುಷಾಮಧ್ಯಯನಸ್ಯಾಜ್ಯಾಹುತಿತ್ವೇನ-ಸಾಮ್ನಾಮಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಸೋಮಾಹುತಿತ್ವೇನ-- ತುರೀಯಾಥರ್ವಣವೇದಸ್ಯಾಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಮೇದಆಹುತಿತ್ವೇನ- ವೇದಾಙ್ಗಭೂತಾನಾಮನ್ಯಾಸಾಂ ವಿದ್ಯಾನಾಮಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಮಧ್ವಾಹುತಿತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ವಾತಾದೀನಿ ಯಾನ್ಯನಧ್ಯಾಯನಿಮಿತ್ತಾನಿ ತೇಷು ಸತ್ಸ್ವಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಸ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತೇಷಾಂ ತದಙ್ಗತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ, ಏವಂ ವಷಟ್ಕಾರೇಷು ಸತ್ಸು ಯದಧ್ಯಯನಂ ತಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ಸರ್ವಮಧ್ಯಯನಂ ಕರ್ತುಮಶಕ್ತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೭ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಲಕ್ಷಣಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರಶಂಸಾಖ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಏತಸ್ಮಿನ್ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪುರುಷಾಣಾಮಾದರಾತಿಶಯಂ ಜನಯಿತುಂ ಪ್ರಶಂಸಾಂ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಂ, ತದ್ಧೇತುಭೂತಾನಾಂ ಫಲಾನಾಮನುಕ್ರಮೇಣಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಫಲತ್ವೇನೋಕ್ತಾಂ ಯಶೋಲೋಕಪಕ್ತಿಮನೂದ್ಯ ತದ್ಧೇತುಕಸ್ಯಾನ್ಯಫಲಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ ,ಉಕ್ತಾಧ್ಯಯನಸ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟತಪೋರೂಪತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ ಉಕ್ತಾನ್ಯೇತಾವನ್ತಿ ಫಲಾನಿ ವಿದುಷ ಏವಾಧ್ಯೇತುರ್ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವೇದಾಧ್ಯಯನಶೀಲಸ್ಯ ಕಾಯಿಕವ್ಯಾಪಾರನಿರ್ವರ್ತ್ಯಯಾಗಹೋಮಾದಿಫಲಮಪ್ಯಯತ್ನತಃ ಸಿದ್ಧಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯಾಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿತಪೋರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏತೇಷಾಮೃಗಾದೀನಾಂ ಮಧ್ವಾದಿರೂಪತಯಾ ತೃಪ್ತಿಹೇತುತಾಂ ವಕ್ತುಂ ತತ್ಸಾರೂಪ್ಯಮಭಿಧಾಯ ತದುಪಜೀವನೇನ ತೇಷಾಂ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮ್ನಾಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಾದಿವಿದ್ಯಾನಾಂ ಚಾಧ್ಯಯನಸ್ಯ ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸೂರ್ಯಾದಿಗತಿವದಖಿಲಜಗದ್ವ್ಯವಹಾರನಿವರ್ತಕತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅನಧ್ಯಾಯಾದಿನಿಮಿತ್ತೇಽಧ್ಯಾಯಾದಿಪ್ರಯುಕ್ತಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರಹೇ ಚ ಸತ್ಯಪಿ ಸರ್ವಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಸ್ಯ ವರ್ಜನಮಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರವ್ಯಾಜೇನಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೮ ಸರ್ವಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರಾದೌ ಸತ್ರಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವೇದಸಾರಭೂತಾಭಿರ್ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತಾಸಾಮುತ್ಪತ್ತೇರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಮಹತ್ಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಪೃಥಿವ್ಯನ್ತರಿಕ್ಷದಿವಾತ್ಮಕಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಲೋಕಾನಾಮ್ ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೇವಾನಾಂ -- ತೇಭ್ಯೋ ದೇವೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾತ್ಕ್ರಮೇಣರ್ಗ್ಯಜು:ಸಾಮಾಖ್ಯಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ವೇದಾನಾಂ ಚ ಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಮ್ , ತೇಭ್ಯ ಋಗ್ಯಜು:ಸಾಮವೇದೇಭ್ಯಃ ಕ್ರಮಾದ್ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವರಿತಿ ವ್ಯಾಹೃತಿತ್ರಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ವ್ಯಾಹೃತೀನಾಂ ತ್ರಯೀಸಾರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ " ಋಚಾ ಹೌತ್ರಂ -ಯಜುಷಾಽಽಧ್ವರ್ಯವಂ-ಸಾಮ್ನೌದ್ಗಾತ್ರಂ-ತ್ರಯ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಂ " ಇತಿ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಪಿ ತ್ರಯೀಮಯತ್ವನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ತ್ರಯೀನಿಷ್ಪಾದ್ಯತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತ್ರಯೀಸಾರಭೂತಾಭಿರ್ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಸ್ತತ್ತದ್ವೇದೋಕ್ತಕರ್ಮಭ್ರೇಷನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ಪ್ರಶ್ನಕರಣಕಥನಮ್ , ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ದಾತುಂ ತದನುಗುಣತಯಾ ಕ್ರಮಾದೃಗ್ಭ್ರೇಷಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ-ಯಜುರ್ಭೇಷಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ-ಸಾಮಭ್ರೇಷಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ-ಇತ್ಯೇತದ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತ್ರಯಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪ್ಯಾವಿಜ್ಞಾತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ತದ್ವೇದೋಕ್ತಕರ್ಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತ್ವೇನೋಕ್ತಸ್ಯ ತತ್ತದ್ವ್ಯಾಹೃತಿಹೋಮಸ್ಯ ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ವ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದೃಢೀಕರಣಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಪರಿಜ್ಞಾನವಾನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಧೇಯ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವೇದತ್ರಯಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತ್ವಮನೂದ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ।
೯ ಅಂಶ್ವದಾಭ್ಯಾಖ್ಯಯೋಃ ಸೋಮಗ್ರಹಯೋರ್ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತಯೋರಾತ್ಮವಾಗಾದಿರೂಪತಯಾ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತೌ ಗ್ರಹೌ ಸಹ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೌ ನ ಪೃಥಗಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಪಿ ತಯೋರ್ಮನೋವಾಗಾದಿರೂಪತಯಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಕೃತ್ಸ್ನಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸುರೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾದಾವರ್ಜನಸಾಧನತ್ವಸ್ಯಾದಾಭ್ಯಗ್ರಹಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿವದಮಾನಾ ದೇವಾಃ ಕಿಂ ಕೃತವನ್ತ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತತ್ಕರಣಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದದಾಭ್ಯನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್, ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಿದ್ಧಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇ ನಿಯೋಜನಂ, ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಪಾತ್ರವಿಶೇಷೇ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಮಪ್ಯಂಶೂನಾಂ ಗ್ರಹಣಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪಾಠಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಗ್ರಹಾನ್ತರವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾಭಿಷವಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷೇಧಕಥನಮ್, ಅಭಿಷವಸ್ಥಾನೇ ಆಧಾವನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಆಧಾವನೇ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ತತ್ರಾಪ್ಯನ್ತಿಮಂ ಮನ್ತ್ರಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉಕ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮುಕ್ತಾರ್ಥಪರತ್ವಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಹೋಮಕಾಲೇ ಧ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಣವಾಯೋರ್ಯದಿ ಬಲಾನ್ನಿಷ್ಕ್ರಮಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯೋಪರಿ ಪ್ರಶ್ವಾಸಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪರಿಮಾಣವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಂಶೂನಾಂ ಪುನಃ ಸಂಸರ್ಜನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತೇಷಾಂ ಸವನಾರ್ಥಕಥನವ್ಯಾಜೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸಮಿದಾಧಾನಾದೀನಾಂ ವನಸ್ಪತ್ಯಾದಿರೂಪಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನತ್ವಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವರುಣಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯಾಹಂಕಾರಂ ಖಣ್ಡಯಿತುಂ ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ಷು ಅವಾನ್ತರದೇಶೇಷು ಚ ಗತ್ವಾ ತತ್ರತತ್ರತ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಮಮಾಚಕ್ಷ್ವೇತಿ ಪುತ್ರಸ್ಯ ನಿಯೋಜನಮ್, ಇತ್ಥಂ ವರುಣೇನ ನಿಯುಕ್ತಃ ಸ ಭೃಗುಸ್ತತ: ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ಷು ಅವಾನ್ತರದೇಶೇಷು ಚ ಪರ್ಯಟನಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಿಂ ಕೃತವಾನಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತತ್ಕೃತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಚತಸೃಷು ದಿಕ್ಷು ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಿ ದೃಷ್ಟವಾಽನ್ತೇ ಚಾವಾನ್ತರದೇಶೇ ಶೋಭನಾಶೋಭನಯೋಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಭಯಂಕರಂ ಪುರುಷವಿಶೇಷಂ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭೀತೋ ಭೃಗುರ್ಗೃಹಮೇತ್ಯ ಸಂವಿವೇಶೇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ವರುಣೇನ ಪಿತ್ರಾ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಭೃಗೋರಹಙ್ಕಾರಮಪನೀಯ ತಸ್ಮೈ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಮಧೀಷ್ವೇತ್ಯುಪದಿಷ್ಟೇ ಮಮಾಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಕಿಮಪಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭೃಗುರುಕ್ತವಾಂಸ್ತತ ಏವ ವರುಣಸ್ತದಭಿಪ್ರಾಯಂ ಜ್ಞಾತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತೇನ ಭೃಗುಣಾ ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ಷು ಯದ್ಯತ್ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯೋಪದಿಶತಿ ಶ್ರುತಿರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಥಾ ಯೇ ಅವಾನ್ತರದಿಶಿ ಸ್ತ್ರಿಯೌ ದೃಷ್ಟೇ ತಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏವಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪಿತಾಪುತ್ರಸಂವಾದೇನೋಕ್ತಾ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ ಸಮಿದಾಧಾನಾದೀನಾಂ ವನಸ್ಪತ್ಯಾದಿಲೋಕಜಯಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವಿದುಷೋಽಪ್ಯಸ್ತ್ಯೇವೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ತಥಾಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಯೋರಾಹುತ್ಯೋರೂರ್ಧ್ವಗತ್ಯಾದಿವಿಷಯಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ವಕ್ತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ದೇಶಾನ್ತರಾದಾಗತೈಃ ಶ್ವೇತಕೇತುಸೋಮಶುಷ್ಮಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಂಗತೋ ಜನಕೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರವಿಷಯಂ ವಿಚಾರಂ ಕೃತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಶ್ವೇತಕೇತುನೋಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏತತ್ಪ್ರತಿವಚನೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ವಿದುಷೋ ಜುಹ್ವತಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ತತ ಉಕ್ತಾರ್ಥವಿಷಯೇ ಸೋಮಶುಷ್ಮಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಮತಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋಕ್ತಂ ಮತಂ ಜನಕಸ್ಯ ಸಮ್ಮತಮಭವದಿತಿ ತನ್ನಿದರ್ಶಕಪಾರಿತೋಷಿಕಪ್ರದಾನರೂಪಾದಿಪ್ರಕಾರಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ತ್ರಿಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಸ್ವಾಭಿಮತಮಗ್ನಿಹೋತ್ರರೂಪಮುಕ್ತವತ್ಸು ಜನಕಃ ಸ್ವಾವಗತಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತಿಗತ್ಯಾದಿಕಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋಽಪಿ ನ ಜಾನಾತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜನಕಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಾನಮಾರುಹ್ಯ ನಿರ್ಗತೇ ರಾಜನಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಕಿಂ ಕೃತ। ವನ್ತ ಇತಿ ತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತೋ ಜನಕಃ ಪ್ರಾಗಜ್ಞಾತತ್ವೇನಾತ್ಮನೋಪನ್ಯಸ್ತಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ತಸ್ಮೈ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾಯಾಕಥಯದಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಏತದ್ವೇದನಸ್ಯಾವಾನ್ತರಫಲನಿರೂಪಣಂ "ತೇ ಸ್ತ್ರಿಯಮಾವಿಶತಃ '' ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಾಹವನೀಯಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಪಾದನಮ್ , ಏತದ್ವೇದನಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಜನಕೇನ ಸ್ವಾಭಿಮತ। ಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಹುತ್ಯೋರುತ್ಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ, ಜನಕಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ವಾಭಿಮತಸ್ಯ ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಕರಣಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾದಿಯಾಗದೇವತಾನಾಂ ತತ್ತ್ವತಃ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಪರಮಾತ್ಮರೂಪತಾಯಾ ವಿವಕ್ಷಯಾ ವಿಜಿಗೀಷುಕಥಾಮುಖೇನಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚಾದೌ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಜನಕೇನ ಗಾವೋ ನಿಹಿತಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ರಾಜ್ಞೋ ವಾಕ್ಯಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಮದೀಯಂ ಗೃಹಂ ಪ್ರತ್ಯೇತಾ ಗಾವಃ ಪ್ರಸ್ಥಾಪನೀಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏತದ್ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಕ್ರುದ್ಧಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ವಚನಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈರಧಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಸತಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇನ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏವಮುಪಹಸಿತೇ ಸತ್ಯನ್ಯೈರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈರ್ಯತ್ಕೃತಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯವಾಕ್ಯಮನಾದೃತ್ಯೈವ ಶಾಕಲ್ಯಃ ಪ್ರಷ್ಟುಮುಪಚಕ್ರಮೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಶಾಕಲ್ಯಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ಯವಸಿತಂ ದೇವತಾಯಾ ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪುನಃ ಶಾಕಲ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಕ್ಷೇಪಪರಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋದ್ಭಾವನಾಕಥನಮ್ , ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರತ್ವೇನಾಭಿಹಿತಾನಾಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾನಾಂ ದೇವಾನಾಂ ವಿಭಾಗಪುರಃಸರಂ ಪರಿಗಣನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ರಮೇಣ ವಸೂನಾಂ ರುದ್ರಾಣಾಮಾದಿತ್ಯಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಕಥನಂ ತತ್ತನ್ನಾಮನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ತತಃ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಿನ್ದ್ರಪ್ರಜಾಪತ್ಯೋಃ ಸ್ತನಯಿತ್ನುಯಜ್ಞಯೋಶ್ಚ ಸ್ವರೂಪಕಥನಂ, “ ಕತಮೇ ತೇ ತ್ರಯೋ ದೇವಾಃ" ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿವರಣಂ, ಏವಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಶಾಕಲ್ಯೇನ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ದೇವತಾಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾವಿಷ್ಕರಣದ್ವಾರಾ ಶಾಕಲ್ಯಸ್ಯಾಧಿಕ್ಷೇಪಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತತ್ತ್ವನಿಷ್ಠಮುಪೇತ್ಯ ವಾದೀ ನ ಭವೇತ್ಕಿನ್ತು ತಮೇವಂವಿದಂ ವಿದ್ವಾಂಸಮುಪೇತ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ಸೇವಾಯುಕ್ತೋ ಭವೇದಿತಿ ನಿಯಮಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪಶುಬನ್ಧಯಾಗ: - ತತ್ರ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸವನ್ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಸಂವತ್ಸರಂ ಯಷ್ಟವ್ಯಸ್ಯಪಶುಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಪಶುಯಾಗಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪಶುಫಲಸಾಧನತ್ವಮಭಿಧಾಯ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸವನ್ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಕರಣೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಜನಕತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ದೋಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಪಶುಬನ್ಧಸ್ಯ ತತ್ಪರಿಹಾರಹೇತುತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯ ಪಶುಬನ್ಧಯಾಗಸ್ಯಾಯುರ್ಹೇತುತ್ವಮಮಿಧಾತುಮಾತ್ಮನಿಷ್ಕ್ರಯಣಸಾಧನತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೨-ಪಶುಬನ್ಧಸ್ಯೇಷ್ಟಿಸವವಿಧತ್ವೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪಶು। ಬನ್ಧಸ್ಯೇಷ್ಟಿವಿಧತ್ವಂ ಸವವಿಧತ್ವಂ ಚೇತಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಕ್ರಮಾತ್ತಯೋಃ ಸ್ವರೂಪವರ್ಣನಂ, ತತ್ರ ಸವವಿಧತ್ವಸ್ಯೈವ ಮೀಮಾಂಸಾಪೂರ್ವಕಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್ , ತಥಾಽತ್ರ ಸವನತ್ರಯಮುಪಪಾದ್ಯ
ತದುಪಜೀವನೇನ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಲಂ ವಿಧಾತುಂ ಶಾಗ್ವಾನ್ತರೀಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಲಮನೂದ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ತತಃ ಸ್ವಮತೇನ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಲಂ ವಿಧಾಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಮ್, ಷಡ್ಢೋತೃಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತಸ್ಯ ದೀಕ್ಷಾರೂಪತಾಂ ಸಮ್ಪಾದಯಿತುಂ ಪ್ರಶ್ನಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತದುತ್ತರತ್ವೇನ ಷಡ್ಢೋತೃಸಂಜ್ಞಕಾ ಏಕಾಽಽಜ್ಯಾಹುತಿಃ ಪಞ್ಚ ವಾಽಽಜ್ಯಾಹುತಯೋ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಮ್ , ಕಃ ಪುನರವಭೃಥ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಮ್, ನಿರೂಢಪಶುಬನ್ಧರೂಪಪಾಲಾಶಯೂಪಸ್ಯ - ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಪಲಾಶದ್ರವ್ಯವೃಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯೋಪೋದ್ಘಾತಕಥನಮ್, ತತ್ರ ಪಶುಬನ್ಧಸ್ಯ ವಿಸೋಮತ್ವಂ ಸಸೋಮತ್ವಂ ಚೇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಪಕ್ಷದ್ವಯಮನೂದ್ಯ ತತ್ರಾನ್ತಿಮೇ ಪಕ್ಷೇ ಪಲಾಶವೃಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಯೂಪಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ ,
ಉಕ್ತಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩-ಇತ್ಥಂ ಯೂಪಸ್ಯ ಪಾಲಾಶತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರಾಪಿ ಬಹುಸಾರಸ್ಯ ಪಶುವಿರೋಧಿತ್ವಮಲ್ಪಸಾರಸ್ಯ ಪಶುಸಮೃದ್ಧಿಕರಣತ್ವಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಇತ್ಥಮಲ್ಪಸಾರಸ್ಯ ಯೂಪಾರ್ಹತಾಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯೈವ ಸನ್ನಿವೇಶಮುಪಜೀವ್ಯ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಉಕ್ತಯೂಪವೃಕ್ಷೇ ಅಪನತ್ಯುಪನತ್ಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣಾನ್ನವಿರೋಧಿತ್ವಸ್ಯಾನ್ನಸಮೃದ್ಧಿಕರತ್ವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೪। ಇತ್ಥಂ ಯೂಪಾರ್ಹಂ ವೃಕ್ಷಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪಂ ಚಾಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಯೂಪಸ್ಯ ತತ್ತತ್ಫಲಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರರತ್ನ್ಯಾತ್ಮಕಪ್ರಮಾಣವಿಧಾನಮ್, ಇತೋಽಧಿಕಾರತ್ನಿಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸೋಮಯಾಗವಿಷಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ ಆಜ್ಯಭಾಗಯೋರವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಶ್ವವಯವಪಾಕವಿಷಯೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ವಪಾವದಾನಸ್ಯ ಪಞ್ಚಾವತ್ತತ್ವಪ್ರಕಾರಸಮ್ಪಾದನದ್ವಾರಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮನಾಽಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೧।೮ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಮಹಉಪಸ್ಥಾನಮ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಕರ್ಮಣಿ ಮಹ ಇತ್ಯುಪಸ್ಥಾನಂ ತದ್ದಾರ್ಢ್ಯಾಯ ಕರ್ತವ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತೋಮಹಃಶಬ್ದಾರ್ಥಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಯಾ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಮಹ ಇತ್ಯುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಫಲಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಅಗ್ನೇಶ್ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಾಹವನೀಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರಹೃತೇ ಉತ್ತರವೇದಿಕೇಽಗ್ನೌ ಪಶುಯಾಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ವಿಧಾತುಮಗ್ನೇರಾಹಿತೋದ್ಧೃತಪ್ರಹೃತವಿಹೃತಾತ್ಮನಾ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತಾಹಿತಾದಿಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಭೂರಾದ್ಯಾತ್ಮನಾಽಗ್ನ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಹಿತಾದೀನಾಮಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಕೃತವಿವರಣಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಪಯಡ್ಢೋಮಾರ್ಥಂ ವರ್ಣಿತಸ್ಯಾಗ್ನೇಸ್ತತ್ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಪಶುದೇವತಾವಿಕಲ್ಪಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಪಶೋಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸೂರ್ಯ ಇನ್ದ್ರಾಗ್ನೀ ಚೇತಿ ತ್ರಯೋ ದೇವಾ ವಿಕಲ್ಪಿತಾ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಕ್ರಮೇಣ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಪಶುತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಕತಾಯಾಸ್ತಥಾ ತತ್ಪರಿಜ್ಞಾತುಃ ಪಶುನಾಽಽರ್ತಿಹೇತುತಾಯಾಃ ಸಮರ್ಥನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪಶೋರಕ್ತಪ್ರಾಣರೂಪತೋಪಪಾದನಾಯ ತಸ್ಯೈವ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಷಡ್ದೇವತಾಮಯತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಾಯ ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಪ್ರೀಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಯಥಾಽಶ್ವಮೇಧೇನೇಷ್ಟಭಾವನಾಪುರಃಸರಂ ಪಶುನೇಷ್ಟವತ: ಫಲಂ ಭವತಿ ತಥೈವಾನೇನ ಪಶುಬನ್ಧೇನೇಷ್ಟವತಸ್ತದೇವ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಿಷ್ಪ್ರಾಣತ್ವೇನೋಚ್ಛೂನೇ ಆದಿತ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಪಶೌ ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿದಿಕ್ಕರ್ತೃಕಸ್ಯಾನುಪ್ರಾಣನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಪ್ರಾಣನಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಕಾಶಾತ್ಪ್ರಾಣಾದಾನೇ--ವಾಯೋಃ ಸಕಾಶಾದ್ರೂಪಾದಾನೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಕಾಶಾಞ್ಚಿತ್ತಾದಾನೇ--ಪಶುಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾಚ್ಚಕ್ಷುಷ ಆದಾನೇ-ಚನ್ದ್ರಮಸಃ ಸಕಾಶಾತ್ಪ್ರಭಾಯಾ ಆದಾನೇ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಮ್ , ಉಕ್ತವಿಧಮಾದಾನಂ ನಿಮಿತ್ತೀಕೃತ್ಯಾದಿತ್ಯಶಬ್ದೋ ನಿಷ್ಪನ್ನ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೪ ಪಶುಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೀಯಾಃ ಸ್ಪೃತಿಹೋಮಾಃ--ತತ್ರ ಸ್ಪೃತ್ಯಾಖ್ಯಾನ್ಹೋಮಾನ್ಪಶುಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯದೋಹನಾರ್ಥಾಯಾಂ ಗವಿ ಶಾರ್ದೂಲೇನ ಹತಾಯಾಂ ಕಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಸಹ ಸತ್ರಿಣ ಉಪೇತ್ಯ ಕೇಶಿಗೃಹಪತೇಃ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋದ್ಭಾವನಂ, ಖಣ್ಡಿಕ ಏವೈತತ್ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತೇಷಾಮುತ್ತರಪ್ರದಾನಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಜ್ಞಾತುಂ ಕೇಶಿರಾಜಸ್ಯ ಖಣ್ಡಿಕಂ ಪ್ರತಿ ಗತ್ವಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಯದಿ ಬ್ರವೀಷಿ ತರ್ಹಿ ಯಜ್ಞಂ ಸಮಾಪ್ಸ್ಯಾಮೀತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಕರಣಮ್ , ಏತಸ್ಮೈ ರಾಜ್ಞೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮುಪದೇಷ್ಟವ್ಯಂ ನ ವೇತಿ ಸನ್ದಿಹಾನಸ್ಯ ಖಣ್ಡಿಕಸ್ಯ ಸ್ವೈರ್ವಿಚಾರಕೈಃ ಸಹ ಮಂತ್ರಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ,-ತತ್ರ ತೈರಾಪ್ತೈರ್ಹೇ ಭಗವನ್ನಸ್ಮೈ ವಿದ್ಯಾಂ ಮಾ ವೋಚ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾತೇಽಪಿ ಬಲವತ್ತರಕಾರಣಪುರಃಸರಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯೇವಂ ಖಣ್ಡಿಕಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತಃ ಖಣ್ಡಿಕಃ ಸ್ಪೃತಿಹೋಮಾಖ್ಯಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮುವಾಚೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇ ಸ್ಪೃತಿಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಸ್ಪೃತೀರ್ಹುತ್ವಾಽನ್ಯಾಮಾಜತೇತಿ ವಚನಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತಿ ಸಂಗ್ರಹಾಪರನಾಮಧೇಯಮಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀನಾಮಕಮೇಕಾದಶಂ ಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ॥
೩೧a




೧೨।೧ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ। -
೧ ಗವಾಮಯನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಗೃಹಪತಿಸಹಿತಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯೃತ್ವಿಜಾಂ ದೀಕ್ಷಾದಾತೃಪುರುಷನಿರ್ದೇಶಪೂರ್ವಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಹೇತುಕಂ ಸವಿಶೇಷಂ ದೀಕ್ಷಾಕ್ರಮವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨-ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಿಕದೇವಾದ್ಯುಪಾಸನಮ್ - ತತ್ರ ಚ ದೇವೈಃ ಶ್ರದ್ಧಾದಿಭ್ಯೋ ದೇವತಾಭ್ಯೋ ದೀಕ್ಷಾದ್ಯಭಿಮಾನಿನೋ ವಿಗ್ರಹವನ್ತೋ ದೇವಾ ನಿರ್ಮಿತಾಸ್ತಥಾ ದೀಕ್ಷಾದಿರ್ಯಜ್ಞಿಯೋಽಙ್ಗಕಲಾಪಶ್ಚ ನಿರ್ಮಿತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದೀಕ್ಷಾದಿಷ್ವಙ್ಗೇಷು ತತ್ತದಭಿಮಾನಿದೇವೋಪಾಸನಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತನಮ್ , ಉಕ್ತೋ
ಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೩ ದೇವವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚಾತೀತಬ್ರಾಹ್ಮಣಗತೋಪಾಸನಸ್ಯೈವ ಪ್ರಪಞ್ಚಕರಣಂ, ತತ್ರಾಪಿ ದೀಕ್ಷಣೀಯೇಷ್ಟ್ಯಾದೀನಾಮಙ್ಗಾನಾಮನುಷ್ಠಾನೇನ ತತ್ತದಙ್ಗಾಭಿಮಾನಿದೇವಾನಾಮುಪಾಸನಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ತದ್ದೇವತೋಪಾಸನೇನ ತತ್ತದ್ದೇವತಾಯಾಃ ಸಾರೂಪ್ಯಸಾಯುಜ್ಯಸಾಲೋಕ್ಯೇತಿತ್ರಿವಿಧಮುಕ್ತಿರೂಪಂ ಫಲಂ ಲಭ್ಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಸಂಗಾತ್ " ಸತಿಸದಃ-ಸತ್ರಸದಃ " ಇತ್ಯೇತಯೋಃ ಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸತ್ರೇ ವಿದುಷಾಂ ದೀಕ್ಷಿತಾನಾಂ ಪಾಪಂ ನ ಕೀರ್ತಯೇದಿತಿ ನಿಯಮಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದುಲ್ಲಂಘನೇ ಪಾಪೀಯಸ್ತ್ವಂ ಭವತೀತ್ಯಾದಿಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತ್ರಿಮಹಾವ್ರತಯಾಜಿನಃ ಪ್ರಾಕ್ಕಲಿ
ಯುಗಾತ್ತ್ರಿಮಹಾವ್ರತಂ ಸಂವತ್ಸರಮುಪಯನ್ತಿ ಸ್ಮೇತಿಸಕಾರಣಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಕಲಿಯುಗೇ ಕಥಂ
ತ್ರಿಮಹಾವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನಂ ಭವೇದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತತ್ಸಂಭವಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೪-ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಪುರುಷಸ್ಯ ಅವಯವಸಮ್ಪತ್ತಿಮುಪಪಾದ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೨।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧-ಸಂವತ್ಸರೇ ಸಮುದ್ರಪ್ರತರಣೋಪಾಸನಮ್-ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಸಮ್ಬನ್ಧಿಷು ದೀಕ್ಷಣೀಯಾದ್ಯಙ್ಗೇಷು ತೀರ್ಥಗಾಧಪ್ರಭೃತಿಸಮುದ್ರಾವಯವತ್ವಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಪಪಾದ್ಯ ತತ್ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪೂರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಯಥಾಯಥಂ ತ್ರಯೋದಶಮಾಸಾನ್ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ತೇಷು ಪ್ರತಿಮಾಸಂ ಪೃಷ್ಠಯಾಭಿಪ್ಲವಾವುಪೇತವ್ಯಾವಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ವಿದುಷ ಆರುಣೇಯಸ್ಯ ಶ್ವೇತಕೇತೋಃ ಸಂಮತಿಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೨-ಪ್ರತಿಮಾಸಮುಪೇತವ್ಯತಯೋಕ್ತಯೋಃ ಪೃಷ್ಠ್ಯಾಭಿಪ್ಲವಯೋರಾಧಿಯಜ್ಞಿಕೇನಾಧಿದೈವಿಕೇನ ಚ ರೂಪೇಣ ನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರ ಚೈತೌ ಪೃಷ್ಠ್ಯಾಭಿಪ್ಲವೌ ದೇವಾನಾಂ ರಥಚಕ್ರೇ ಭವತೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪಾಪ್ಮಾನಮಪಹತಶ್ಚೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಯೋ ದೀಕ್ಷಿತಾನಾಂ ಸತ್ರೇ ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಕೀರ್ತಯೇತ್ತಸ್ಯೈತೇ ದೇವಚಕ್ರೇ ಶಿರಶ್ಛಿನ್ದ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿಕಥನಮ್ ಏತೇ ಚಕ್ರೇ ಸಮೇ ಭವತಃ ಸ್ತೋಮಾಸ್ತು ವಿಷಮಾಃ ಕಥಮೇತೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ತತ್ರ ಪೈಙ್ಗ್ಯಾಚಾರ್ಯಮತೇನ ಪೃಷ್ಠ್ಯಾಭಿಪ್ಲವಯೋಃ ಸಹೇತುಕಂ ತನ್ತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಕರಣಕಥನಮನ್ಯಥಾಽನುಷ್ಠಾನೇಽನಿಷ್ಟಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ ಫಲನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಮಾಸಿಮಾಸಿ ನವಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಫಲಾಭಿಧಾನಸಹಿತಂ ಮಾಸಿಮಾಸಿ ಏಕವಿಂಶತ್ಯುಕ್ಥ್ಯಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಂ, ಫಲಾಭಿಧಾನಸಹಿತಂ ಮಾಸಿಮಾಸಿ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಂ, ಯತೋ ದೇವಾ ಏತೇನ ವೀರ್ಯೇಣಾನ್ನೇನ ಸರ್ವಾನ್ಕಾಮಾನಾಪ್ನುವನ್ನತಃ ಸಂವತ್ಸರಾಯ ದೀಕ್ಷಿತೋಽಪ್ಯೇತಸ್ಮೈ ಕಾಮಾಯ ಪೃಷ್ಠ್ಯಾಭಿಪ್ಲವೌ ಉಪೈವೇಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿಗಮನಂ, ಸ್ವರ್ಗಂ ಲೋಕಮಭಿಗನ್ತುಮಾದಿತ್ಯಾನಾಮಾಙ್ಗಿರಸಾನಾಂ ಚ ಪರಸ್ಪರಂ ಸ್ಪರ್ದ್ಧಾಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಭಿಪ್ಲವಪೃಷ್ಠ್ಯಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಂ, ತತ್ರಾಭಿಪ್ಲವಸ್ಯ ಷಟ್ಪಞ್ಚಚತುಸ್ತ್ರಿದ್ವ್ಯೇಕಾಹಃಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಕೌಶಾಮ್ಬೇಯಸ್ಯ ಕೌಸುರಬಿನ್ದೇಃ ಪ್ರೋತೇರರುಣಪುತ್ರಸ್ಯೋದ್ದಾಲಕಸ್ಯ ಚ ಶಿಷ್ಯಗುರ್ವೋಃ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾತ್ಮಕಸಂವಾದೇನ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ದಶಾದ್ಯೇಕಪರ್ಯನ್ತಾಹಃಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪಸಂಹಾರಕ್ರಮೇಣ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಏಷೋಕ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯೋಪನಿಷದ್ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಾಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩-ಬೃಹತ್ತ್ಯುಪನಿಷದ್-ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಏಷ ಏವ ಸಂವತ್ಸರೋ ಬೃಹತೀಚ್ಛನ್ದೋರೂಪೇಣಾಭಿಸಮ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯುಪಾಸೀತೇತಿ ದ್ಯೋತನಂ, ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಬೃಹತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಭಿಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಫಲಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತೇನಾಭಿಪ್ಲವೇನೈವಾತಿರಾತ್ರಾತ್ತತ್ಸರ್ವಮಭಿಪೂರಿತಂ ಭವತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ವಿಷುವತಃ ಪೂರ್ವೇಷು ಷಟ್ಸು ಮಾಸೇಷು ಪೂರ್ವಮಭಿಪ್ಲವಮುತ್ತರಂ ಪೃಷ್ಠ್ಯಮುಪಯನ್ತ್ಯುತ್ತರೇಷು ಷಟ್ಷು ಮಾಸೇಷು ಪೂರ್ವಂ ಪೃಷ್ಠ್ಯಮುತ್ತರಮಭಿಪ್ಲವಮುಪಯನ್ತೀತಿ ಪಿತಾಪುತ್ರಯೋರುಪಜೀವನಕ್ರಮದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಯದಿ ದೀಕ್ಷಿತಚತುರ್ವಿಂಶಮಹರುಪೇತ್ಯ ಪ್ರೇಯಾತ್ತದಾ ಕಥಮನಾಗೂರ್ತೀ ಭವತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ತತಃ ಪುರುಷವಿಧಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ವಿಷುವಾನಾತ್ಮಾ ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾ ಅಙ್ಗಾನಿ ತಯೋಶ್ಚಾಙ್ಗಾಙ್ಗಿನೋ ರ್ನಾತಿರೇಕೋ ಭವತೀತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಇದಾನೀಮಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಮಹಾಸುಪರ್ಣತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದರ್ಥಂ ತದಙ್ಗಜಾತಂ ಚೋಪಪಾದ್ಯ ತದೀಯಾಽಽತ್ಮಪಕ್ಷಯೋರಪ್ಯನ್ಯೋಽನ್ಯಮತಿರೇಕೋ ನ ಜಾಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಿಷುವತಃ ಪೂರ್ವೇಷ್ವಾಭಿಪ್ಲವಿಕೇಷು ಷಟ್ಷು ಮಾಸೇಷು ತ್ರಿವಿಧಾ ಯೇ ಊರ್ಧ್ವಾಃ ಸ್ತೋಮಾಸ್ತೇ ಪಾರ್ಷ್ಠಿಕೇಷ್ವಪ್ಯಹಃಸೂರ್ಧ್ವಾ ಭವನ್ತಿ ದಶರಾತ್ರೇ ತೇ ಸ್ತೋಮಾ ಊರ್ಧ್ವಾ ಏವೋಪೇತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ತತೋಽಹ್ನಾಮಭ್ಯಾರೋಹಣಸಾದೃಶ್ಯೇನಾಶೀರಾಶಂಸನನಿರೂಪಣಮ್, ಅಹ್ನಾಮಭ್ಯಾರೋಹಣೇ ಕ್ರಮಾನ್ತರನಿರೂಪಣಂ, ಏತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಅಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ವಿದ್ವದವಿದ್ವದನುಷ್ಠಾನಮಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾನಿನ್ದಾರೂಪಾರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ತತೋಽಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪರಾಂಚ್ಯಹಾನಿ ಕತಿ-ಅವಾಂಚ್ಯಹಾನಿ ಚ ಕತೀತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ತೇಷಾಂ ಪರಾಚಾಮರ್ವಾಚಾಂ ಚಾಹ್ನಾಮುಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪-ಗವಾಮಯನೀಯಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪುರುಷವಿಧೋಪಾಸನಮ್-ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಸತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಣೀಯಾತಿರಾತ್ರಾದ್ಯಙ್ಗೇಷು ಹಸ್ತಾದ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮ್ಪಾದನಪುರಃಸರಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪುರುಷವಿಧತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣೋಪಾಸನಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಪೈಙ್ಗ್ಯಾಚಾರ್ಯಮತೇನಾಭಿಪ್ಲವಪೃಷ್ಠ್ಯಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಮ್, ಏವಮಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಸಂವತ್ಸರಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೨।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಗವಾಮಯನಪುರುಷಪ್ರಜಾಪತೀನಾಂ ಕಲಾಸಾಮ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೇ ಬಾಲಾಕೇ ! ಇದಮಧಿಯಜ್ಞಾಧ್ಯಾಮಾಥಿದೈವಂ ತ್ರಿವೃತ್ ಸರ್ವಮನ್ಯೋಽನ್ಯಮಭಿಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಭವತಿ, ತತೋ ಯಜ್ಞಃ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತ್ಯೇತೇ ತ್ರಯಃ ಕಥಮನ್ಯೋಽನ್ಯಂ ನಾತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋದ್ಭಾವನಮ್ , ಅಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ತ್ರಿವೃತ್ಸ್ತೋಮಃ ಶಿರಃ - ಪಞ್ಚದಶಸ್ತೋಮೋ ಗ್ರೀವಾ ಇತ್ಯವಯವಸಾಮ್ಯಸಮ್ಪಾದನೇನ ಚತುರ್ಭಿಃ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರೈರುದ್ಭಾವಿತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಮುತ್ತರಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ಧೀರೋಽನುಷ್ಠಾತೋಪಾಸಕಃ ಸರ್ವಸ್ತೋಮಂ ಸರ್ವಸಾಮಾನಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಸಂವತ್ಸರಮಾತ್ಮನಾ ಸಮಂ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾಽಜಾತಶೋಕಃಸನ್ ಬ್ರಧ್ನಸ್ಯ ವಿಷ್ಟಪೇ ಆಸ್ತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ ತತ್ತದವಯವಾನಾಂ ಸಮತ್ವಸ್ಯ ಯಥಾಯಥಮುಪಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವರ್ಷತೋ ಮೇಘಸ್ಯ ಸ್ವೇದಾಯನಪರಿಮಾಣವಿಷಯಕಂ ವಿದುಷೋ ವಾರ್ಕಲೇರ್ಮತನಿರೂಪಣಮ್ , ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನೈವ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೋಕಮನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋಃ ಸಂಖ್ಯಾವಿಷಯೇ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸತ್ರಮ್ - ತತ್ರ ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಸತ್ರಾಯ ದೀಕ್ಷಿತಾ ದೇವಾಃ ಪಞ್ಚಶತಸಂವತ್ಸರೇಷ್ವತೀತೇಷು ಸತ್ಸು ಶ್ರಾನ್ತಾಃ ಸನ್ತೋ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಸಪ್ತದಶಾಕ್ಷರಾತ್ಮಕಂ ವ್ಯಾಹೃತಿಪಞ್ಚಕಮಯಾತಯಾಮಾಪಶ್ಯಂಸ್ತತ್ರ ಯಾನಿ ಸಪ್ತದಶಾಕ್ಷರಾಣಿ ಸ ಸಪ್ತದಶಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸಮ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಮಧಿದೈವತಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಸಪ್ತದಶ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಪುನರ್ದೇವಾ ಯಜ್ಞಕ್ರತುಮಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಕ ಏತಾದೃಶೋ ಮನುಷ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಯೋಽಸ್ಯ ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾಂ ವೇದ ವೈನಂ ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರೇಣ ಸಮಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ವಿಚಾರ್ಯ ಷಡಹಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಪೃಷ್ಠಂ ವಿಶ್ವಜಿತಂ --ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಷಡಹಂ ಪೃಷ್ಠ್ಯಂ-ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಾಹಂ-ತಾಪಶ್ಚಿತಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಂ-ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ತಾಪಶ್ಚಿತಂ ಅಞ್ಜಃಸವವಿಧಿಮಪಶ್ಯನ್ನಿತ್ಯಾದೀತಿಹಾಸಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಭಿರ್ದೀಕ್ಷೋಪಸತ್ಸುತ್ಯಾಭಿಃ ಸಮ್ಪಾದನಕಥನಂ, ಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಮಾಸನಿರ್ವರ್ತ್ಯಾಭಿರ್ದ್ವಾದಶದೀಕ್ಷಾಭಿರ್ದ್ವಾದಶೋಪಸದ್ಭಿರ್ದ್ವಾದಶಸುತ್ಯಾಭಿಶ್ಚ ಬೃಹೀತ್ವಸಮ್ಪಾದನಮ್ , ಬೃಹತ್ಯಾತ್ಮನೋಪಾಸನಸ್ಯಫಲಾಭಿಧಾನಸಹಿತಂ ದ್ಯೋತನಂ, ಸಫಲಮಗ್ನ್ಯರ್ಕ್ಯ
ಮಹದುಕ್ಥ್ಯಾತ್ಮನೋಪಾಸನಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ನಾರಾಯಣಪ್ರಜಾಪತಿಸಂವಾದಾತ್ಮಕೇತಿಹಾಸದ್ವಾರಾ
ಸಂವತ್ಸರಸತ್ರೇ ಪವಮಾನತ್ರಯೇ ಸಮನ್ತ್ರಕಮುದ್ಗಾತುರನ್ವಾರಮ್ಭವಿಧೇಯತಾಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಸಂಸ್ಥಿತೇಷು ಸಂಸ್ಥಿತೇಷು ಸವನೇಷು ಜಪವಿಧಾನಂ ಜಪಮನ್ತ್ರಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರೋದಿತಭರ್ಗೋಮಹೋಯಶಃಸರ್ವಾದೀನಾಂ ಲೋಕದೇವತಾವೇದಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತೇನ ಮನ್ತ್ರಜಪೇನ ಚ ಸರ್ವಾಂಲ್ಲೋಕಾನ್ಸರ್ವಾನ್ದೇವಾನ್ಸರ್ವಾನ್ವೇದಾನ್ಸರ್ವಾನ್ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚಾತ್ಮನ್ಯಧಿಷಿ-ಆತ್ಮಾನಂ ಚ ತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಅಧಾಮ್-ತಥೈತೇನಾನ್ಯೋಽನ್ಯಧಾರಣೇನ ಸರ್ವೇ ಲೋಕಾಃ ಸರ್ವೇ ದೇವಾಃ ಸರ್ವೇ ವೇದಾಃ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅಕ್ಷೀಣಾಃ ಸರ್ವಂ ಚಾಕ್ಷೀಣಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತವಿಜ್ಞಾನಂ
ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಶ್ರೀಕಾಮಾಣಾಂ ಸತ್ರಿಣಾಮೇಕಕಲ್ಪೋ ಗವಾಮಯನಃ ಕ್ರತುಃ - ತತ್ರ ಪೂರ್ವೇ ಸತ್ರಿಣ ಇಷ್ಟಕಾಪಶುಂ ಸಾವಿತ್ರ
ಮಾಲಭನ್ತೇ ಸ್ಮ-ಇದಾನೀನ್ತನಾಃ ಸತ್ರಿಣಃ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಪಶುಮಾಲಭನ್ತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸಾವಿತ್ರಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಪಶ್ವೋರೇಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸತ್ರೇಷ್ವಿತರೇಷಾಂ ಸತ್ರಿಣಾಂ ಗೃಹಪತೇರೇವ ಸ್ವಸ್ವಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸನ್ನಿವಾಪಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ನಾನಾಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾ ಏವ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಯದಿ ದೀಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿನೋಪತಪೇತ್ತದಾ ಸ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಾಹವನೀಯಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಭಾಗೇ ತತ್ರೈವ ಜುಹದ್ವಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಸ ದೀಕ್ಷಿತೋ ಯದಿ ರೋಗರಹಿತೋ ಭವತಿ ತದಾಽಽಹವನೀಯಂ ಪುನರ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇ ಸಂಸೃಜ್ಯ ತಂ ಯಾಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಯದಿ ತು ಸ ದೀಕ್ಷಿತೋ ಮ್ರಿಯೇತ ತದಾ ತಂ ತತ್ಪುತ್ರಾದಯಸ್ತದೀಯೈರೇವಾಗ್ನಿಭಿರ್ದಹನ್ತೀತರೇ ತು ಸತ್ರಿಣೋಽಶವಾಗ್ನಿಭಿರೇವ ಯಜಮಾನಾಃ ಸನ್ತ ಆಸತ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ನಿರೂಪಣಮ್ ಯದಾ ಚ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಸತ್ರಾಯ ಸಂವತ್ಸರಸದಃ ಸತ್ರಿಣೋ ದೀಕ್ಷನ್ತೇ ತದಾ ತೇಷಾಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಪೌರ್ಣಮಾಸಂ ಹವಿಃ ಪಿಣ್ಡಪಿತೃಯಜ್ಞ ಆಮಾವಾಸ್ಯಂ ಹವಿರಾಗ್ರಯಣೇಷ್ಟಿಶ್ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನಿ ಪಶುಬನ್ಧೋ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇ ಯಜ್ಞಕ್ರತವಃ ಕಥಮನ್ತರಿತಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಪರ್ಯಾಯಶಃ ಪ್ರಶ್ನಾನುದ್ಭಾವ್ಯ ತೇಷಾಂ ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣಪರ್ಯಾಯಶ ಏವ ವ್ರತೇನಾಜ್ಯಪುರೋಡಾಶಾಭ್ಯಾಮೌಪಾಸನೈರ್ದಧಿಪುರೋಡಾಶಾಭ್ಯಾಂ ಸೌಮ್ಯೇನ ಚರುಣಾ ಪಯಸ್ಯಯಾ ಪಶುಪುರೋಡಾಶಾಭ್ಯಾಂ ಸವನೈಶ್ಚೈತೇ ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಕ್ರತವಃ ಸಂವತ್ಸರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನನ್ತರಿತಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯುತ್ತರಪ್ರದಾನವರ್ಣನಮ್, ಇಮಾಮುಕ್ತಾಂ ಯಜ್ಞಕ್ರತೂನಾಮಪೀತಿಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಂ, ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಗವಾಮಯನೇನ ಸಹ ಸಮತಾಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧೨।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧-ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಯಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ದೀರ್ಘಸತ್ರಾತ್ಮನಾ ಜರಾಮರ್ಯಸತ್ರಾತ್ಮನಾ ಚ ಸಫಲಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದೀರ್ಘಸತ್ರಿಣೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹ್ವತೋ ಯದಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದೀನಾಮನ್ತರಾ ಸಞ್ಚರಣಂ ಭವೇತ್ತದಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ವಾ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಂಶಯಮುತ್ಪಾದ್ಯಾಪೀಷ್ಟ್ಯಾ ಯಜೇತೇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ತದು ತನ್ನಾದ್ರಿಯೇತೇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದೀನಾಂ ಲೋಕಾತ್ಮತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತೇಷು ಲೋಕೇಷು ವಯಾಂಸಿ ಯುಕ್ತಂ ಚಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ನೈವ ಚ ಕಾಚನಾರ್ತಿರಸ್ತೀತ್ಯಾದಿಹೇತುಸಹಿತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಂ ನೈವ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ರಾದ್ಧಾನ್ತಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೇಽಧಿಶ್ರಿತೇ ಯದಿ ಶ್ವಮೇಷಶೂಕರಾಣಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಮೇಧ್ಯಾನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದೀನಾಮನ್ತರಾ ಗಮನಂ ಭವೇತ್ತದಾ ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದ್ಭಸ್ಮೋದ್ಧೃತ್ಯ ತದ್ಭಸ್ಮ ನಿವಪನ್ತೋ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಾಹವನೀಯಂ ಯನ್ತೀದಂ ವಿಷ್ಣುರಿತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣೇತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಂ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ಪುನಃ ಸಕಾರಣಂ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚೇದಂ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯನೇನೈವ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಉದಕಸ್ಥಾಲೀಂ ವೋದಕಕಮಣ್ಡಲುಂ ವಾಽಽದಾಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಾಹವನೀಯಂ ಯಾವತ್ಪ್ರಾಚೀಮುದಕಧಾರಾಂ ನಿನಯನ್ನಿಯಾದಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತಯಾ ಸಕಾರಣಂ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಹವಿಃಸ್ಕನ್ದನೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ಸ್ಥಾಲ್ಯಾ ನೀಚೀಭಾವೇ ಭೇದನೇ ವಾ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಸ್ಕನ್ನಾಭಿಮರ್ಶನೇ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈವ ಸ್ಕನ್ನಸ್ಯೋಪರಿ " ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ" ಇತ್ಯೇತಾಭಿರ್ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿರಪಾಮಾಸೇಚನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈವ ಭಿನ್ನಸ್ಥಾಲೀಶಕಲಾನಾಂ ಭಸ್ಮೋದ್ವಾಪೇ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುಹ್ಯಮಾನಾ ಗೌರ್ಯದ್ಯುಪವಿಶೇತ್ತದಾ ತಾಂ " ಉದಸ್ಥಾದ್ದೇವ್ಯದಿತಿಃ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಜುಷೋತ್ಥಾಪ್ಯ ದುಗ್ಧ್ವಾ ಚ ಸ್ವಗೃಹಮನಭ್ಯಾಗಮಿಷ್ಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಮೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮತೇನ ತ್ವಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುಹ್ಯಮಾನಾ ಗೌರ್ಯದ್ಯುಪವಿಶೇತ್ತದಾ ತಾಂ ಜಘನಪ್ರದೇಶೇ ದಣ್ಡೇನ ವಿಪಿಷ್ಯ ತೂಷ್ಣೀಮೇವೋತ್ಥಾಪ್ಯ ದುಹೀತೇತ್ಯೇವಂವಿಧಮೇವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಯಾಜ್ಞವಲ್ಕೀಯಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯಾರುಣಿಮತಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯಾರ್ಥವಾದೇನ ದೃಢೀಕರಣಮ್ , ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುದ್ಯಮಾನಾಯಾ ಗೋ: ಶಬ್ದಕರಣೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ - ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುಹ್ಯಮಾನಾಯಾ ಗೋರ್ಲೋಹಿತ ದೋಹೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುಹ್ಯಮಾನಂ ಪಯೋ ಯದ್ಯಮೇಧ್ಯಮಾಪದ್ಯೇತ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ದುಗ್ಧಂ ಪಯೋ ಯದ್ಯಮೇಧ್ಯಮಾಪದ್ಯೇತ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಯ ಪಯೋಽಧಿಶ್ರಿತ ಸದ್ಯದ್ಯಮೇಧ್ಯಮಾಪದ್ಯೇತ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಮಪ್ರಕಾರಕನಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥೇ ಹವಿಷ್ಯಧಿಶ್ರಿತೇ ಸತಿ ಯದಿ ಯಜಮಾನೋ ಮ್ರಿಯೇತ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಂ, ಏತದೇವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ಹವಿರ್ಯಜ್ಞೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯತಿದೇಶಕಥನಮ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ಸ್ರುಚ್ಯುನೀತಂ ಪಯೋ ಯದಿ ಸ್ಕನ್ದೇತ್ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಂ, ಯಸ್ಯಾಂ ಸ್ರುಚ್ಯುನ್ನೀತಂ ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ರುಚೋ ನೀಚೀಭಾವೇ ಭೇದನೇ ವಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರ ಉನ್ನೀತಸ್ಯ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ಸ್ಕನ್ದನೇ ಉಕ್ತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೋತ್ತರಂ ಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥೇನ ಪರಿಶಿಷ್ಟೇನ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಸ್ವಮತೇನ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಹೋಮಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ಸ್ರುಚ್ಯುನ್ನೀತಂ ಪಯೋ ಯದ್ಯಮೇಧ್ಯಮಾಪದ್ಯೇತ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈಕೀಯಂ ಮತಂ ನಿರಸ್ಯ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ ಚ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾರ್ಥಂ ಸ್ರುಚ್ಯುನ್ನೀತಂ ಪಯೋ ಯದ್ಯುಪರಿಷ್ಟಾದವವರ್ಷೇತ್ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮೇ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಮಾಹುತ್ಯಾಂ ಹುತಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಯದಾಽಽಹವನೀಯೋಽನುಗಚ್ಛೇತ್ತದಾ " ದಾರೌ ದಾರಾವಗ್ನಿಃ” ಇತಿ ವದನ್ ಕಾಷ್ಠಂ ವಾ ಹಿರಣ್ಯಂ ವಾಽಭಿಜುಹುಯಾದಿತ್ಯೇತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಹೋಮೇ ಸಕೃಚ್ಛತಕೃತ್ವೋ ವೋದ್ಧೃತಸ್ಯಾಪ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯಾನುಗಮನೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವತ್ರ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯಾನುಗಮನೇ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈಕೀಯ ಮತಮಭಿಧಾಯ ತನ್ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ ಚ, ಪ್ರಮಾದಾದುದ್ಧೃತಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪೂರ್ವೋದ್ಧೃತಸ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯೋಪರ್ಯಭಿನಿಧಾನೇ ಕಿಞ್ಚನಾನಿಷ್ಟಂ ಫಲಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಚ್ಛಾನ್ತ್ಯೈ " ಸಮಿತಂ ಸಙ್ಕಲ್ಪೇಥಾಮ್" ಇತ್ಯಾದಿದ್ವಾಭ್ಯಾಮೃಗ್ಭ್ಯಾಮುಪಸ್ಥಾನಂ ಕುರ್ಯಾದಗ್ನಯೇಽಗ್ನಿಮತೇಽಷ್ಟಾಕಪಾಲಂ ಪುರೋಡಾಶಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ವಿಧಾಯೋಕ್ತಸ್ಯಾಗ್ನೇರಗ್ನಿಮತೋಽಷ್ಟಾಕಪಾಲಸ್ಯ ಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಸಪ್ತದಶ ಸಾಮಿಧೇನೀಃ--ವಾರ್ತ್ರಘ್ನಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ--ವಿರಾಜೌ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ-"ಅಗ್ನಿನಾಽಗ್ನಿಃ ಸಮಿಧ್ಯತೇ "- " ತ್ವಂ ಹ್ಯಗ್ನೇಽಅಗ್ನಿನಾ" ಇತ್ಯೇತೇ ಯಾಜ್ಯಾನುವಾಕ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷೇತಿ
ಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾ ನಿರೂಪಣಮ್, ಆಹವನೀಯೇಽನನುಗತೇ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಽನುಗಚ್ಛೇಚ್ಚೇತ್ತದೈಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ವಿದ್ಯಮಾನಾದಾಹವನೀಯಾದೇವ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಞ್ಚಮುದ್ಧರಣಂ-ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪ್ರತ್ಯಗರ್ಥಾತ್ಸಕಲಸ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಥಾನೇ ಆಹರಣಂ-ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾನ್ಯಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ಥನಂ-ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ವಿದ್ಯಮಾನಮಾಹವನೀಯಮನುಗಮಯ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ಥನಮ್-ಏವಂ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನೈಕದೇಶೀಯಮತೇನೈತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇ । ಪಕ್ಷಚತುಷ್ಟಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ತತ್ಪಕ್ಷಚತುಷ್ಟಯಮಪಿ ನಿರಸ್ಯ ಸ್ವಮತೇನಾರಣ್ಯೋರಗ್ನೀ ಸಮಾರೋಹ್ಯೋದಙ್ಙುದವಸಾಯ ನಿರ್ಮಥ್ಯ ಜುಹ್ವದ್ವಸೇದಿತ್ಯೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಫಲಂ
ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ। ।
೪ ರಾಸಭಸ್ಯಾನ್ತರಾ ಗಮನೇ ಪ್ರಜ್ಞಾತಾನಾಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾಗ್ರಯಣಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾದೀನಾಮಿಷ್ಟೀನಾಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತೌ, ಸ್ತೋತ್ರಶಸ್ತ್ರವಿಪರ್ಯಾಸಂ ಸ್ವಜನಮರಣೇ ಚ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾಃ ಪಥಿಕೃದಿಷ್ಟೇಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಮ್, ಆಹವನೀಯಾದೀನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾ ಗ್ರಾಮಾಗ್ನಿನಾ ಸಂಸರ್ಗೇ ಚ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾ ವಿವಿಚ್ಯೇಷ್ಟೇಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ಯಶ್ಚ ದ್ವಿಷತೋ ಭ್ರಾತೃವ್ಯಾದ್ವ್ಯಾವಿವೃತ್ಸೇತ ಸ ತತ್ಕಾಮಃ ಸನ್ನೇತಯೇಷ್ಟ್ಯಾ ಯಜೇತೇತ್ಯಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಃ ಕಾಮ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಆಹವನೀಯಾದೀನಾಂ ದಾವಾಗ್ನಿನಾ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾಃ ಸಂವರ್ಗೇಷ್ಟೇಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ , ಯಶ್ಚ ದ್ವಿಷತೋ ಭ್ರಾತೃವ್ಯಾತ್ಸಂವಿವೃಕ್ಷೇತ ಸ ತತ್ಕಾಮಃ ಸನ್ನೇತಯೇಷ್ಟ್ಯಾ ಯಜೇತೇತ್ಯಸ್ಯಾ ಇಷ್ಟೇಃ ಕಾಮ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಆಹವನೀಯಾದೀನಾಂ ವೈದ್ಯುತಾಗ್ನಿನಾ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾ ಅಸುಮತೀಷ್ಟೇಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಯಾಜ್ಯಾನುವಾಕ್ಯಯೋಃ ಫಲವಿಶೇಷದ್ಯೋತನಂ ಚ, ಆಹವನೀಯಾದೀನಾಮಶುನ್ಯಾಯತನೈರಮೇಧ್ಯೈರಗ್ನಿಭಿಃ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಯಾಃ ಶುಚೀಷ್ಟೇಃ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನೇ, ತತ್ರ ಯಾಜ್ಯಾನುವಾಕ್ಯಯೋಃ ಫಲವಿಶೇಷದ್ಯೋತನಂ ಚ, ಆಹವನೀಯೇಽನುದ್ಧೃತೇ ಯದ್ಯಾದಿತ್ಯೋಽಸ್ತಮಿಯಾತ್ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವ್ಯಾಹುತ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಆಹವನೀಯೇಽನುದ್ಧೃತೇ ಯದ್ಯಾದಿತ್ಯೋಽಭ್ಯುದಯಮಿಯಾತ್ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವ್ಯಾಹುತ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೨।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧-ಪ್ರೋಷಿತಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋ ಮರಣೇ ಶ್ರುತೇ ತನ್ಮೃತದೇಹಸ್ಯಾಸ್ಥ್ನಾಮಾಗಮನಂ ಯಾವತ್ತಾವದ್ಗೃಹೇ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರ್ಹೋಮಯೋರ್ವಿಶೇಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಯಾವದಸ್ಥ್ನಾಮಾಗಮನಂ ತಾವದಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಹೋತವ್ಯಮಿತಿಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಹೋಮವೇಲಾಯಾಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಾಯಾಂ ಕೇವಲಮಗ್ನಯಃ ಸನ್ದೀಪನೀಯಾ ನ ತು ಹೋತವ್ಯಾಃ ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಥ್ನಾಮಾಗಮನಕಾಲಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷ್ಯ ಸ್ಥಾತವ್ಯಮಿತಿ-ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾರಣ್ಯೋರಗ್ನೀ ಸಮಾರೋಹ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಸ್ಥಗಿತವ್ಯಮಾಹೃತೇ ಚಾಸ್ಥನಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮನ್ಥೇದಿತಿ-ಏವಂ ವಿಭಿನ್ನೈಕದೇಶೀಯಂ ಪಕ್ಷತ್ರಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ಪಕ್ಷತ್ರಯಮಪಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ನೀವಾನ್ಯಾಂ ದುಗ್ಧ್ವಾ ತೇನ ಪಯಸಾ ಯಾವದಸ್ಥ್ನಾಮಾಗಮನಂ ತಾವತ್ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರ್ಹೋಮೌ ಹೋತವ್ಯಾವಿತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಮಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಚೀನಾವೀತಿನಾ ದೋಹೋ ನ ತು ಯಜ್ಞೋಪವೀತಿನಾ-ನಾಙ್ಗಾರೇಷ್ವಧಿಶ್ರಯಣಂ ಕಿನ್ತುಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದುಷ್ಣಂ ಭಸ್ಮ ದಕ್ಷಿಣತೋ ನಿರುಹ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನಧಿಶ್ರಯಣಂ-ಸಕೃದುದ್ವಾಸನಂ ನ ತ್ರಿಃನೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಸಮಿಧಂ ಧಾರಯಿತ್ವಾ ಸ್ರುಚೋ ಹರಣಂ ಕಿನ್ತ್ವಧಸ್ತಾತ್ಸಮಿಧಂ ಧಾರಯಿತ್ವಾ ಸ್ರುಚೋ ಹರಣಮ್-ಆಹರಣಂ ಚ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಮುತ್ತರೇಣ ನ ಕಿನ್ತು ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣೇನ-ಪರಿಸ್ತರಣಾರ್ಥಾನಿ ಕುಶತೃಣಾನ್ಯುದೀಚೀನಾಗ್ರಾಣಿ ನ ಕಿನ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರಾಣಿ-ಆಹವನೀಯೇ ಸಮಿಧಮಭ್ಯಾಧಾಯ ಸವ್ಯಂ ಜಾನ್ವಾಚ್ಯ ಸಕೃದೇವ ತೂಷ್ಣೀಂ ನ್ಯಕ್ಪರ್ಯಸನಂ-ಇತ್ಯಾದಿಮೃತಕಾಗ್ನಿಹೋತ್ರೋಪಚಾರಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಅವಜ್ಯೋತನಾಪಃಪ್ರತ್ಯಾನಯನೋನ್ನಯನಪ್ರೈಷಚತುರುನ್ನಯನಾದಿ ಉದಿಙ್ಗನೋಪಮಾರ್ಜನಪ್ರಾಸನೋದುಕ್ಷಣಸಮಿದಾಧಾನಾದಿ ಚ ಜೀವದಗ್ನಿಹೋತ್ರೋಪಚಾರಾಶ್ಚ ನ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಇತಿ ನಿಷೇಧಕಥನಂ, ಪ್ರೋಷಿತಸ್ಯ ಮೃತಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋಽದಗ್ಧ್ವಾಽಽಹರಣಮಾಹೃತಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿಭಿಃ ಸಙ್ಘ್ರಾಪಣಮಿತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಂ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸ್ವಮತೇನ ತಂ ಪ್ರೋಷಿತಂ ಮೃತಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಂ ಲೌಕಿಕಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧ್ವಾ ತದೀಯಾಸ್ಥೀನ್ಯಾಹೃತ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ನ್ಯುಪ್ಯ ಪುರುಷವಿಧಿಂ ವಿಧಾಯೋರ್ಣಾಭಿಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯಾಜ್ಯೇನಾಭಿಘಾರ್ಯ ತತಸ್ತಂ ಸ್ವಾಗ್ನಿಭಿರ್ದಹೇದಿತಿ ದಾಹಕಲ್ಪವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ದಾಹೇ ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಮತೇನ ಗ್ರಾಮಾಗ್ನಿನಾ ದಾಹಃ-ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಮತೇನ ಪ್ರದವ್ಯೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಾಹಃ-ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಮತೇನೋಲ್ಮುಕ್ಯೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಾಹಃ - ಕೇಷಾಞ್ಚನ ಮತೇನಾನ್ತರೇಣಾಗ್ನೀಂಶ್ಚಿತಿಂ ಚ ಚಿತ್ವಾ ತಮಗ್ನಿಭಿಃ ಸನ್ದಹೇದಿತಿ ವಿಭಿನ್ನೈಕದೇಶೀಯಮತಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಕಿಮಪಿ ಕಿಮಪ್ಯನಿಷ್ಟಫಲಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತೇನ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ನಿರಾಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨-ಅಪ್ರೋಷಿತಸ್ಯ ಪ್ರೇತಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋಽನ್ತ್ಯಕರ್ಮ - ತತ್ರಾದೌ ಪ್ರೇತೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ಸಮಾರೂಢನಿರ್ಮಥಿತೈರಗ್ನಿಭಿರ್ದಗ್ಧವ್ಯ ಇತ್ಯಮುಂ ನಾಕರ್ಷಿಸಮ್ಮತಂ ಪಕ್ಷಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ನಿರಸನಂ, ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸನ್ತಾಪಜಾಗ್ನೀನಾಮುತ್ಪಾದನಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತೈರೇವ ಸನ್ತಾಪಜಾಗ್ನಿಭಿರೇನಂ ಪ್ರೇತಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಂ ಸನ್ದಹೇದಿತಿ ಸ್ವಸಮ್ಮತಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋರುಭಯೋಃ ಸಮ್ಮತಿರಸ್ತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ ಏನಂ ಮೃತಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಂ ವಿಪುರೀಷಂ ಕುರ್ಯಾದಿತೀಮಂ ಪಕ್ಷಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಕಾರಣಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಂ ಸಕಾರಣಮೇವ ನಿರಸ್ಯ ಚ ತಂ ಮೃತಂ ಯಜಮಾನಮನ್ತರತಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯಾಜ್ಯೇನಾಕ್ತ್ವಾ ಮೇಧ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ವಕೀಯಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್, ಅಸ್ಯ ಮೃತಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಃ ಸಪ್ತಸು ಪ್ರಾಣಾಯತನೇಷು ಸಪ್ತ ಹಿರಣ್ಯಶಕಲಾನ್ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯ ಮೃತಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇಷು ಪಾತ್ರವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತೇಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್ ,ಉಕ್ತಾಯಾಃ ಪಾತ್ರಪ್ರತಿಪತ್ತೇಃ ಫಲಕಥನಂ, ಸನ್ತಾಪಜೈರಗ್ನಿಭಿರ್ದಾಹೇ ಚ ಫಲಕಥನಂ, ತತ್ರ ಯದಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಃ ಪೂರ್ವಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ತದಾ ಯತ್ಫಲಂ ಲಬ್ಧಂ ಭವತಿ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಯದಾ ಚಾಹವನೀಯಃ ಪೂರ್ವಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ತದಾ ಯತ್ಫಲಂ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಯದಿ ಚಾನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನಃ ಪೂರ್ವಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ತದಾ ಯತ್ಫಲಂ ಲಭ್ಯೇತ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಯದಿ ಚ ಸರ್ವೇ ಸಕೃತ್ಪ್ರಾಪ್ನುಯುಸ್ತದಾ ಯತ್ಫಲಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಚಿತೌ ಹುಯಮಾನೇ ಯಜಮಾನಶರೀರೇ ಆಹುತಿತ್ವಮಾರೋಪ್ಯ ತಯಾಽಽಹುತ್ಯಾಽಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗೋ ಲೋಕೋ ಜಿತೋ ಭವತ್ಯಮೃತಮಯಶ್ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಫಲೋಪವರ್ಣನಂ, ಯಾನ್ಯಶ್ಮಮಯಾನಿ ಮೃನ್ಮಯಾನಿ ಚ ಪಾತ್ರಾಣಿ ತಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ದದ್ಯಾದಿತೀಮಂ ಪಕ್ಷಮಭಿಧಾಯಾಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರತಿಗ್ರಹೀತಾರಂ ಶವೋದ್ವಹಂ ಜನಾ ವದಿಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯನಿಷ್ಟತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಽಪ್ಸು ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಮವಹರಣಂ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಪುತ್ರೇಣ ಭ್ರಾತ್ರಾಽನ್ಯೇನ ಕೇನಚಿದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ಏಕಾssಜ್ಯಾಹುತಿಃ “ ಅಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಧಿ ಜಾತೋಽಸಿ" ಇತ್ಯನೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಹೋತವ್ಯೇತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅನಪೇಕ್ಷಮೇತ್ಯಾಪ ಉಪಸ್ಪೃಶೇಯುರಿತ್ಯೇತನ್ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೨।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧-ಜ್ಯೌತಿಷ್ಟೋಮಿಕಾನಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಿ -- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮ್ ಅಧಿದೈವತಯಾ ಸೋಮಸಾಧನಕಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಾದಯೋ ದೇವತಾ ಆಹುತಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೀಯಾನಿ ಶರೀರಾಣೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಯದಿ ಸೋಮಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದಙ್ಗಂ ವಿನಶ್ಯೇತ್ತದಾ ತಸ್ಯ ಪುನಃ ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ತಸ್ಮಿನ್ನಙ್ಗೇ ಯಾಂ ದೇವತಾಂ ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಾದಿಕಾಮಭಿಮನ್ಯೇತ ತಸ್ಯೈ ದೇವತಾಯಾ ಆಜ್ಯಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಯಾಽಭಿಧಾನಂ, ತಚಾಙ್ಗಂ ಯದಿ ದೀಕ್ಷಾಯಾಮುಪಸತ್ಸು ವಾ ಪ್ರಾಯಣೀಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸುತ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಾಕ್ಚ ವಿನಷ್ಟಂ ಭವೇತ್ತದಾಽಽಹವನೀಯೇ ಜುಹುಯಾದ್ಯದಿ ತು ಸುತ್ಯಾಯಾಂ ವಿನಷ್ಟಂ ಭವೇತ್ತದಾಽಽಗ್ನೀಧ್ರೇ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಮಿನ್ಸೋಮಯಾಗೇಽಭಿಧ್ಯಾನಾದಿತತ್ತನ್ನಿಮಿತ್ತೇಷು ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಾದಿಸಲಿಲಾನ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಹೃತಿಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾರ್ಥಾನಾಂ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತಾಮಾಜ್ಯದ್ರವ್ಯಕಾಣಾಂ ಕಾಲಾಹುತೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತಾಂ ತಾಮಾಹುತಿಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಶೇಷತಯಾ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತಾ ಏತಾಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪಾಃ ಕಾಲಾಹುತೀರ್ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಜುಹುಯಾತ್ತದಭಾವೇ ಯಃ ಕಶ್ಚನಾನ್ಯ ಋತ್ವಿಕ್ ಸ್ಯಾತ್ಸ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್, ಏತಾಸಾಂ ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಾದಿವ್ಯಾಹೃತೀನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಃ ಏತಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಹೃತೀಃ ಪೂರ್ವಂ ವಸಿಷ್ಠಾ ಏವ ವಿದುರತಸ್ತದ್ವೇದಿತಾ ವಾಸಿಷ್ಠ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕರ್ತವ್ಯೋಽಥವಾ ಯಃ ಕಶ್ಚನೈತಾ ವ್ಯಾಹೃತೀರಧೀತೇ ಜಾನಾತಿ ವಾ ಸ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕರ್ತವ್ಯಃ - ತಥೈತಾಃ ಸೌಮಿಕ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಯಶ್ಚೋದಕಾತ್ಸಂವತ್ಸರಸತ್ರಾದಿಷ್ವತಿದಿಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ - ಇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಜಾತಸ್ಯ ಸೇತಿಹಾಸಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತ್ಯುತ್ತರಕ್ರತುನಿರೂಪಣಾನ್ತೋಽಶೀತಿಪಥಸಂಜ್ಞಕಃ ಶತಪಥವಿಭಾಗಃ।
೧೨।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಃ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗೋತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ವಿಶ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚೇನ್ದ್ರಕೃತಂ ವಿಶ್ವರೂಪಹನಂ -- ವಿಶ್ವರೂಪಪುತ್ರಕೃತಮಿನ್ದ್ರೋದ್ದೇಶಕಾಭಿಚಾರಯಾಗಂ ಕೃತ್ವಾಽಪೇನ್ದ್ರಂ ಸೋಮಾಪಹರಣಂ - ಇನ್ದ್ರಕೃತಂ ತದೀಯಯಜ್ಞವಿನಾಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಲಾತ್ಸೋಮಪಾನಂ-- ಸ ಸೋಮಃ ಶಕ್ರಶರೀರಂ ಸರ್ವತೋ ವ್ಯಾಪ್ಯಾಙ್ಗಾದಙ್ಗಾದ್ವೀರ್ಯರೂಪೇಣಾಸ್ರವತ್--ಇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಜಾತಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ವರ್ಣನಂ, ಇನ್ದ್ರಸ್ಯಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಾಮುಖಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಕ್ರಮಶಸ್ತೇಜೋವೀರ್ಯಬಲಯಶೋರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದಜಾವಿಗೋಽಶ್ವಾಶ್ವತರಗರ್ದಭಾನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾಶ್ರುಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ನೀಹಾಫೇನೇಭ್ಯೋ ಗೋಧೂಮಕುವಲೋಪವಾಕಬದರಯವಕರ್ಕನ್ಧೂನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಸ್ತನಾಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾತ್ಪಯಃ -- ಉರಸಸ್ತ್ವಿಷಿರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾಚ್ಛಯೇನಃ ಪಕ್ಷೀ -- ನಾಭೀತಃ ಶೂಷಾತ್ಮನಾ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾತ್ಸೀಸಂ -- ರೇತಸೋ ರೂಪಾತ್ಮನಾ ಸ್ನುತಾತ್ಸೋಮಾದ್ಧಿರಣ್ಯಂ -- ಶಿಶ್ನಾದ್ರಸಾತ್ಮನಾ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾತ್ಪರಿಸ್ರುತ್ಸ್ಫಿಗೀಭ್ಯಾಂ ಕ್ರೋಧರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾತ್ಸುರಾ -- ಮೂತ್ರಾದೋಜೋರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದ್ವೃಕಃ ಪಶುಃ -- ಊವಧ್ಯಾನ್ಮನ್ಯುರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದ್ವ್ಯಾಘ್ರಃ -- ಲೋಹಿತಾತ್ಸಹೋರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾತ್ಸಿಂಹಃ -- ಲೋಮಭ್ಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾಚ್ಛಯಾಮಾಕಾಃ -- ತ್ವಚೋಽಪಚಿತಿರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷಃ -- ಮಾಂಸೇಭ್ಯ ಊರ್ಗ್ರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದುದುಮ್ಬರೋ ವೃಕ್ಷಃ - ಅಸ್ಥಿಭ್ಯಃ ಸ್ವಧಾರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾನ್ನ್ಯಗ್ರೋಧೋ ವೃಕ್ಷಃ-- ಮಜ್ಜಭ್ಯಃ:ಸೋಮಪೀಥರೂಪೇಣ ಸ್ರುತಾತ್ಸೋಮಾದ್ ವ್ರೀಹಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯುಪಕರಣಜಾತಂ ಸಮುತ್ಪನ್ನಮಿತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಮಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಕದಾಚಿದಿನ್ದ್ರೋ ನಮುಚಿನಾಽಸುರೇಣ ಸಹ ಚಚಾರ, ತದಾ ನಮುಚಿಸ್ತಮಿನ್ದ್ರಂ ಪುನರ್ಭೂತಂ ವಿಲೋಕ್ಯ ಸುರಯಾ ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮಪೀಥಮನ್ನಾದ್ಯಂ ಚ ವೀರ್ಯಮಪಾಹರದಿನ್ದ್ರಶ್ಚಾರ್ದಿತಃ ಸಞ್ಛಯಿತವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಂಶಕಥನಂ, ತತೋ ದೇವಾಸ್ತಮುಪಗಮ್ಯಾಯಮಿನ್ದ್ರೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತಮ ಆಸೀದಧುನಾ ತು ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಹನ್ತೇಮಂ ಭಿಷಜ್ಯಾಮೇತಿ ವಿಚಾರ್ಯ ಕ್ರಮಾದಶ್ವಿನೌ ಸರಸ್ವತೀಂ ಚಾಬ್ರುವನ್ -- ಯತೋ ಯುವಾಂ ಭಿಷಜೌ ತ್ವಂ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಮತೋ ಯೂಯಮಿಮಂ ಭಿಷಜ್ಯತೇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಂಶಕಥನಮ್, ಏವಂ ಸುರೈಃ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಾಸ್ತೇ ತಾನ್ಸುರಾನಬ್ರುವನ್ನಸ್ತು ನೋ ಭಾಗ ಇತಿ, ತದಾ ದೇವೈರಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಧೂಮ್ರೋಽಜಃ ಪಶುಃ, ಸರಸ್ವತ್ಯೈ ಚ ಮೇಷಃ ಪಶುಃ, ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಾಯಮಿನ್ದ್ರೋಽಸ್ಮಾಕಮೃಷಭಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾ ಋಷಭಃ ಪಶುರ್ಭಾಗತ್ವೇನ ಪರಿಕಲ್ಪಿತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಂಶಕಥನಂ, ತತೋಽಶ್ವಿನೌ ಸರಸ್ವತೀ ಚ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸ್ರುತಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ನಮುಚೇಃ ಸಕಾಶಾದಾಹೃತ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನಿನ್ದ್ರೇ ಪುನರದಧುರಿತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕೋಪಸಂಹರಣಮ್, ಏವಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಙ್ಗಪಶುಯಾಗತ್ರಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸೌತ್ರಾಮಣೀಶಬ್ದ
ನಿರ್ವಚನಂ ತದ್ವೇದಿತುಃ ಫಲಕಥನಂ ಚ, ದಕ್ಷಿಣಾಧಿಕಾರವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸೋಮಾತಿಪೂತಸೋಮವಾಮಿನೋಸ್ತತ್ರಾಪ್ಯಲಮ್ಭೂತೇರಸಮ್ಭೂತೇರಲಮ್ಪಶೋರಪಶೋಶ್ಚಾಯಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗೋ ಭವತೀತಿ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಪ್ರಯೋಜಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಮಿತ್ತದ್ವಯನಿರೂಪಣಮ್, ಆಶ್ವಿನಸಾರಸ್ವತೈನ್ದ್ರೇತಿಪಶುಯಾಗತ್ರಯಸ್ಯ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಫಲನಿರ್ದೇಶದ್ವಾರಾ ಪ್ರಯೋಜನಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಅಶ್ವಿಸರಸ್ವತೀನ್ದ್ರದೇವತಾಸ್ವಧ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿರೂಪಣಮ್, ಏತಾಭಿರೇವ ದೇವತಾಭಿರಜಾದೀನ್ಪಶೂನವರುನ್ಧ ಇತಿ ಧೂಮ್ರಾದೀನಾಮವಿಭೂತಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿರೂಪಣಮ್, ಅನುಪದಂ ನಿರೂಪಿತಾಜಾವಿಗವಾಖ್ಯಪಶುತ್ರಯೇಣ ಸಹ ವಡವಾಽನುಶಿಶುರ್ಭವತೀತ್ಯಾರಭ್ಯಾಪಾಷ್ಠಿಹಸ್ಯ ಪತ್ರೇ ಭವತ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯುಪಕರಣಭೂತಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಯತಃ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಃ ಸ್ತ್ರೀಪುಂರೂಪೇಷ್ಟಿಪಶುಬನ್ಧವಿಲಕ್ಷಣಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ರ ಕ್ಲೀಬಾತ್ಸೀಸೇನ ಶಷ್ಪಾಣಿ ಕ್ರೀಣೀಯಾದಿತಿ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯುಮತಮನೂದ್ಯ ತನ್ಮತಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಇಷ್ಟಿಪಶುಬನ್ಧೋಭಯಾತ್ಮಕತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಪ್ರತಿಪಾದನೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಸೋಮವಿಕ್ರಯಿಣಃ ಪುರುಷಾದೇವ ಶಷ್ಪಾಣಿ ಕ್ರೀಣೀಯಾನ್ನ ಕ್ಲೀಬಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ವಮತಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್, ಉಕ್ತಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಬೃಹತೀತ್ವಸಮ್ಪಾದಕಾರ್ಥವಾದಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ದೇವತಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ " ಅನ್ಯದೇವತ್ಯಾಃ ಪಶವೋಽನ್ಯದೇವತ್ಯಾಃ ಪುರೋಡಾಶಾ ಭವಂತಿ ವಿಲೋಮೈತತ್ಕಥಂ ಸಲೋಮ ಭವತಿ" ಇತ್ಯಾದಿಪಶುಪುರೋಡಾಶಾನಾಮುಪನ್ಯಾಸಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಣಮ್, ತತ್ರೈನ್ದ್ರಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಂ--ಸಾವಿತ್ರಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ದ್ವೈತೀಯೀಕತ್ವಂ--ವಾರುಣಪುರೋಡಾಶಸ್ಯ ತಾತೀಯೀಕತ್ವಂ ಚ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದೇವತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಮಸ್ಯ ಚ ನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತೇಷು ಪುರೋಡಾಶೇಷು ಕಪಾಲಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಪಾದನಂ ವಿಧಾನಂ ಚ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ವಡವಾಽನುಶಿಶುರಶ್ವೋಽಶ್ವತರಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ ಭವತೀತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩-ಯದಾ ಚ ನಮುಚಿರಸುರ ಇನ್ದ್ರಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಮನ್ನಸ್ಯ ರಸಂ ಸೋಮರೂಪಂ ಭಕ್ಷಮಾಹರತ್ತದೇನ್ದ್ರೋಽಶ್ವಿನೌ ಸರಸ್ವತೀಂ ಚೋಪಾಧಾವಚ್ಛೇಪಾನೋಽಸ್ಮಿ ನಮುಚಯೇ ಇತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಚಾಕರೋದಿತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಂಶಕಥನಂ, ತತ ಇನ್ದ್ರಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮನುಸೃತ್ಯ ವ್ಯುಷ್ಟಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ಅನುದಿತೇ ಚಾದಿತ್ಯೇ ನಮುಚೇಃ ಶಿರ ಉದವಾಸಯತ್ತತಶ್ಛಿನ್ನೇ ಶಿರಸಿ ಸೋಮಂ ಲೋಹಿತಮಿಶ್ರಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉದ್ವಿಗ್ನಾ ದೇವಾ ಏತಚ್ಛುಕ್ರಮನ್ಧಸೋ ವಿಪಾನಂ ವಿಲೋಕ್ಯ ತೇನೈನಂ ಸೋಮಂ ಪುನಃ ಸ್ವದನಯೋಗ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಚಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಾಪಿತವನ್ತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಶೇಷಕಥನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಮಧ್ಯೇ ಉಕ್ತೇತಿಹಾಸಸ್ಯ ದಾರ್ಢ್ಯಾಯ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಸಂವಾದಕಥನಂ ' ಯೋ ಭ್ರಾತೃವ್ಯವಾನ್ಸ ಏತಯಾ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಯಜೇತ" ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಧಿಕಾರ್ಯನ್ತರಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಸುರಾರ್ಥಾನಾಮೋದನಚೂರ್ಣಮಾಸರಾಣಾಂ ಸನ್ಧಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾನಂ, ವರುಣಪ್ರಘಾಸವದ್ದಕ್ಷಿಣಾ ಚೋತ್ತರಾ ಚ ದ್ವೇ ವೇದೀ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪಯಶ್ಚ ಸುರಾ ಚೇತಿ ದ್ವೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಭವತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, "ಸುರಾಂ ಪೂತ್ವಾ ಪಯಃ ಪುನಾತಿ" ಇತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪಾವನಕ್ರಮಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಸೋಮಾತಿಪೂತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸೋಮವಾಮಿನೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಿಕಾಮಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಚ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗೇ ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರತ್ಯಙ್ಪದಘಟಿತೇನ " ವಾಯೋಃ ತಃ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಙ್ಪದಘಟಿತೇನ "ವಾಯೋಃ ಪೂತಃ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ "ಪುನಾತಿ ತೇ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಚ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ಸುರಾಪಾವನವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾರ್ಥವಿವರಣೋಪೇತಂ ಪಯಸಃ ಪಾವನವಿಧಾನಮ್, ಆದೌ ಪಯೋಗ್ರಹಾನ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾತ್ಸುರಾಗ್ರಹಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಗ್ರಹಗ್ರಹಣಕ್ರಮಪ್ರದರ್ಶನಂ, "ಕುವಿದಙ್ಗ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಪಯೋಗ್ರಹಾನ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, “ ನಾನಾ ಹಿ ವಾಮ್" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸುರಾಗ್ರಹಾನ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪಯೋಗ್ರಹಾಣಾಂ ಕ್ಷತ್ರತ್ವಂ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ವಿಟ್ತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಮವ್ಯತಿಷಿಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚಯಿತ್ವಾ ವ್ಯತಿಷಿಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚನಂ, ಪಯೋಗ್ರಹಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣತ್ವಂ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಶರೀರತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಮವ್ಯತಿಷಿಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚಯಿತ್ವಾ ವ್ಯತಿಷಿಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚನಂ, ಪಯೋಗಹಾಣಾಂ ಸೋಮತ್ವಂ ಪಶುತ್ವಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಪಶುತ್ವಂ ಚ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಮನ್ನತ್ವಮಾರಣ್ಯಪಶುತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪಯೋಗಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣೇನ ಸೋಮಪೀಥಃ ಪಶವೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಃ ಪಶವಶ್ಚ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣೇನಾನ್ನಾದ್ಯಮಾರಣ್ಯಾಃ ಪಶವಶ್ಚಾವರುದ್ಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥವಾದಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಯದಿ ಗ್ರಾಮ್ಯೇಣಾರಣ್ಯೇನ ಚಾನ್ನೇನ ಪಯೋಗ್ರಹಾಞ್ಛ್ರೀಣೀಯಾತ್ತದಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಂ ಚಾರಣ್ಯಂ ಚಾನ್ನಾದ್ಯಮವರುದ್ಧಂ ಭವತೀತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಪಾಪಘ್ನ್ಯಾ ದೇವತಾಯಾ ಏತದ್ರೂಪಮಿತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ತತ್ರ ಘೋರಾಣಾಮಾರಣ್ಯಕಪಶೂನಾಂ ಲೋಮಭಿಃ ಪಯೋಗ್ರಹಾನ್ನ ಶ್ರೀಣೀಯಾದಿತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚಯಿತ್ವಾ ಸುರಾಗ್ರಹಾನೇವೈತೇಷಾಂ ಘೋರಾಣಾಮಾರಣ್ಯಕಪಶೂನಾಂ ಲೋಮಭಿಃ ಶ್ರೀಣೀಯಾದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥವಾದೇನ ಸೂಚನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾಲ್ಲೋಕೇಽಪಿ ಯಜ್ಞಾನುಕರಣೇನ ಸುರಾಂ ಪೀತ್ವಾ ರೌದ್ರಮನಾಃ ಪುರುಷೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಮಹಿಂಸಾಯೈ ಮೃಗಯಾವ್ಯಾಜೇನಾರಣ್ಯೇಷು ಪಶುಷು ರೌದ್ರಮಾಯುಧಂ ದಧಾತೀತಿ ಲೌಕಿಕವ್ಯವಹಾರಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತಾರೌ ಜಘನೇನ ವೇದಿಮ್ಪ್ರಾಞ್ಚಮಾವೃತ್ತಂ ಯಜಮಾನ " ಯಾ ವ್ಯಾಘ್ರಂ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯೇನ ಶ್ಯೇನಪತ್ರಾಭ್ಯಾಮೂರ್ಧ್ವಞ್ಚಾವಾಞ್ಚಞ್ಚ ಪಾವಯತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, “ ಸಮ್ಪೃಚಃ ಸ್ಥ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಪಯೋಗ್ರಹಾನ್ “ವಿಪೃಚಃ ಸ್ಥ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸುರಾಗ್ರಹಾನ್ಸಂಮೃಶೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೨।೮ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧-ಯತ್ರೇನ್ದ್ರಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ವೀರ್ಯಾಣಿ ವ್ಯುದಕ್ರಾಮಂಸ್ತಾನಿ ದೇವಾಃ ಪುನರಸ್ಮಿನ್ಯಜ್ಞೇ ಪಯೋಗ್ರಹಾಣಾಂ ಸುರಾಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣೇನ ತಸ್ಮಿನ್ಸಮದಧುರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಪಯೋಗ್ರಹಸುರಾಗ್ರಹಹೋಮಾನಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉತ್ತರೇಽಗ್ನೌ ಪಯೋಗ್ರಹಾ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಃ "ಸುರಾವನ್ತಂ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಪಯೋಗ್ರಹಾನ್ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯೋಕ್ತಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಹೋಮೋತ್ತರಂ ಹುತಶೇಷಂ ಭಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಭಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸುರಾಗ್ರಹಾ ದಕ್ಷಿಣೇಽಗ್ನೌ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುಃ “ ಯಸ್ತೇ ರಸಃ ಸಮ್ಭೃತಃ " ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಸುರಾಗ್ರಹಾನ್ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯೋಕ್ತಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಹೋಮೋತ್ತರಂ ಹುತಶೇಷಂ ಭಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಭಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತದೇತತ್ಸುರಾಗ್ರಹಭಕ್ಷಣಂ ಭಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಪರಿಕ್ರೀತೇನ ರಾಜನ್ಯವೈಶ್ಯಯೋರನ್ಯತರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯೂಣಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ನಿರಸ್ಯ ಚ ಕಾರಣಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ವೀಯಮತಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಂ, ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಹವನೀಯಾಗ್ನೇಸ್ತ್ರೀನಙ್ಗಾರಾನ್ ಬಹಿಷ್ಪರಿಧಿ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ ತೇಷು " ಪಿತೃಭ್ಯಃ" ಇತ್ಯೇತಾಭಿಸ್ತಿಸೃಭಿರ್ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿರ್ಹೋಮಾವಶಿಷ್ಟಾನ್ ಸುರಾಗ್ರಹಾನ್ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತವ್ಯಾಹೃತೀನಾಮಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಗ್ರಹಪಾತ್ರೇಷ್ವಪ ಆನೀಯ ತಾ ಹೋಮದೇಶೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ನಿನಯತೀತಿ ಮನ್ತ್ರಮನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತ ವಿಧಾನಂ, "ಪಿತರಃ ಶುನ್ಧಧ್ವಮ್" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಜಪವಿಧಾನಮ್, ಅನುಪೂರ್ವಮೇವೈನಾನ್ಪಿತ್ರಾದೀನ್ಸರ್ವಾನ್ ಪಾವಯತೀತಿ ಸಹೇತುಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ವಿಹಿತಂ ಪಾವನಂ ತ್ರಿಭಿಃ ಪವಿತ್ರೈಃ ಪಾವಮಾನೀಭಿಃ "ಪುನನ್ತು ಮಾ ಪಿತರಃ" ಇತ್ಯೇತಾಭಿರ್ಋಗ್ಭಿಸ್ತತ್ರಾಪಿ ತಿಸೃಭಿಸ್ತಿಸೃಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರೇವಂ ನವಭಿರ್ಋಗ್ಭಿಃ ಪಾವಯನ್ತ್ಯಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತಯ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವಂ "ತ್ರಿಭಿಃ ಪವಿತ್ರೈಃ ಪಾವಯನ್ತಿ" ಇತಿ ಯತ್ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಿಹಿತಂ ತತ್ರಾಜಾವಿಲೋಮಮಯೇನ ಪವಿತ್ರೇಣ ಗೋಽಶ್ವವಾಲಮಯೇನ ಪವಿತ್ರೇಣ ಹಿರಣ್ಮಯೇನ ಪವಿತ್ರೇಣ ಚ ಪಾವಯನ್ತೀತಿ ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ಪವಿತ್ರಾಣ್ಯನ್ತರ್ಧಾಯ ಪೂತಯಾ ಸುರಯಾ ಪಾವಯನ್ತೀತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯತೋ ವಿಧಾನಂ, ಯೋ ವಿದ್ವಾನೇವಮುಕ್ತರೀತ್ಯಾ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಯಜತೇ ವಾ ಉಕ್ತಾಽರ್ಥಂ ವೇದ ಸ ಸರ್ವಸ್ಮಾತ್ಪಾಪ್ಮನೋ ನಿರ್ಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಯಾಜಯಿತವ್ಯಂ ನ ವಾ ಯಾಜಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸನ್ದೇಹಮುದ್ಭಾವ್ಯ ಯತೋಽನನ್ತರಾಯಂ ಹಾಸ್ಯ ಯಷ್ಟುಃ ಸರ್ವಂ ಪಾಪ್ಮಾನಮಪಘ್ನನ್ತಿ ತಸ್ಮಾದ್ಯಾಜಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ಕೇವಲಯಾಜ್ಞಿಕವಿಷಯಕಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರದಾನಂ ಪ್ರದಾಯ ಯಾಜಯಿತವ್ಯಮೇವೇತಿ ವಿದ್ವದ್ವಿಷಯಕಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರೋತ್ತರಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಚಾಕ್ರರ್ಷೇಃ ಸಮ್ಮತಿರಸ್ತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯೇ ಚ ದಕ್ಷಿಣೇಽಗ್ನೌ ಚರನ್ತಿ ತತ್ರ ಯಜಮಾನ ಆಜ್ಯಾಹುತಿಂ ಜುಹೋತಿ ತೇ ಸರ್ವೇ ಪಿತೃಲೋಕಮನುಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾಮಾಜ್ಯಾಹುತಿಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತಃ ಯಜ್ಞೋಪವೀತೀ ಭೂತ್ವೋತ್ತರಾಗ್ನಿಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಾಜ್ಯಾಹುತಿಂ ಜುಹೋತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾಮಾಜ್ಯಾಹುತಿಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತದಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಋತ್ವಿಗ್ಯಜಮಾನೇಷು ಸಮನ್ವಾರಬ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು ಅಧ್ವರ್ಯುಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಗ್ನೌ ಪಯೋ ಜುಹೋತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪಯೋಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾನುಕಥನಂ ಹುತೋಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಚ ಯಜಮಾನ ಏಕಾಕೀ ಸನ್ಭಕ್ಷಯತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಭಕ್ಷಣೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಚಾತ್ವಾಲೇ ಹಿರಣ್ಯೇನ ಸರ್ವೇ ಮಾರ್ಜಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ,
೨-ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಸೋಮಸಮ್ಪತ್ತಿಃ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸೋಮಸಾಧನಕಂ ಯಜ್ಞಂ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಸೋಮಮಾಹೃತ್ಯ ತೇನೇಷ್ಟ್ವಾ ಯದಾ ರಿಕ್ತ ಇವಾಮನ್ಯತ ತದಾ ಸ ಪುನರಮುಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನೇಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಪುನರಾಪ್ಯಾಯತೇತ್ಯಾದೀತಿಹಾಸಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಶೇಷಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, "ಸೋಮೇನೇಷ್ಟ್ವಾ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಯಜೇತ" ಇತಿ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಃ ಸೋಮಾಙ್ಗತ್ವಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾನುಷ್ಠಾನೋತ್ತರಮನುಷ್ಠೇಯತ್ವಂ ಚ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಭಿಧಾಯ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಲಭ್ಯಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಸುಪ್ಲಾನಾಮಕರಾಜಪುತ್ರಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞಿಕಸ್ಯ ಪ್ರತೀದರ್ಶನಾಮಕಂ ರಾಜಾನಂ ಪ್ರತಿ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಸೋಮಯಜ್ಞೋಽರ್ಥಾತ್ತದವಯವಾಃ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಸೋಮಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಷಯಕಪ್ರಶ್ನಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಶ್ನಮನುಸೃತ್ಯ ಪ್ರತೀದರ್ಶಸ್ಯ ಸೋಮಸಮ್ಪತ್ತೇರುಪವರ್ಣನಂ, ತತ್ರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮೇ ಏವ ತಾವದ್ದೀಕ್ಷಾವ್ರತಯೋರಧ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಗತಾ ನಿರುಕ್ತಾ ದೀಕ್ಷಾ ವ್ರತವಿಷಯಿಣ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಪದೇವ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೋಪಪಾದನಂ, ತಯೋರ್ದೀಕ್ಷಾವ್ರತಯೋರ್ವಿವಿಧರೂಪೇಣ ಮಿಥುನಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣೀಗತಾನಾಂ ಶಷ್ಪತೋಕ್ಮಲಾಜಾನಾಂ ಸೋಮಾಂಶುತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಪ್ರಾತರ್ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನೋತ್ತಮಸವನಾನಾಂ ರೂಪಸಂಪತ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ಏಕಸ್ಯಾ ಗೋರ್ದುಗ್ಧೇನ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ದ್ವಯೋರ್ಗವೋರ್ದುಗ್ಧೇನ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ತಿಸೃಣಾಂ ಗವಾಂ ದುಗ್ಧನ ಸುರಾಂ ಪರಿಷಿಞ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪರಿಷೇಕೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಮುಭಯೋಃ ಸುತಸ್ಯಾಸುತಸ್ಯ ಚ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರೇಷಾಪ್ರೀರೂಪಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ಯಥಾಯಥಮುಪಪಾದನಂ, ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಾಃ ಪಯಸ್ವನ್ತಃ ಸೋಮವನ್ತಃ ಪರಿಸ್ರುನ್ಮನ್ತೋ ಘೃತವನ್ತೋ ಮಧುಮನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಜ್ಞೋಽಪಿ ಯಜ್ಞತ್ವಾವಿಶೇಷಾತ್ತದ್ವಾನಿತಿ ದ್ಯೋತನಂ, ಪ್ರಯಾಜಪ್ರೈಷೇಷ್ವಶ್ವಿಸರಸ್ವತೀನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಸಕಾರಣಂ ದೇವತಾತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಏತಾಭಿರಶ್ವಿಸರಸ್ವತೀನ್ದ್ರಾಭಿಖ್ಯಾಭಿರ್ದೇವತಾಭಿರೇನಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಂ ಸಮ್ಭರನ್ತಿ ಪೂರ್ವಮೇತಾಭಿರ್ದೇವತಾಭಿಸ್ತಥಾ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥವಾದಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ತಿಸೃಣಾಮಪಿ ವಪಾನಾಂ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾನಾಂ ಸನ್ತತತ್ವಸ್ಯ ಸಮಾನದೇವತ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್, ಆಪ್ರೀಣಾಮನುಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವಸ್ಯಾನುಪ್ರೈಷಾಣಾಂ ಜಗತೀಛನ್ದಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಯಸ್ಮಾದತ್ರ ವ್ರತಮನ್ತ್ರದೀಕ್ಷಾದಯಃ ಸರ್ವೇ ಸೋಮಾವಯವಾಃ ಸನ್ತ್ಯತ ಏಷ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಸೋಮಯಜ್ಞ ಏವೇತಿ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಸೋಮಸಮ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಮ್ , ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಯಜಮಾನಃ ಪಯೋಗ್ರಹಸುರಾಗ್ರಹಶೇಷಂ ಋತ್ವಿಗ್ಭಿಃ ಸಹ ಭಕ್ಷಯೇತ್ಸೋಮರೂಪತ್ವಸಮ್ಪಾದನಾಯ, ಅನ್ಯಥಾಽಯಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಾಗ ಇಷ್ಟಿರ್ವಾ ಪಶುಬನ್ಧೋ ವಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಶ್ವಿನಂ ಗ್ರಹಮಧ್ವರ್ಯುಃಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತಾಽಽಗ್ನೀಧ್ರಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇಽಧ್ವರ್ಯವಃ ಸಾರಸ್ವತಂ ಗ್ರಹಂ ಹೋತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇ ತ್ರಯೋ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ, ಐನ್ದ್ರಂ ಗ್ರಹಂ ಯಜಮಾನ ಏಕಾಕೀ ಏವ ಭಕ್ಷಯತೀತಿ ವಿವಿಧಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ತೇಷಾಂ ಋತ್ವಿಜಾಂ ಭಕ್ಷಣೋತ್ತರಮಾಶ್ವಿನಗ್ರಹಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರಸ್ವತಗ್ರಹೇಽವನಯನಂ ಸಾರಸ್ವತಗ್ರಹಶೇಷಸ್ಯೈನ್ದ್ರಗ್ರಹೇಽವನಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಪುನಃ ಪೂರ್ವವದೃತ್ವಿಜಾಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಚ ಭಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಭಕ್ಷಾಣಾಂ ಮಾಸರೂಪತ್ವೇನ ಋತ್ವಿಜಾಮೃತುರೂಪತ್ವೇನ ತತ್ರಾಪಿ ಯಜಮಾನ ಭಕ್ಷಸ್ಯ ತ್ರಯೋದಶಾಧಿಮಾಸರೂಪತ್ವೇನ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರರೂಪತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಲೋಕತ್ರಯರೂಪತ್ವೇನ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪುರೋಡಾಶಾನಾಮೃತುತ್ರಯರೂಪತ್ವೇನ ಷಣ್ಣಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಷಡೃತುರೂಪತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಂ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾನಾಂ ಸನ್ತತತ್ವಂ ಸಮಾನದೇವತ್ಯತ್ವಂ ಚಾನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪವರ್ಣನಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಯೇ ದ್ವೇ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯೇ ಭವತಸ್ತಯೋರಹೋರಾತ್ರರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತದಾತ್ಮನೋಪಾಸನವಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಸ್ಯ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯೇಜಾನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಹತಪುತ್ರಸ್ಯ ತ್ವಷ್ಟುರಿನ್ದ್ರೋದ್ದೇಶಕಾಭಿಚಾರಯಾಗಂ ಕೃತ್ವಾಽಪೇನ್ದ್ರಂ ಸೋಮಾಹರಣಮ್-ಇನ್ದ್ರಕೃತಂ ತದೀಯಯಜ್ಞವಿನಾಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಲಾತ್ಸೋಮಪಾನಂ - ಸ ಸೋಮಃ ಶಕ್ರಶರೀರಂ ಸರ್ವತೋ ವ್ಯಾಪ್ಯ ತಸ್ಯಾನ್ಯಾಙ್ಗವನ್ಮುಖಾತ್ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಶ್ರೀಯಶಸಾನ್ಯೂರ್ಧ್ವಾನ್ಯುದಕಾಮಯತ್ತಾನಿ ಪಶೂನ್ಪ್ರಾವಿಶಂಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪಶವೋ ಯಶಸ್ವಿನೋ ಜಾಯನ್ತೇ ಇತ್ಯಾದೀತಿಹಾಸಕಥನಮ್ , ಏವಮುಕ್ತಾರ್ಥಂ ವಿದ್ವಾನ್ಯಃ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಽಭಿಷಿಚ್ಯತೇ ಸೋಽಪಿ ಯಶಸ್ವೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಕಥನಮ್ , ಅಶ್ವಿನೌ ಸರಸ್ವತೀ ಚ ಯಸ್ಮಾದಿನ್ದ್ರಾಯ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯೈವೇನ್ದ್ರಮಭ್ಯಷಿಞ್ಚಂಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಸ ಇನ್ದ್ರೋ ದೇವಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋಽಭವದ್ಯಥಾ ತಥೈವ ಯ ಏನಯಾ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಽಭಿಷಿಚ್ಯತೇ ಸೋಽಪಿ ಸ್ವಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಸ ಚಾಭಿಷೇಕಃ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾಧಾರಭೂತಾಯಾ ಆಸನ್ದ್ಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಸಾ ಚಾಸನ್ದೀ ಔದುಮ್ಬರೀ ಜಾನುಸಮ್ಮಿತಾ ತಿರಶ್ಚೀ ಚ ಭವತೀತಿ ತಸ್ಯಾ ಆಸನ್ದ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವತಿರ್ಯಕ್ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಪುನಃ ಸಾ ಚಾಸನ್ದೀ ಮುಞ್ಜವಿವಯನಾ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾ ಆಸನ್ದ್ಯಾ ದ್ವೌ ಪಾದಾವುತ್ತರಸ್ಯಾಂ ವೇದ್ಯಾಂ ದ್ವೌ ಪಾದೌ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ವೇದ್ಯಾಂ ಚ ಭವತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಅತ್ರೋಕ್ತಾರ್ಥವಾದಾರ್ಥವಿಷಯೇ ವಿದುಷೋ ಗೋರೀವೀತೇರ್ಋಷೇಃ ಶ್ವಿಕ್ನಾನಾಂ ರಾಜ್ಞ ಋಷಭಸ್ಯ ಚ ಸಮ್ಮತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಅನುಪದೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಮಾಸನ್ದ್ಯಾ ಆಸ್ತರಣವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಯುತಮಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯಾಸ್ತರಣವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ತಸ್ಯಾಮಾಸನ್ದ್ಯಾಂ ವಾರುಣ್ಯರ್ಚಾಽಧಿರೋಹತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಸುವರ್ಣರಜತೌ ರುಕ್ಮೌ ಪಾದಯೋರಧ ಉಪಾಸ್ಯತಿ ಪ್ರತಿಮನ್ತ್ರಂ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯೋಪೇತಮಭಿಧಾನಂ, " ಪಶೂನಾಂ ವಸಯಾಽಭಿಷಿಞ್ಚತಿ" ಇತ್ಯಭಿಷೇಕಸಾಧನಭೂತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಋಷಭಶಫೈರ್ಗೃಹೀತಾ ವಸಾಗ್ರಹಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಚ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಜಗತೀಛನ್ದಸ್ಕಾಭಿಃ ಷೋಡಶಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, " ಸೀಸೇನ ತನ್ತ್ರಂ ಮನಸಾ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೋಪಲಕ್ಷಿತೇನಾನುವಾಕೇನ ಪ್ರತ್ಯೃಚಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಹೋಮೌ ಸಮಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ತಚ್ಛೇಷಾನ್ಸತೇ ಪಾತ್ರೇ ಸಮವನಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಸತಾಖ್ಯಂ ಪಾತ್ರಂ ವೈತಸಂ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸರ್ವಸುರಭ್ಯುನ್ಮರ್ದನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ಸಮೀಪೇ ಪ್ರತಿದಿಶಮವಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ನಧ್ವರ್ಯುರಾಮುಖಾದನ್ವವಸ್ರಾವಯನ್ ಯಜಮಾನಂ ಶಿರಸ್ಯಭಿಷಿಞ್ಚೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಾವದ್ವಿಹಿತೋಽಭಿಷೇಕಃ ಪ್ರಥಮವಾರಮಾಶ್ವಿನೇನ ಯಜುಷಾ ದ್ವಿತೀಯವಾರಂ ಸಾರಸ್ವತೇನ ಯಜುಷಾ ತೃತೀಯವಾರಮೈನ್ದ್ರೇಣ ಯಜುಷಾ ಚತುರ್ಥವಾರಮೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಸರ್ವಾಭಿರ್ದೇವತಾಭಿರರ್ಥಾತ್ತದ್ದೇವತ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಾಭಿರ್ಯಜುರ್ಭಿಃ ಪುನರೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ "ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಇತ್ಯೇತಾಭಿರ್ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿರಭಿಷಿಞ್ಚೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಏಕೇಷಾಂ ವ್ಯಾಹೃತಿಪಕ್ಷಂ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನೇನ ಸಮರ್ಥ್ಯ ತಂ ನಿರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಮತೇನ " ಏತಾಭಿರೇವೈನಂ ದೇವತಾಭಿರಭಿಷಿಞ್ಚೇತ್ " ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕಾರಣೋಪನ್ಯಾಸಪುರಃಸರಂ ಸಮರ್ಥನಂ, "ಪುರಸ್ತಾತ್ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತೋಽಭಿಷಿಞ್ಚತಿ-ಅನ್ತರಾ ವನಸ್ಪತಿಞ್ಚ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತಞ್ಚಾಭಿಷಿಞ್ಚತಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಭಿಷೇಕಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮವಸರವಿಧಾನಂ, ಏನಂ ಯಜಮಾನಂ ಕ್ರಮೇಣ ಜಾನುಮಾತ್ರೇ ನಾಭಿಮಾತ್ರೇ ಮುಖಮಾತ್ರೇ ಇತ್ಯೇತೇಷು ಪ್ರಮಾಣೇಷು ಧಾರಯೇಯುರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಾಜಪೇಯಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯೋರಭಿಷೇಕವತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಮಾನತ್ವವರ್ಣನಂ, ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ಪ್ರತ್ಯವರೋಹಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಕಥನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶಂ ವಸಾಗ್ರಹಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತದಙ್ಗತ್ವೇನ ಸಾಮಗಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಸಾಮ ಬೃಹತೀಚ್ಛನ್ದಸ್ಕಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಲಿಙ್ಗಾಯಾಂ " ಬೃಹದಿನ್ದ್ರಾಯ ಗಾಯತ " ಇತ್ಯಸ್ಯಾಮೃಚಿ ಗೇಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್, ಋತ್ವಿಜೋ ಯಜಮಾನಶ್ಚ ಸರ್ವೇ " ಸಂಶ್ರವಸೇ " ಇತ್ಯಾದಿ ಚತ್ವಾರಿ ಸಂಶಾನಾಪರನಾಮಧೇಯಾನಿ ಚತುರ್ನಿಧನಾನಿ ಪಠೇಯುರಿತಿ ಕಾರಣಪೂರ್ವಕಸಂಶಾನನಾಮನಿರುಕ್ತಿಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಏತಸ್ಯ ಗೀಯಮಾನಸ್ಯ ಸಾಮ್ನ ಉಕ್ಥಪ್ರತಿಷ್ಠಯೋಃ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, "ತ್ರಯಾ ದೇವಾ ಏಕಾದಶ-ಪ್ರಥಮಾ ದ್ವಿತೀಯೈಃ " ಇತ್ಯೇತಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶಂ ವಸಾಗ್ರಹಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯ ವಿನಿಯುಕ್ತಯೋರೇತಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ತತ ಋತ್ವಿಕ್ಷೂಪಹವಮಿಷ್ಟ್ವಾ ಯಜಮಾನೋ ಭಕ್ಷಯತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಂ ಭಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಯಃ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಽಭಿಷಿಚ್ಯತೇ ಯಶ್ಚಾವಾನ್ತರಾಮಾತ್ಮಾನಮುಪಹ್ವಯತೇ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸರ್ವಮಙ್ಗಂ ಸಂಸ್ಕೃತಮನ್ಯೂನಂ ಚ ಸಂಭವತೀತಿ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧೨।೯ ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಜ್ಞಾತ್ಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಾದೇತಸ್ಮಾತ್ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಜ್ಞಾತ್ ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇ ಇತಿ ಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತೇರುಪಕ್ರಮಸ್ಯ ನಿರೂ।ಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಯಂ ಸೌತ್ರಾಮಣೀಯಜ್ಞೋ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಧಿಕಾರಿಕ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ " ತಸ್ಯ ಲೋಮಾನ್ಯೇವ ಶಷ್ಪಾಣಿ " ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ " ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ದ್ವೇ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋನುವಾಕ್ಯೇ ಭವತಃ ಪ್ರಾಣೋದಾನಯೋಸ್ತದ್ರೂಪಮ್" ಇತ್ಯನ್ತಂ ಶಷ್ಪಾದಿಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾನ್ತಸ್ಯ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯುಪಕರಣಭೂತಸ್ಯ ಪದಾರ್ಥಜಾತಸ್ಯ ಲೋಮತ್ವಗಾದಿಪ್ರಾಣೋದಾನಾನ್ತತತ್ತದವಯವಾತ್ಮನಾ ಪುರುಷಾವಯವಜಾತಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮುಪಪಾದನಂ, ನಿರುಕ್ತಾಯಾಃ ಪುರುಷಾವಯವಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೋಪಪಾದನಮ್ , ತತ್ರ ಪಶುದೇವತಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನ್ಯೇವಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಪುರೋಡಾಶದೇವತಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನ್ಯೇವಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೨-ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಮವಭೃಥಃ -- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಙ್ಗಾವಭೃಥಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಕಥನಂ, ತತೋ ಮಾಸರಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಜಲೇ ಪ್ಲಾವನಮಜ್ಜನಸಾಧನಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮಭಿಧಾನಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ತೇಷಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಸಮನ್ತ್ರಕಮಪೋಽಞ್ಜಲಿನಾಽಽದಾಯ ತಾ ಅಪಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಮೇವ ದ್ವೌ ವಿಕ್ರಮೌ ಉದಙ್ಗತ್ವಾ ಯಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ದ್ವೇಷ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ದ್ವೇಷ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಪರಾಸಿಞ್ಚೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸ್ನಾನಪೂರ್ವಕವಾಸೋಽಪಪ್ಲಾವನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಜಲಾದುತ್ಕ್ರಮಣಂ ವಿಧಾಯ ವಿನಿಯುಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅನಪೇಕ್ಷಮೇತ್ಯಾಹವನೀಯಮುಪತಿಷ್ಠೇತೇತಿ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತ ಉಪಸ್ಥಾನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಮಿಧಮಾದಾನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಹವನೀಯೇ ಸಮಿಧೋಽನ್ವಾಧಾನಂ ಚ ವಿಧಾಯ ವಿನಿಯುಕ್ತಮನ್ತ್ರಯೋರಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ, ಅಸ್ಯಾಃ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಆದಾವನ್ತೇ ಚಾದಿತ್ಯಶ್ಚರುಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾದಿತ್ಯಚರೋರ್ದಕ್ಷಿಣಾ ಧೇನುರ್ಭವತಿ ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೇ ಆದಿತ್ಯಚರೌ ವತ್ಸೋ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದೇಯ ಉತ್ತರೇ ಚರೌ ಚ ಮಾತಾ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದೇಯೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಮ್, ಅವಭೃಥಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅವಭೃಥಾದುದೇತ್ಯಾರ್ಥಾಷಿಪಶುದೇಶಾದ್ದೇಶಾನ್ತರೇ ಗತ್ವಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಾ ಪಯಸ್ಯಯಾ ಯಜೇತೇತಿ
ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩-ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಙ್ಗಗತಾನಿ ದರ್ಶನಾನಿ –ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ರಾಜ್ಯಾದಪರುದ್ಧಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಸ್ಯ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಧಿಕಾರಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತಿಹಾಸಕಥನಂ, ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೇತಿಹಾಸೇ ಸೃಞ್ಜಯೈ ರಾಜಭಿಃ ಸ್ವರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ಬಹಿರ್ನಿಷ್ಕಾಸಿತೇನ ರೇವೋತ್ತರಸಾ ದಶಪುರುಷಮಾರಭ್ಯ ರಾಜ್ಯಾದ್ಭ್ರಷ್ಟೋ ದುಷ್ಟರೀತುಃ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಯಾಜಿತಸ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ಸ್ವಂ ರಾಜ್ಯಂ ಪುನರ್ಲೇಭೇ ಇತಿ ಕಥನಂ, ಯಸ್ಮಾದಾಹವನೀಯೇ ಸುರಾ ನ ಹೋತವ್ಯೇತಿ ಯಾಜ್ಞಿಕಾ ಆಹುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಯದ್ಯಾಹವನೀಯೇ ಸುರಾಂ ಹೋಷ್ಯಸಿ ತರ್ಹಿ ದುಷ್ಟರೀತುಂ ಪಾಪಭಾಗಿನಂ ಯಜ್ಞಂ ಚ ಜಾಮಿಯುಕ್ತಂ ಕರಿಷ್ಯಸೀತಿ ಬಾಹ್ಲಿಕೋಕ್ತ್ಯಾ ದೋಷದ್ವಯಕಥನಮ್ , ಉಕ್ತದೋಷದ್ವಯಪರಿಹಾರಾಯಾಹವನೀಯಾದುಪಾಹೃತಯೋರಾಹವನೀಯಾದ್ಭಿನ್ನಯೋರಾಹವನೀಯಸದೃಶಯೋರುತ್ತರದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಉತ್ತರೇಽಗ್ನೌ ಪಯೋಗ್ರಹಾ ದಕ್ಷಿಣೇಽಗ್ನೌ ಚ ಸುರಾಗ್ರಹಾ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಮಧ್ಯೇ ಚ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಣೀತಾನಾಂ ಪ್ರಣೀತತ್ವಸ್ಯ ಸಕಾರಣಮುಪಪಾದನಮ್, ಪರ್ಯಗ್ನಿಕರಣಸ್ಯ ಚ ಸಕಾರಣಮುಪಪಾದನಂ, ಉತ್ತರೇಽಗ್ನೌ ಪಯೋಗ್ರಹಾ ಹೋತವ್ಯಾಃ ಪಶವಶ್ಚ ಶ್ರಪಯಿತವ್ಯಾ ಇತ್ಯೇತತ್ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ದಕ್ಷಿಣೇಽಗ್ನೌ ಸುರಾಗ್ರಹಾ ಹೋತವ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಾಭಿಃ ಪವಿತ್ರಾಭಿಶ್ಚ ಪಾವಯಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೇತತ್ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಬಹ್ಲಿಕಸ್ಯ ಸ್ವಗೃಹಮಾಗತ್ಯ ರೇವೋತ್ತರಸಾಽನುಷ್ಠಿತವೃತ್ತಾನ್ತಸ್ಯ ಕಥನಮ್ , ಉತ್ತರೇಽಗ್ನೌ ಪಶುಪುರೋಡಾಶಪಯೋಗ್ರಹೈ: ಪ್ರಚರಣಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ದಕ್ಷಿಣೇಽಗ್ನೌ ಚ ಸುರಾಗ್ರಹಹವನಸ್ಯ ತ್ರಿಷಂಯುಕ್ತಾಭಿಃ ಪವಿತ್ರಾಭಿಃ ಪಾವನಸ್ಯ ಚ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಆತ್ಮತ್ವಮೈನ್ದ್ರವಾಯೋಧಸಯೋಃ ಪಶ್ವೋರ್ಬಾಹುದ್ವಯರೂಪತ್ವಂ ಚ ಸಕಾರಣಮುಪಪಾದ್ಯ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾ ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತಯೋರೇನ್ದ್ರವಾಯೋಧಸಯೋಃ ಪಶ್ವೋರನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏವಮೇವ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ತ್ರಿಪಶೋರೇಕ ಏವ ಆತ್ಮಸದೃಶೋ ಯೂಪೋ ಭವತಿ ತದಭಿತ ಇಮೌ ಬಾಹುಸದೃಶೌ ಐನ್ದ್ರವಾಯೋಧಸೌ ಪಶೂ ಭವತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತಿ ದ್ವಾದಶಂ ಸೌತ್ರಾಮಣ್ಯಪರನಾಮಕಂ ಮಧ್ಯಮಸಂಜ್ಞಕಂ ಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ।
ವಿಶೇಷಸೂಚನಮ್ ।
೧ ದ್ವಾದಶೇ ಕಾಣ್ಡೇ ತೃತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಚತುರ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಏಕಾದಶ್ಯಾಂ ಕಣ್ಡಿಕಾಯಾಂ ( ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೇ ಪೃಷ್ಠೇ ) ಋಜುಪಾ ಪ್ರಥಮಪರ್ಯಾಯಾದಗ್ರೇತನೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪರ್ಯಾಯಃ “ಸರ್ವಾನ್ ದೇವಾನ್ ಆತ್ಮನ್ನಧಿಷಿ ಸರ್ವೇಷು ದೇವೇಷು ಆತ್ಮಾನಮಧಾಮ್ ।"ಇತ್ಯಾಕಾರಕ ಪಾಠಃ ಪರಿಚ್ಯುತಃ । ಸ ಚಾತ್ರ ಮುದ್ರಿತಃ। ಸ ತತ್ರ ಮೂಲಾನುಸಾರೇಣಾನುಸನ್ಧೇಯ ಇತಿ ಸಪ್ರಶ್ರಯಂ ಸೂಚ್ಯತೇ ॥
೨ ದ್ವಾದಶೇ ಏವ ಕಾಣ್ಡೇಽಷ್ಟಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಥಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ದ್ವಾವಿಂಶ್ಯಾಂ ಕಣ್ಡಿಕಾಯಾಂ (ದ್ವಾದಶೋತ್ತರಶತತಮೇ ಪೃಷ್ಠೇ )ಋಜುಪಾಠೇಽನ್ತೇ "ಧತ್ತ । ಇತಿ" ಇತ್ಯಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ " ಹಿರಣ್ಯೇನ ಮಾರ್ಜಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ಚ " ತತ್ ಯೇ ಏವೈನಮೇತೇ ಯಾಜಯನ್ತಿ, ತಾನೇತದಾಹ-ಏತನ್ಮಯಿ ಸರ್ವಂ ಧತ್ತೇತಿ ।" ಇತ್ಯಾಕಾರಕೋಂಽಶಃ ಪರಿಚ್ಯುತಃ । ಸ ಚಾತ್ರ ಮುದ್ರಿತಃ। ಸ ತತ್ರ ಮೂಲಾನುಸರೇಣಾನುಸನ್ಧೇಯ ಇತಿ ಸಪ್ರಶ್ರಯಂ ಸೂಚ್ಯತೇ ॥
೧೩।೧ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ। ।
೧ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಃ --ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತೃಕಬ್ರಹ್ಮೌದನಪಚನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಯದಾಜ್ಯಮವಶಿಷ್ಯತೇ ತೇನಾಶ್ವಾಭಿಧಾನಿಕಾಂ ರಶನಾಮಭ್ಯಜ್ಯಾದತ್ತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ರಶನಾಭ್ಯಞ್ಜನದ್ವಾರಾಽಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿದೇವತಾಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಜಾಪತಿರೇವ ತೇಜಸಾ ಸಮೃದ್ಧೋ ಭವತ್ಯಶ್ವಶ್ಚ ಪೂತೋ ಮೇಧ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥವಾದಾಭಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಾಯಾ ರಶನಾಯಾ ದರ್ಭಮಯತ್ವಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಯಾ ಪೂತಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಚೈವಾಶ್ವಮಾಲಭತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಆಲಬ್ಧಾದಶ್ವಾದ್ಯದ್ರೇತ ಉತ್ಕ್ರಾನ್ತಂ ತಸ್ಮಾತ್ಸುವರ್ಣಮುತ್ಪನ್ನಂ ತಚ್ಚ ಸುವರ್ಣಂ ಮಹರ್ತ್ವಿಗ್ಭ್ಯೋ ದದ್ಯಾತ್ತೇನ ರೇತಸೋಕ್ತಪರಮ್ಪರಯಾಽಶ್ವ ಏವ ಸಮೃದ್ಧೋ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಋತ್ವಿಜಾಂ ಮಹತ್ತ್ವಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ತೈಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಃ ಪ್ರಾಶಿತವ್ಯ ಇತ್ಯಪಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಪ್ರಾಶನೇ ಸುವರ್ಣಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ಶತಮಾನಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಮಧ್ಯಮಸ್ಯಾಹ್ನಃ ಕೃತೇ ಚತಸೃಭ್ಯೋ ದಿಗ್ಭ್ಯಃ ಸಮಾಹೃತಾಶ್ಚತುರವಯವಾ ವಸತೀವರೀರಪೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಮಾಸಿಚ್ಯ ಪರಿಹರೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ
ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಅಶ್ವಾಭಿಧಾನಿಕಾಯಾ ರಶನಾಯಾ ಆದಾನೇ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಸೈಷಾ ರಶನಾ ದ್ವಾದಶಾರತ್ನಿಪರಿಮಾಣಾ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ರಶನಾಯಾಃ ಪರಿಮಾಣವಿಷಯೇ ವಿಕಲ್ಪಮಭಿಧಾತುಂ ವಿಹಿತಂ ದ್ವಾದಶಾರತ್ನಿತ್ವಮನೂದ್ಯ ಮತಾನ್ತರೇಣ ತ್ರಯೋದಶಾರತ್ನಿರೂಪಂ
ಪರಿಮಾಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾರ್ಥವಾದೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತಯೋಕ್ತಪರಿಮಾಣಯಾ ರಶನಯಾಽಶ್ವಸ್ಯ ಬನ್ಧನೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಅಶ್ವಬನ್ಧನಾರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನುಜ್ಞಾದಾನಸಾಧನಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತಯೋರಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ, ಬದ್ಧಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೇ ಪಞ್ಚ ಮನ್ತ್ರಾನ್ವಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತಶ್ಚತುರಕ್ಷಸ್ಯ ಶುನೋಽಶ್ವಸ್ಯ ಪಾದಾನ್ತರಾಲೇ ಉಪಪ್ಲಾವನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಅಶ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಿಪ್ರಸ್ರವಣಬಿನ್ದೂನಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಯಣತಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀರ್ದಶಾಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಾ ಆಜ್ಯಾಹುತೀರಗ್ನಯೇ ಸ್ವಾಹೇತ್ಯನುವಾಕೇನ ಪ್ರತಿಮನ್ತ್ರಂ ಜುಹುಯಾದಥವಾಽನುವಾಕಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಮನ್ತ್ರಂ ಸಹಸ್ರಸಂಖ್ಯಾ ಆಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಮ್। ಅಶ್ವರೂಪಾಣಾಂ ಹಿಙ್ಕಾರಾದೀನಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಯಣಾತ್ಮಿಕಾ ರೂಪಾಖ್ಯಾಃ ಪ್ರಕ್ರಮಾಖ್ಯಾ ವಾ ಆಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಹಿಙ್ಕಾರಾಯ ಸ್ವಾಹೇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತಾಶ್ಚಾಹುತಯೋ ನ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಹೋತವ್ಯಾ ಏವೇತಿ ಕಾರಣಪುರಃಸರಮೇವ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಸ್ಥಾಪನಂ, ಪುನಶ್ಚೈತಾ ಆಹುತಯೋಽಗ್ನೇರನ್ಯತ್ರಾನಾಯತನೇ ನ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಏವೇಷ್ಟೇಃ ಪುರಸ್ತಾದನುದ್ರುತ್ಯ ಸಕೃದೇವಾಹವನೀಯರೂಪೇ ಆಯತನೇ ಏವ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನೈತಾ ಆಹುತಯೋ ದೀಕ್ಷಣೀಯಾದ್ಯುದವಸಾನೀಯಾನ್ತೇಷು ಪ್ರತಿಯಜ್ಞಮುಖೇ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನಾರುಚಿಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾವಸರೇ ಏವ ಸಕೃದೇವ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದೃಢೀಕರಣಂ, ತಾಶ್ಚಾಹುತಯ ಏಕೋನಪಞ್ಚಾಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ತಿಸೃಣಾಂ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೀನಾಂ ಸೇತಿಹಾಸಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ಚತಸ್ರೋ ಧೃತಿಸಂಜ್ಞಕಾ ಆಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಸಾಯಮನುಷ್ಠೇಯತ್ವಸ್ಯ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರಾತರನುಷ್ಠೇಯತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೫ ಸಾಯಂ ಧೃತಿಹೋಮಸಮಯೇ ವೀಣಾಯಾಂ ವೀಣಾಗಾಥಿನೌ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೌ ಸಂವತ್ಸರಂ ಗಾಯತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ್ವಯಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ವೀಣಾಯಾಂ ಗಾಥಾಗಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಮ್, ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣೋಭಾವಪಿ ರಾಜನ್ಯೌ ಏತಚ್ಚ ವೀಣಾಯಾಂ ಗಾಥಾಗಾನಂ ಕುರುತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣೈಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽಪರಶ್ಚ ರಾಜನ್ಯಸ್ತಾವುಭೌ ವೀಣಾಗಾಥಿನೌ ಗಾಯೇತಾಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರೈತಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಜನ್ಯಾವುಭಾವಪಿ ಯದಿ ದಿವಾ ಗಾಯೇತಾಂ ಯದಿ ವಾ ರಾತ್ರೌ ಗಾಯೇತಾಂ ತದೋಭಯತ್ರಾಪ್ಯನಿಷ್ಟಂ ಫಲಮುತ್ಪದ್ಯತೇತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದಿವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಗಾಯೇನಕ್ತಂ ರಾಜನ್ಯೋ ಗಾಯೇದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥವಾದೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರ್ತೃಕಗಾನಸ್ಯ ರಾಜನ್ಯಕತೃರ್ಕಗಾನಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ವೀಣಾಗಾಥಿಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಗೋಶತಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೬ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ತೃತೀಯಸ್ಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇರನ್ತೇ ಅಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯಾಶ್ವದಕ್ಷಿಣಕರ್ಣೇ ಜಪಸ್ಯ ಸಾಧನಭೂತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಧೃತಿಹೋಮಸಾಧನಭೂತಂ ಮನ್ತ್ರಚತುಷ್ಟಯಮಭಿಧಾಯ ಸಂವತ್ಸರಮಧ್ಯೇ ತಾ ಧೃತಿಸಂಜ್ಞಕಾ ಆಹುತಯಃ ಷೋಡಶನವತಯೋಽರ್ಥಾಚ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕಾಶ್ಚತುರ್ದಶಶತಪರಿಮಿತಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ಚಾರ್ಥವಾದೇನ ಧೃತಿಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಾನಮ್, ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮ್ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾರಣಮುಕ್ತ್ವಾಽಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿವಿಧೇರಭಿಧಾನಂ, ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಶ್ವಮೇಧಯಾಜಿನೋಽಶ್ವೋ ಯದ್ಯಮಿತ್ರೈರಪಹೃತಸ್ತದಾ ಕಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾನ್ಯಮಶ್ವಮಾನೀಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಯೇಯುರಿತಿ
ಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೭ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕ್ಯಾ ದೀಕ್ಷಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಸೇತಿಹಾಸಮಭಿಧಾನಮ್, ಉತ್ಪನ್ನಾಯಾ ದೀಕ್ಷಾಯಾ ಅವರೋಧಾರ್ಥಂ ವೈಶ್ವದೇವಸಂಜ್ಞಕೌದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಸಪ್ತಾಹಂ ದೀಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಚರನ್ತಿ ದೇವತಾನಾಂ ತ್ರೇಧಾ ವಿಭಾಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ತ್ರಿಕೇಣೇತ್ಯೇವಂಕ್ರಮೇಣ ಸಪ್ತ ವೈಶ್ವದೇವಸಂಜ್ಞಕಾನೌದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಾಞ್ಜುಹ್ವತಿ ಚೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತಾನಿ ಚ ಸಪ್ತ ತ್ರಿಕಾಣ್ಯೇಕವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯಾ ಏಕವಿಂಶತೇರಧಿದೈವಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ನಿರೂಪಣಂ, ಸಪ್ತಾನಾಂ ದೀಕ್ಷಾಹಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಷಟ್ಸು ದಿನೇಷು ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸೌಮಿಕಾನಿ ಔದ್ಗ್ರಭಣಾನಿ ಸಪ್ತಮ ಉತ್ತಮೇಽಹ್ನಿ ತು ಸೌಮಿಕಾನ್ಯಾಗ್ನಿಕಾನಿ ಚ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಷಡೌದ್ಗ್ರಭಣಾನಿ ತಥಾಽನ್ತಿಮೈಕಾ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿರ್ವೈಶ್ವದೇವಿಕೇತಿ ಸಂಕಲನಯಾ ತ್ರಿಂಶದೌದ್ಗ್ರಭಣಾನಿ ಹವನಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ತ್ರಿಂಶ ತ್ಸಂಖ್ಯಾಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾ ವಿರಾಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಧ್ವರಿಕಾಣಾಮಾಶ್ವಮೇಧಿಕಾನಾಂ ಚೌದ್ಗ್ರಭಣಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸಪ್ತಸಂಖ್ಯಾ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಪ್ರಾಣಸಪ್ತಕರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ ಉತ್ತಮಾಯಾ: ಪೂರ್ಣಾಹುತ್ಯಾಃ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೮ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸ್ಯರ್ಗ್ಯಜುಷಾತ್ಮತ್ವಂ ಸಾಮಯಜುಷಾತ್ಮತ್ವಂ ಚೋಪಪಾದ್ಯ ವೈಶ್ವದೇವಸಂಜ್ಞಕಾಶ್ವಮೇಧೀಯೌದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್, ಏಕವಿಂಶತ್ಯಾಶ್ವಮೇಧಿಕವೈಶ್ವದೇವಸಂಜ್ಞಕೌದ್ಗ್ರಭಣಹೋಮಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿಕಶಃ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಾಯಾಃ ಪೂರ್ಣಾಹುತ್ಯಾ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೯ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದೀಕ್ಷಾಮಾರಭ್ಯೋಖಾಯಾಂ ತ್ರಯೋದಶಸಮಿದಾಧಾನಾನ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಜಾತಸ್ಯ ಕರಣಾನನ್ತರಮಧ್ವರ್ಯುಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯೈವ ಜಪಸ್ಯ ಸಾಧನಭೂತಂ " ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ್ " ಇತಿ ಮಂತ್ರಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ । -
೧೩।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಅನ್ನಹೋಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ -- ತತ್ರಾದೌ ಅನ್ನಹೋಮಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿವಿಧೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಜ್ಯಸಕ್ತುಧಾನಾಲಾಜಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾವಯುತ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಾನ್ನಹೋಮಸಾಧನಭೂತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ದಿಕ್ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ "ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಾಹಾ, ಶತಾಯ ಸ್ವಾಹಾ” ಇತ್ಯನಯೋರಾಹುತ್ಯೋರಾನ್ತರಾಲಿಕಾನಾಂ "ತ್ರಿಭ್ಯಃ ಸ್ವಾಹಾ” ಇತ್ಯಾದೀನಾಮ್ "ಏಕೋನಶತಾಯ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯನ್ತಾನಾಮಾಹುತಿಮನ್ತ್ರಾಣಾಮುಪಸಂಹೃತಸ್ವಾಧ್ಯಾಯತಯಾ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದಿಕ್ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ನೈಕಶತಮತೀಯಾದಿತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್ , ಏಕಶತಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ತತ "ವ್ಯುಷ್ಟ್ಯೈ ಸ್ವಾಹಾ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ” ಇತಿ ದ್ವೇ ಆಹುತೀ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಿಕೇ ಸಮನ್ತ್ರಕೇ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಹುತಿರನುದಿತ ಆದಿತ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯೋತ್ತರಾಹುತಿರುದಿತೇ ಆದಿತ್ಯೇ ಚ ಹೋತವ್ಯೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಅಶ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಯಜ್ಞರಾಜತ್ವಂ ಯಜಮಾನಾಶ್ವಮೇಧಯೋರ್ಯಜ್ಞರೂಪತ್ವೇನಾಭಿನ್ನತ್ವಂ ಚೋಪಪಾದ್ಯ ಪಶೂನಾಂ ಯೂಪೇ ನಿಯೋಜನಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಯಜ್ಞಾರಮ್ಭಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಾನಾಮಶ್ವತೂಪರಗೋಮೃಗೈಃ ಸಹ ಕೃಷ್ಣಗ್ರೀವಾದಿವಾಮನಾನ್ತಾನಾಂ ಪಞ್ಚದಶಾನಾಂ ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಪಶೂನಾಂ ದೇವತಾಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಬನ್ಧನಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಪಶೂನಾಂ ಪಞ್ಚದಶತ್ವಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪಞ್ಚದಶವಜ್ರಾತ್ಮಕತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತದ್ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯಮೇ ಯೂಪೇ ಆಗ್ನೇಯಾವೇಕಾದಶಿನೌ ದ್ವೌ ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಸಪ್ತದಶ ಪಶೂನ್ನಿಯುಜ್ಯಾಲಭೇತೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಇತರೇಷು ತು ಯೂಪೇಷು ಷೋಡಶ ಷೋಡಶ ಪಶೂನ್ನಿಯುಜ್ಯಾಲಭತೇತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತಾನೇತಾನ್ಪಶೂನ್ಕಥಮಾಪ್ರೀಣೀಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ " ಸಮಿದ್ಧೋಽಅಞ್ಜನ್ ” ಇತ್ಯಾದಿಭಿರೇಕಾದಶಭಿರ್ಬಾರ್ಹದುಕ್ಥೀಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರಾಪ್ರೀಣೀಯಾದಿತಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಂ ಸಕಾರಣಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಚ " ಸಮಿದ್ಧೋಽ ಅದ್ಯ ಮನುಷೋ ದುರೋಣೇ" ಇತ್ಯಾದಿಭಿರೇಕಾದಶಭಿರ್ಜಾಮದಗ್ನೀಭಿರೇವಾಪ್ರೀಣೀಯಾದಿತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಸ್ವಮತಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏತೇಷಾಮಶ್ವಾದಿಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಪಶೂನಾಮೇಕೇ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ಯಾಜ್ಯಾಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಇತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಸ್ಯಾಶ್ವಾದೇಃ ಪೃಥಗ್ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಇತರೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧಾರಣ್ಯೌ ದೇವದೇವತ್ಯೇ ದ್ವೇ ಏವ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ವಮತನಿರೂಪಣಮ್, ಅಶ್ವಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಯಪರಿಕೃತಃ ಶಾಸಃ -- ಅಶ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಪಶೂನಾಂ ತಾಮ್ರಪರಿಷ್ಕೃತಾಃ ಶಾಸಾಃ ಇತರೇಷಾಂ ರೋಹಿತಾದೀನಾಂ ತ್ವಾಯಸಾಃ ಶಾಸಾಃ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅಶ್ವಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ಷತ್ರರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಶಾಸಪರಿಷ್ಕರಣಸಾಧನಸ್ಯ ತಾಮ್ರಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮುಪಕರಣರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಇತರೇಷಾಂ ರೋಹಿತಾದಿಪಶೂನಾಂ ತಚ್ಛಾಸಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಯಸಶ್ಚ ವಿಡ್ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಶ್ವ। ಸ್ಯಾವದಾನಾನಾಮಾಹವನೀಯಸ್ಯೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇ ವೇತಸಶಾಖಾಮಯೇ ಕಟೇ ನಿಧಾನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಮಧ್ಯಮೇಽಹನಿ ಅಶ್ವಸ್ಯ ಪುಚ್ಛಮಾಲಭ್ಯ ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಾಯ ಸರ್ಪಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ತೋತೃಪ್ರತಿಹರ್ತೃಭ್ಯಾಂ ಸಹೋದ್ಗಾತೋದ್ಗಾಯೇದಿತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ತನಿಷಿಧ್ಯ ಚೋದ್ಗಾತಾರಮಪರುಧ್ಯೋದ್ಗೀಥಾಯಾಶ್ವಮೇವ ವೃಣೀತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ವಮತನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಶ್ವಸ್ಯ ವಡವಾದರ್ಶನೇನ ಯದ್ಧಿಙ್ಕರಣಂ ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಮರೂಪತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉದ್ಗಾತೃಭ್ಯಃ ಶತಪರಿಮಾಣಾ ಸುವರ್ಣರೂಪಾ ಸ್ತೋತ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ದೇಯೇತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಾಮಾರಣ್ಯಾನಾಂ ಚ ಪಶೂನಾಂ ಮನುಷ್ಯದೇವೋಭಯಲೋಕಜಯಹೇತುತ್ವಸ್ಯ ಸೇತಿಹಾಸಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಗ್ರಾಮ್ಯೈರಶ್ವಾದಿಮಿಃ ಪಶುಭಿರಮುಮಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಂ ಸಂಸ್ಥಾಪಯೇದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಕಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಆರಣ್ಯಾನ್ಪಶೂಂಸ್ತು ಪರ್ಯಗ್ನಿಕೃತಾನೇವೋತ್ಸೃಜೇದಿತಿ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನಾಭಿಧಾನಮ್ , ಅತ್ರೋಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮೀಮಾಂಸಾಪೂರ್ವಿಕಾಯಾ ವಿದ್ವತ್ಸಮ್ಮತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗ್ರಾಮ್ಯೈಃ ಸಂಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಃ ಪಶವಃ ಪಞ್ಚದಶಿನಶ್ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾ ಏಕಾದಶಿನಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ತತ್ರ ಪಞ್ಚದಶಿಷು ಪಶುಷ್ವರ್ಧಮಾಸಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದೇವತಾಕೇಷು ಪಶುಷು ಸಂವತ್ಸರಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏಕಾದಶಿನೇಷು ಪಶುಷು ಸ್ವರ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ದಶಿಷು ಪಶುಷು ವಿರಾಟ್ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏಕಾದಶ ದಶತಃ ಪಶುಷು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪಶೂನಾಂ ನಾನಾರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೬ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ರಥೇಽಶ್ವನಿಯೋಜನಾದಿಕಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಮುಕ್ತಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಮಹಿಷೀವಾವಾತಾಪರಿವೃಕ್ತಾಖ್ಯಪತ್ನೀತ್ರಯಕರ್ತೃಕಸ್ಯಾಜ್ಯೇನಾಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಮಹಿಷ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಪತ್ನ್ಯೋಽಶ್ವಸ್ಯ ಕೇಸರಪುಚ್ಛೇಷು ಸುವರ್ಣಮಯಾನ್ಮಣೀನ್ಯಥಾ ನ ಪತನ್ತಿ ತಥಾ ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಭಿರಾಬಧ್ನನ್ತಿ ಇತಿ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ರಾತ್ರಿಹುತಶೇಷಮತಿರಿಕ್ತಮಾಜ್ಯಸಕ್ತುಧಾನಾಲಾಜಾತ್ಮಕಮನ್ನಮಶ್ವಾಯ ಪ್ರಯಚ್ಛತೀತಿ ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಯೂಪಮಭಿತೋ ಹೋತೃಬ್ರಹ್ಮಣೋರ್ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯವದನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾದೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತೃತ್ವಂ ಹೋತುಶ್ಚೋತ್ತರಪ್ರದಾತೃತ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೋತುಃ ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತೃತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉತ್ತರಪ್ರದಾತೃತ್ವಂ ಚೇತ್ಯೇವಂಕ್ರಮೇಣ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಿಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾನಾಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೭ ನಿಯುಕ್ತೇಷು ಪಶುಷ್ವನ್ವಾರಬ್ಧೇ ಚ ಯಜಮಾನೇಽಶ್ವಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಿಷ್ಯನ್ನಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀರಾದಾಯಾಧ್ವರಿಕ ಯಜುಃ ಪಠಿತ್ವಾಽಽಶ್ವಮೇಧಿಕ ಯಜುರ್ಜಾತಂ ಪಠತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತದೇತದ್ವಿಹಿತಂ ಯಜುರ್ಜಾತಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅಶ್ವಸ್ಯ ಮುಖೇ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀನಾಂ ಧಾರಣೇ ವಿನಿಯುಕ್ತಾನ್ಯಾಶ್ವಮೇಧಿಕಾನಿ ಯಜೂಂಷ್ಯಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಃ ಪುನಃ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯೇತರಾನ್ಪಶೂನ್ಪ್ರೋಕ್ಷತೀತಿ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೮ ವಾಸೋಽಧಿವಾಸಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ಚೇತ್ಯೇತತ್ತ್ರಯಮಶ್ವಾಯೋಪಸ್ತೀರ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೇನಮಶ್ವಂ ಸಂಜ್ಞಪಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಂಜ್ಞಪ್ಯಮಾನೇಽಶ್ವೇ "ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪರಿಪಶವ್ಯಾ ಆಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪತ್ನೀನಾಮುದಾನಕರಣಸಾಧನಭೂತಂ ಮನ್ತ್ರಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ, ಸರ್ವಾಃ ಪತ್ನ್ಯೋಽಶ್ವಂ ತ್ರಿಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಸ್ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿರರ್ಥಾನ್ನವಕೃತ್ವಃ ಪರಿಯನ್ತಿ ಪರ್ಯಯಣಕಾಲೇ ಧವಿತ್ರೈರೇನಮುಪವಾಜಯನ್ತಿ ಚೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಿಧಾನ, ತತೋ ಮಹಿಷ್ಯಾ ಅಶ್ವಸಮೀಪ ಉಪಸಂವೇಶನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಮಶ್ವಮಹಿಷ್ಯೋರಧಿವಾಸೇನಾಚ್ಛಾದನಕರಣವಿಧಾನಂ, ಮಹಿಷ್ಯಾ ಅಶ್ವಶಿಶ್ನಸ್ಯ ಸ್ವೋಪಸ್ಥೇ ಕರಣಸಾಧನಭೂತಂ ಮನ್ತ್ರಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೯ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಜಿನಃ ಸಕಾಶಾಚ್ಛ್ರಿಯೋಽಪಕ್ರಮಣಸ್ಯ ಪುನಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಸಮಾಧಾನಸ್ಯ ಚೋಪಾಯನಿರೂಪಣೋಪಕ್ರಮಕಥನಂ, ತತ್ರಾಭಿಮೇಥಿನೀಷು ಋಕ್ಷು ಯಾ ಗೂಢಾಭಿಪ್ರಾಯಿಕಾ ಋಚಸ್ತಾಃ ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ತಾಸಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ್ವಾರಾ ಗೂಢಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಶ್ವಸಮೀಪಸುಪ್ತಾಂ ಮಹಿಷೀಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ಋತ್ವಿಜೋ ಯಜಮಾನಶ್ಚಾನ್ತತಃ ಸುರಭಿಮತೀಮೃಚಮನ್ವಾಹುರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ಸಹೈವ ಸುರಭಿಮತ್ಯಾ ಋಚಃ ಪ್ರತೀಕಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೧೦ ಅಸಿಪಥಾನಾಂ ಲೌಹ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸೂಚೀಭಿಃ ಪರಿಕಲ್ಪನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಾಮ್ರಮಯ್ಯೋ ರಜತಮಯ್ಯೋ ಹಿರಣ್ಯಮಯ್ಯಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಸೂಚ್ಯೋ ಭವ
ನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೧೧ ಮಹಿಮ್ನೋರ್ಗ್ರಹಯೋರುತ್ಪತ್ತಿವಿಧೇಃ ಸೇತಿಹಾಸಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, "ವಪಾಮಭಿಜುಹೋತಿ" ಇತಿ ಮಹಿಮ್ನೋರ್ಗ್ರಹಯೋರ್ಹೋಮಾವಸರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಪುರಸ್ತಾತ್ಸ್ವಾಹಾಕೃತಯ ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ಸ್ವಾಹಾಕೃತಯಶ್ಚ ಯೇ ಕೇಚನ ದೇವಾಸ್ತಾನೇತಾಭ್ಯಾಂ ಮಹಿಮಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರೀಣಾತೀತಿ ಮನ್ತ್ರಲಿಙ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಮಹಿಮಗ್ರಹಹೋಮಯೋಃ ಪ್ರಯೋಜನಪ್ರದರ್ಶನಂ, ರಾಜ್ಞಾ ವಪಾಪರಿಯಜನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಜನಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೩।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ರಭವತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಶ್ಚ-- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರಕ್ಷ್ಣಃ ಸಕಾಶಾದಶ್ವಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಶ್ವಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಮ್ , ಅಶ್ವಮೇಧೇನ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸರ್ವಮಧಿಯಜ್ಞಮವಿಕಲಂ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಪಾತಕೋಪಪಾತಕಾದೇರ್ವಿಶೇಷತೋ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಶ್ವಸ್ಯೋತ್ತರತೋಽವದಾನಕರಣಸ್ಯಾನ್ಯೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಂ ದಕ್ಷಿಣತೋಽವದಾನಕರಣಸ್ಯ ಚ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವೈತಸೇ ಕಟೇಽಶ್ವಾವದಾನಕರಣಸ್ಯ ಕಾರಣಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಪ್ರಥಮಮಹಶ್ಚತುಷ್ಟೋಮಸ್ತೋಮ ಉತ್ತಮಮಹಃ ಸರ್ವಸ್ತೋಮೋಽತಿರಾತ್ರಶ್ಚ ಭವತೀತಿ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೨ ಏಷ ಯಜಮಾನಃ ಪ್ರಥಮೇಽಹನಿ ಆಧಿಯಜ್ಞಿಕೇನ ಪರಮೇಣ ಚತುಷ್ಟೋಮಸ್ತೋಮೇನ ಜಿತ್ವೋತ್ತರಸ್ಮಿನ್ಮಧ್ಯಮೇಽಹನ್ಯಾಧಿದೈವಿಕೇನೈಕವಿಂಶಸ್ತೋಮೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ತದುತ್ತರಸ್ಮಿಂಸ್ತೃತೀಯೇಽಹನಿ ಪೃಷ್ಠರೂಪಾನೃತೂನನ್ವಾರುಹ್ಯ ಸಂವತ್ಸರೇ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಥಾಽತ್ರ ಮಧ್ಯಮೇಽಹನಿ ಶಕ್ವರ್ಯಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಭವನ್ತಿ ತಾಸ್ವನ್ಯದನ್ಯಚ್ಛನ್ದಃ ಕ್ರಿಯತೇ-ತದ್ವದನ್ಯೇಽನ್ಯೇ ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ಆರಣ್ಯಾಶ್ಚ ಪಶವ ಆಲಭ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಮ್, ಪೂರ್ವಯೋರಹ್ನೋರ್ಯೇಽಜಾವಯ ಆರಣ್ಯಾಶ್ಚ ಪಶವ ಆಲಭ್ಯನ್ತೇ ತೇ ನ ಸರ್ವೇ ಪಶವೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ಗವ್ಯಾ ಏವ ಪಶವಃ ಸರ್ವೇ ಪಶವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತಾಂಶ್ಚ ಗವ್ಯಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪಶೂನುತ್ತಮೇಽಹ್ನಿ ಆಲಭತೇ ಇತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಏತೇ ಚ ಗವ್ಯಾಃ ಪಶವೋ ವೈಶ್ವದೇವದೇವತ್ಯಾಶ್ಚಿತ್ರವರ್ಣಾಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಭಿನ್ನವರ್ಣಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಸ್ಯ ಚತುಷ್ಟೋಮಸ್ತೋಮಸ್ಯಾನುಷ್ಟುಬ್ಗಾಯತ್ರೀಚ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ಶಕ್ವರೀಚ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಂ ಮಧ್ಯಮಮಹರೇಕವಿಂಶಸ್ತೋಮಕಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಮೈತ್ರಾವರುಣಗೇಯಂ ಸಾಮ ವಾಮದೇವ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚ್ಛಂಸಿಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಪಾರ್ಥುರಶ್ಮಸಾಮಕಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ರಶ್ಮಿರೂಪತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅಶ್ವಮೇಧಸ್ಯೋ ತ್ಸನ್ನಯಜ್ಞತ್ವಮುಪಪಾದ್ಯ ತತ್ರೈತತ್ಸಂಕೃತ್ಯಚ್ಛಾವಾಕಸಾಮ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಏಕವಿಂಶವಿಧೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತೀತಿ ಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ ನಿನ್ದಾ ಚ, ಪುನರಶ್ವಮೇಧೇ ದ್ವಾದಶವಿಧೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತೀತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ ನಿನ್ದಾ ಚ, ಪುನರ್ದ್ವಾದಶವಿಧಾಗ್ನಿಪಕ್ಷೇ ದೋಷಮಭಿಧಾಯೈಕವಿಂಶತಿವಿಧಾಗ್ನಿಪಕ್ಷ ಏವ ಶ್ರೇಯಾನಿತಿ ನಿಗಮನಮ್ , ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಏಕವಿಂಶೋಽಗ್ನಿರೇಕವಿಂಶಃ ಸ್ತೋಮ ಏಕವಿಂಶತಿರ್ಯೂಪಾಶ್ಚೇತಿ ತ್ರೀಣಿ ಶೀರ್ಷಾಣಿ ತಿಸ್ರಃ ಕಕುದಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಗಮ್, ಏತಚ್ಛೀರ್ಷತ್ರಯಕಕುತ್ತ್ರಯವಿಜ್ಞಾನಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಸರ್ವಾಭ್ಯೋ ದೇವತಾಭ್ಯೋಽಶ್ವ ಆಲಭ್ಯತೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣಾಶ್ವಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯತ್ವಕರಣಪಕ್ಷೇ ದೋಷಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತದ್ದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಶಾದಪ್ರಭೃತಿದೇವತಾಭ್ಯೋಽಶ್ವಾಙ್ಗೇಭ್ಯಶ್ಚಾಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋಽರಣ್ಯೇಽನೂಚ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾಹೋಮಾನ್ಹುತ್ವಾ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀಯಾಮುತ್ತಮಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ದೇವಾಸುರಸಂವಾದಪುರಃಸರಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದರ್ಥಮಶ್ವಸ್ಯ ಲೋಹಿತೋದ್ಧರಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಉದ್ಧೃತಮಶ್ವಲೋಹಿತಂ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃದ್ಭ್ಯೋ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಲೋಹಿತಹೋಮೇ ತಿಸ್ರ ಆಹುತಯೋ ಹೋತವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ತಾಸು ಗೋಮೃಗಕಣ್ಠೇನ ಪ್ರಥಮಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಶ್ವಶಫೇನ ದ್ವಿತೀಯಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಯಸ್ಮಯೇನ ಚರುಣಾ ತೃತೀಯಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹುತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಅರಣ್ಯೇಽನೂಚ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾಹೋಮಾಙ್ಗಭೂತಾಯಾ
ಮೃತ್ಯುಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾ ಆಹುತೇರುತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಶಾಖಾನ್ತರಮತೇನಾನೇಕಾ ಆಹುತಯೋ ಮೃತ್ಯವೇ
ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಪಕ್ಷಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸ್ವಮತೇನ “ ಮೃತ್ಯವೇ ಸ್ವಾಹಾ ” ಇತಿ ಮೃತ್ಯವ ಏಕಾಮೇವಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯಾಂ " ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಯೈ ಸ್ವಾಹಾ " ಇತೀಮಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಮುಣ್ಡಿಭರ್ಷಿಮತಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯೈಷೈವ ದ್ವಿತೀಯಾಽಶ್ವಮೇಧಾನ್ತರ್ಗತಾಽಽಹುತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೬ ಅಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯದ್ವಿಪದಾಹೋಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮ್ ಅಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಹೋಮಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತ್ಯಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಹೋಮಂ ಕೃತ್ವಾ ದ್ವಿಪದಾಹೋಮಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯದ್ವಿಪದಾಹೋಮಯೋಃ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಾನಾಂ ಪಶುತ್ವಂ ದ್ವಿಪದಾನಾಂ ಚ ಪುರುಷತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಹಿತೇಽಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಹೋಮೇ ಷೋಡಶೈವಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾನ್ನ ಕನೀಯಸೀರ್ನ ವಾ ಭೂಯಸೀರಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಶ್ವಸ್ತೋಮೀಯಹೋಮಾನ್ತೇಽನ್ಯಾಮುತ್ತಮಾಮಾಹುತಿಂ ನ ಜುಹುಯಾತ್ಕಿನ್ತು ದ್ವಿಪದಾಸಂಜ್ಞಕಾ ಆಹುತಯ ಏವೋತ್ತಮಾಸ್ತಾ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್, ಆಶ್ವಮೇಧಿಕೇಽವಭೃಥೇ ಶುಕ್ಲಖಲತಿವಿಕ್ಲಿಧಪಿಙ್ಗಾಕ್ಷವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ " ಜುಮ್ಬಕಾಯ ಸ್ವಾಹಾ " ಇತೀಮಾಮುತ್ತಮಾಮಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಮೇಧಂ ಸಮಾಪ್ಯಾನ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಹಮೇಕಮೇವಂ ದ್ವಾದಶ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಾಂಶ್ಚರೂನ್ನಿರ್ವಪೇದಥವಾ ಪ್ರತ್ಯಹಮೇಕಾಮೇವಂ ದ್ವಾದಶಾಗ್ನೇಯಪುರೋಡಾಶಹವಿಷ್ಕಾ ಇಷ್ಟೀಃ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರೇಷ್ಟಿಪಕ್ಷಮಾದೌ ಪ್ರಶಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ನಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೭ ಅಶ್ವಮೇಧಸ್ಪ ಯೌಗಿಕಸಂಜ್ಞಾದ್ವಾದಶಕಾಭಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-- ತತ್ರ ಚಾಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸ್ಯ ಭಿನ್ನಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಾನಾಂ ಯೌಗಿಕಾನಾಂ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ನಾಮಧೇಯಾನಾಂ ಸಫಲಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೮ ಅಶ್ವಮೇಧೀಯಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಿ—ತತ್ರಾದೌ ಯದ್ಯಶ್ವೋ ವಡವಾಯಾಂ ಗತ್ವಾ ರೇತಃ ಸಿಞ್ಚೇತ್ತದಾ ವಾಯವ್ಯಂ ಪಯೋಽನುನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯೇವೈವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಯದ್ಯಶ್ವಂ ಸ್ರಾಮೋ ವಿನ್ದೇತ್ತದಾ ಪೌಷ್ಣಂ ಚರುಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯೇಷಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತಿರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಯದ್ಯಶ್ವಮಕ್ಷತಾಮಯೋ ವಿನ್ದೇತ್ತದಾ ಭೂಮ್ಯಂಶರೂಪದ್ವಾದಶಕಪಾಲಂ ವೈಶ್ವಾನರಂ ಪುರೋಡಾಶಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತ್ಯೇತತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಯದಿ ಚಾಶ್ವಮಕ್ಷ್ಯಾಮಯೋ ವಿನ್ದೇತ್ತದಾ ಸೌರ್ಯಂ ಚರುಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯೇಷಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಯದ್ಯಶ್ವೋಽಪ್ಸು ಮ್ರಿಯೇತ ತದಾ ಯವಮಯಂ ವಾರುಣಂ ಚರುಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತ್ಯೇಷಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿರಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅನಯಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ್ಯಾಽನ್ಯಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯಾಲಮ್ಭಾಯಾನುಮತಿರ್ಭವತಿ ತಯೈತಯಾಽನುಮತ್ಯಾಽನ್ಯಮಶ್ವಮಾಲಭೇತೇತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್, ಆಶ್ವಮೇಧಿಕ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೀಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಹವಿಷೇಷ್ಟೇರಶ್ವಮೇಧೇ ಯದಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಶ್ಯೇತ್ತತ್ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾರ್ಥಂ ನಷ್ಟವೇದನಾರ್ಥಂ ಚ ದ್ರವ್ಯದೇವತಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಯದಿ ವಾಽಶ್ವಮೇಧಸಮ್ಬನ್ಧಿನಮಶ್ವಂ ಶತ್ರವೋ ವಿನ್ದೇರನ್ಯದಿ ವಾ ಮ್ರಿಯೇತಾಶ್ವೋ ಯದಿ ವಾಪ್ಸು ಮ್ರಿಯೇತಾಶ್ವಸ್ತದೈತೇಷು ನಿಮಿತ್ತೇಷ್ವಿಮಾಮೇವ ತ್ರಿಹವಿಷೇಷ್ಟಿರೂಪಾಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಂ ಕೃತ್ವಾಽನ್ಯಮಶ್ವಮಾನೀಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಯೇಯುರಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಅಸ್ಯಾ ಏವಂ ತ್ರಿಹವಿಷೇಷ್ಟೇರ್ಹಿರಣ್ಯಾದಿನಷ್ಟವೇದನಫಲೋದ್ದೇಶೇನೈವಾಶ್ವಮೇಧಾದ್ಬಹಿರಪಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣ ಪುರುಷಾರ್ಥತಯಾ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೩।೪ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಶ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಫಲಾಧಿಕಾರಿಕಾಲಾದಿಕಮ-- ತತ್ರಾದೌ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗೇನ ಮೋಕ್ಷಾದಿಸರ್ವಕಾಮಾ ಆಪ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಫಲವಿಧಾನಮ್ , ಅಯಂ ಚ ಕ್ಷತ್ರಿಯಯಜ್ಞೋಽಶ್ವಮೇವ ಇತ್ಯಧಿಕಾರಿವಿಧಾನಮ್ , ಸ ಚ-ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತೌ ಪ್ರಾರಬ್ಧವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರಾರುಚಿಂ ಮತ್ವಾ ಸ್ವಮತೇನ ವಸನ್ತರ್ತಾವೇವ ಪ್ರಾರಬ್ಧವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಕಾಲವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರಾಪಿ ಫಾಲ್ಗುನೀಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಷಡಹೇ ಸಪ್ತಾಹೇ ವಾಽರ್ಥಾನ್ನವಮ್ಯಾಮಷ್ಟಮ್ಯಾಂ ವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧವ್ಯ ಇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾವಾನ್ತರಕಾಲವಿಧಾನಂ ಚ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಧ್ವರ್ಯುರಧ್ವರ್ಯ್ವಾದಿಭ್ಯಶ್ಚತುರ್ಣಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಮಞ್ಜಲಿಪ್ರಸೃತಾನಾಂ ಚಾತುಷ್ಪ್ರಾಶ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಂ ನಿರ್ವಪತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪಾತ್ರಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಸೃತಿಗತಾಂ ದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಮಾದಾಯ ತಸ್ಯಾ ಮಾಸಸಂವತ್ಸರಾದ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ತಮೇತಂ ಬ್ರಹ್ಮೌದನಮಧ್ವರ್ಯ್ವಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರ ಋತ್ವಿಜಃ ಪ್ರಾಶ್ನನ್ತಿ ತೇಭ್ಯಶ್ಚತ್ವಾರಿ ಗವಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಚತ್ವಾರಿ ಸುವರ್ಣಾನಿ ಶತಮಾನಾನಿ ಹಿರಣ್ಯಾನಿ ಚ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುರ್ಯಜಮಾನಾಯ ನಿಷ್ಕಸಂಜ್ಞಕಮಾಭರಣವಿಶೇಷಂ ತದ್ಗಲೇ ಪ್ರತಿಮುಞ್ಚನ್ಮನ್ತ್ರೇಣ ವಾಚನಂ ದದ್ಯಾದ್ವಾಗ್ಯಮಪ್ರೈಷಂ ಚ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉಪಸ್ಥಿತಾಭಿರ್ನಿಷ್ಕಿಣೀಭಿರಲ
ಙ್ಕೃತಾಭಿರ್ಮಹಿಷೀವಾವಾತಾಪರಿವೃಕ್ತಾಪಾಲಾಗಲೀಸಂಜ್ಞಿಕಾಭಿಶ್ಚತಸೃಭಿರ್ಜಾಯಾಭಿಃ ಸಹ ಯಜಮಾನೋಽಗ್ನ್ಯಗಾರಂ ಪ್ರವಿಶತಿ ತತ್ರ ಯಜಮಾನಃ ಪೂರ್ವದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರವಿಶತಿ ಯಜಮಾನಪತ್ನ್ಯಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರವಿಶನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಮ್, ಪ್ರಾತರಾಹುತ್ಯಾಂ ಹುತಾಯಾಮಧ್ವರ್ಯುಃ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ ಪೂರ್ಣಾಹುತ್ಯಾಂ ಹುತಾಯಾಂ ಚ ಯಜಮಾನೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ವರಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಾಚಂ ವಿಸೃಜೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಯಜಮಾನಃ ಪೂರ್ವದಿನೇ ಸ್ವಗಲೇ ಪ್ರತಿಮುಕ್ತಂ ನಿಷ್ಕಮಧ್ವರ್ಯವೇ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ ।
ಆಗ್ನೇಯೀಷ್ಟಿಃ-- ತತ್ರಯಮಿಷ್ಟಿರ್ಯಜ್ಞಪಥಸ್ಯ ಕಾಮಾಯ ಯಜ್ಞಮುಖಸ್ಯ ಚಾಛಂಬಟಕಾರಾಯ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾ ಆಗ್ನೇಯೇಷ್ಟೇಃ ಪಞ್ಚದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯಃ ವಾರ್ತ್ರಘ್ನಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ ಉಪಾಂಶುಹವಿಷೋ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ವತೀ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾ ಯಾಜ್ಯಾ ಚ ಸದ್ವತೀ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ವತ್ಸದ್ವತೀ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಯಾಜ್ಯಾಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕೇ ವಿರಾಜೌ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ ಸುವರ್ಣಂ ಶತಮಾನಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾ ಚೇತ್ಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ ।
ಪೌಷ್ಣೀಷ್ಟಿಃ-- ತತ್ರಾಯಂ ಪೌಷ್ಣಶ್ಚರುರಶ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾಯ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾಃ ಪೌಷ್ಣೇಷ್ಟೇಃ ಸಪ್ತದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯೋ ವೃಧನ್ವನ್ತಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ ಉಪಾಂಶುಹವಿಷೋ ವ್ರತವತೀ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾ ಯಾಜ್ಯಾ ಚ ಪಥನ್ವತೀ ವ್ರತವತ್ಪಥನ್ವತೀ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಯಾಜ್ಯಾಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕೇ ಅನುಷ್ಟುಭೌ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ ವಾಸಃಶತಂ ದಕ್ಷಿಣಾ ಚ ಇತ್ಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪೌಷ್ಣೇಷ್ಟ್ಯಾಂ ತಾಯಮಾನಾಯಾಂ ಯಜಮಾನಪುರುಷಾ ಅಶ್ವಂ ಸ್ನಾಪಯಿತ್ವಾಽಽನಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ ಚಾಶ್ವಃ ಸರ್ವರೂಪೋ ಜವವಾನ್ಸಹಸ್ರಗೋ ಮೂಲ್ಯಾರ್ಹಃ ಪ್ರಥಮವಯಾ ದಕ್ಷಿಣಧುರ್ಯೇಭ್ಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣೈರುಪಲಕ್ಷಿತೋಽಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಭಾಲ್ಲವೇಯರ್ಷಿಮತೇನ ತ್ವಶ್ವಃ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇತಿ ದ್ವಿರೂಪಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಙ್ಗೋ ವಾಽಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತಥಾ ಸಾತ್ಯಯಜ್ಞಿಮತೇನ ತ್ವಶ್ವಃ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಕೃಷ್ಣೋಽಪರಾರ್ದ್ಧೇ ಶುಕ್ಲಃ ಪುರಸ್ತಾಲ್ಲಲಾಟೇ ಕೃತ್ತಿಕಾಞ್ಜಿರಿತ್ಯೇವಂ ತ್ರಿರೂಪೋ। ಽಪೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ದಿಗ್ವಿಜಯಾರ್ಥಂ ವಿಸೃಷ್ಟಸ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ಸಮನ್ತತಶ್ಚ ಶತಂ ಕವಚಿನೋ ರಾಜಪುತ್ರಾಃಶತಂ ನಿಷಙ್ಗಿಣೋ ರಾಜನ್ಯಾ:-ಶತಮಿಷುಪರ್ಷಿಣಃ ಸೂತಗ್ರಾಮಣೀಪುತ್ರಾಃ-ಶತಂ ದಣ್ಡಿನಃ ಕ್ಷಾತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹೀತೄಣಾಂ ಪುತ್ರಾಃ ನಿರಮಣಂ ನಿರಷ್ಟಮಶ್ವಶತಂ ಚ ರಕ್ಷಿತೃತ್ವೇನ ನಿಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ ।
ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟಿಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಾಯಾಂ ಪ್ರಸವಿತೃಗುಣಕಾಯ ಸವಿತ್ರೇ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಂ ಪುರೋಡಾಶಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರಥಮಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇರ್ವಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇಃ ಪಞ್ಚದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯಃ--ವಾರ್ತ್ರಘ್ನಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ--ಉಪಾಂಶುಹವಿಷೋ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕೇ ವಿರಾಜೌ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ ಶತಮಾನಂ ಸುವರ್ಣಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾ ಚೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ತಥೈತಸ್ಯಾಮಿಷ್ಟೌ ಪ್ರಯಾಜೇಷು ತಾಯಮಾನೇಷು ವೀಣಾಗಾಥೀ ಕಶ್ಚನರ್ತ್ವಿಗ್ಭಿನ್ನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪವಿಶ್ಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಯಾ ವೀಣಯಾ ಸ್ವಯಂಕೃತಾ ರಾಜಕರ್ತೃಕಯಾಗದಾನೇತಿಹಾಸವಿಶಿಷ್ಟಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಗಾಥಾ ಗಾಯತೀತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಆಸವಿತೃಗುಣಕಾಯ ಸವಿತ್ರೇ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಂ ಪುರೋಡಾಶಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇರ್ವಿಧಾನಮ್ ,
ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇಃ ಸಪ್ತದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯಃ ಸದ್ವನ್ತಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ--ಉಪಾಂಶುಹವಿಷೋ ಯಾಜ್ಯಾಽನುವಾಕ್ಯಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕೇ ಅನುಷ್ಟುಭೌ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ-ಶತಮಾನಂ ರಜತಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾ ಚೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಪೂರ್ವೇಷ್ಟಿವತ್ಪ್ರಯಾಜೇಷು ತಾಯಮಾನೇಷು ವೀಣಾಗಾಥೀ ಕಶ್ಚನರ್ತ್ವಿಗ್ಭಿನ್ನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪವಿಶ್ಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಯಾ ವೀಣಯಾ ಸ್ವಯಙ್ಕೃತಾ ರಾಜಕರ್ತೃಕಯಾಗದಾನೇತಿಹಾಸವಿಶಿಷ್ಟಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಗಾಥಾ ಗಾಯತೀತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಸತ್ಯಪ್ರಸವಗುಣಕಾಯ ಸವಿತ್ರೇ ದ್ವಾದಶಕಪಾಲಂ ಪುರೋಡಾಶಂ ನಿರ್ವಪೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ತೃತೀಯಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇರ್ವಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾಸ್ತೃತೀಯಾಯಾಃ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೇಃ ಸಪ್ತದಶ ಸಾಮಿಧೇನ್ಯಃ ರಯಿಮನ್ತಾವಾಜ್ಯಭಾಗೌ ಉಪಾಂಶುಹವಿಷೋ ಯಾಜ್ಯಾನುವಾಕ್ಯಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕೇ ನಿತ್ಯೇ ಸಂಯಾಜ್ಯೇ ಶತಮಾನಂ ಸುವರ್ಣಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾ ಚೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಪೂರ್ವೇಷ್ಟಿವತ್ಪ್ರಯಾಜೇಷು ತಾಯಮಾನೇಷು ವೀಣಾಗಾಥೀ ಕಶ್ಚನರ್ತ್ವಿಗ್ಭಿನ್ನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ದಕ್ಷಿಣತ ಉಪವಿಶ್ಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಯಾ ವೀಣಯಾ ಸ್ವಯಙ್ಕೃತಾ ರಾಜಕರ್ತೃಕಯಾಗದಾನೇತಿಹಾಸವಿಶಿಷ್ಟಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಗಾಥಾ ಗಾಯತೀತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ತೃತೀಯಾಯಾಂ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತಾಯಾಮಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಾವುತ್ಥಾಯಾಶ್ವಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇ ಕರ್ಣೇ “ವಿಭೂರ್ಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಭೂಃ ಪಿತ್ರಾ" ಇತೀಮಾನಿ ಯಜೂಂಷ್ಯಾಜಪತೋ ಜಪೋತ್ತರಞ್ಚೈನಮಶ್ವಮುತ್ತರಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪ್ರಸೃಜತಶ್ಚೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಶ್ವಸ್ಯ ರಕ್ಷಿಣಃ ಪ್ರತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಮನ್ತ್ರೇಣ ರಕ್ಷಣವಿಷಯಕಮಾದೇಶಕರಣವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರವಾಸೇಽಶ್ವಸ್ಯಾಶ್ವರಕ್ಷಕಾಣಾಂ ಚ ಖಾದನಪಾನನಿವಾಸಜಯಸಮ್ಪಾದನಾದಿಕಾಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಃ
ರಕ್ಷಣೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಶ್ಚ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೩ ಪಾರಿಪ್ಲವಾಖ್ಯಾನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-- ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಮುಚ್ಯಾಶ್ವಂ ವೇದೇರ್ದಕ್ಷಿಣತೋ ಹಿರಣ್ಮಯೇಷ್ವಾಸನೇಷು ತತ್ರ ಕೂರ್ಚಯೋಃ ಫಲಕಯೋರ್ವಾಽಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನೌ ಕಶಿಪುಷು ಹೋತೃಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಗಾತಾರಶ್ಚೋಪವಿಶನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಸಮುಪವಿಷ್ಟೇಷು ಋತ್ವಿಕ್ಷು ಹೋತಾರಮಧ್ವರ್ಯುಃ ಪಾರಿಪ್ಲವಾಖ್ಯಾನಾರ್ಥಂ ಸಮ್ಪ್ರೇಷ್ಯತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತತ್ಪ್ರೈಷಮನ್ತ್ರಕಥನಮ್ , ಸಮ್ಪ್ರೇಷಿತೋ ಹೋತಾ ಪಾರಿಪ್ಲವಮಾಖ್ಯಾನಮಾಖ್ಯಾಸ್ಯನ್ನಧ್ವರ್ಯುಮಾಮನ್ತ್ರಯತೇಽಧ್ವರ್ಯುಶ್ಚ ಹೋತಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಾಮನ್ತ್ರಯತೇ ಇತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ಹೋತ್ರಾ “ ಮನುರ್ವೈವಸ್ವತೋ ರಾಜಾ" ೧ ಇತ್ಯಾದಿಪಾರಿಪ್ಲವಾಖ್ಯಾನೇ ಪ್ರಥಮೇ ರಾಜ್ಯಪರ್ಯಾಯೇ ಸವಿಶೇಷಂ ಪ್ರೋಕ್ತೇ ಸತ್ಯಧ್ವರ್ಯುರುಪಸಮೇತಾನ್ವೀಣಾಗಣಗಿನಃ ಪುರಾಣೈ ರಾಜರ್ಷಿಭಿರೇನಂ ಯಜಮಾನಂ ಸಙ್ಗಾಯತೇತಿ ಸಮ್ಪ್ರೇಷ್ಯ ಪ್ರಕ್ರಮಹೋಮಾಞ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್, ತೇ ಚ ಪ್ರಕ್ರಮಹೋಮಾ ಅನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನೇ ವಾಽಶ್ವಸ್ಯ ಪದಂ ಪರಿಲಿಖ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ಪದೇ ವಾ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಪಠಿತಾಂ ಸ್ಥಿತಿಮನುಸೃತ್ಯ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಏವೇಷ್ಟೇಃ ಪುರಸ್ತಾದನುದ್ರುತ್ಯ ಸಕೃದೇವಾಹವನೀಯೇ ಪ್ರಕ್ರಮಹೋಮಾ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸಾಯಂ ಧೃತಿಹೋಮೇಷು ಹೂಯಮಾನೇಷು ವೀಣಾಗಾಥೀ ರಾಜನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣತ ಉತ್ತರಮನ್ದ್ರಯಾ ವೀಣಯಾ ರಾಜಕೃತಯುದ್ಧಸಂಗ್ರಾಮಜಯೇತಿಹಾಸವಿಶಿಷ್ಟಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸ್ವಯಂಕೃತಾ ಗಾಥಾ ಗಾಯತೀತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ದ್ವಿತೀಯಾದಿದಶಮಾನ್ತೇಷ್ವಹಃಸು ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟಿಷು ಸಂಸ್ಥಿತಾಸು ಸಾಮಾನ್ಯತ ಏಷೈವಾವೃತ್-ಪ್ರಕ್ರಮಹೋಮಾನಾಮಭಾವಃ ಇತಿ ಚಾವೃತ್ಪ್ರಕಾರಸಹಿತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತತ್ರ ಹೋತಾ ಕ್ರಮೇಣ ತೇಷು ರಾಜ್ಯಪರ್ಯಾಯೇಷು " ಯಮೋ ವೈವಸ್ವತೋ ರಾಜಾ ೨ ವರುಣ ಆದಿತ್ಯೋ ರಾಜಾ ೩ ಸೋಮೋ ವೈಷ್ಣವೋ ರಾಜಾ ೪ ಅರ್ಬುದಃ ಕಾದ್ರವೇಯೋ ರಾಜಾ ೫ ಕುಬೇರೋ ವೈಶ್ರವಣೋ ರಾಜಾ ೬ ಅಸಿತೋ ಧಾನ್ವೋ ರಾಜಾ ೭ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಸಾಮ್ಮದೋ ರಾಜಾ ೮ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯೋ ವೈಪಶ್ಯತೋ ರಾಜಾ ೯ ಧರ್ಮ ಇನ್ದ್ರೋ ರಾಜಾ ೧೦ " ಇಮಾನಿ ರಾಜ್ಯಪರ್ಯಾಯಾಣಿ ಸವಿಶೇಷಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ತಥೈತೇಷು ಪರ್ಯಾಯೇಷು ಪ್ರೋಕ್ತೇಷ್ವಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ಕ್ರಮೇಣ " ಸ್ಥವಿರೇಭ್ಯೋ ಯಜುಷಾಮೇಕಮ್ಪರ್ವ ೨ ಶೋಭನೇಭ್ಯೋ ಯುವಭ್ಯೋಽಥರ್ವಣಾಮೇಕಮ್ಪರ್ವ ೩ ಶೋಭನಾಭ್ಯೋ ಯುವತಿಭ್ಯೋಽಙ್ಗಿರಸಾಮೇಕಮ್ಪರ್ವ ೪ ಸರ್ಪವಿದ್ಭ್ಯಃ ಸರ್ಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ಪವಿದ್ಯಾಯಾ ಏಕಮ್ಪರ್ವ ೫ ಪಾಪಕೃದ್ಭ್ಯಃ ಸೇಲಗೇಭ್ಯೋ ದೇವಜನವಿದ್ಯಾಯಾ ಏಕಮ್ಪರ್ವ ೬ ಕುಸೀದಿಭ್ಯಃ ಕಾಂಚಿನ್ಮಾಯಾಂ ೭ ಮತ್ಸ್ಯಹನೇಭ್ಯೋ ಮತ್ಸ್ಯೇಭ್ಯಃ ಕಞ್ಚನೇತಿಹಾಸಂ ೮ ವಾಯೋವಿಧಿಕೇಭ್ಯೋ ವಯೋಭ್ಯಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪುರಾಣಂ ೯ ಅಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಕೇಭ್ಯಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಸಾಮ್ನಾಂ ದಶತಂ " ಬ್ರೂತೇತಿ ತತ್ತದ್ವಿದ್ಯಾಂಶಪ್ರತಿಪಾದನವಿಷಯಕಂ ಸಮ್ಪ್ರೈಷಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಚೇತ್ಯೇವಂರೂಪಾಯಾ ವಿಶೇಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏತಸ್ಯ ಪಾರಿಪ್ಲವಸಮಾಖ್ಯಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಪೂರ್ವಕಂ ಫಲಂ ನಿರೂಪ್ಯೋಪಸಂಹರಣಮ್ , ಏತತ್ಪಾರಿಪ್ಲವಸಮಾಖ್ಯಾನಂ ಯಾವತ್ಸಂವತ್ಸರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಪಾರಿಪ್ಲವಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ಷಷ್ಟ್ಯುತ್ತರತ್ರಿಶತದಿನಾತ್ಮಕಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದ್ದಶಾಹಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಬೃಹತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಸಂವತ್ಸರೇ ಸಮತೀತೇ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಮಿಷ್ಟಕಾಪಶುಂ ಕೃತ್ವಾ ದೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ವಿಧಾಯ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೀನಾಮುತ್ಸಾದನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರೈಕೇ ಸಾವಿತ್ರೀಷ್ಟೀರುತ್ಸಾದಯೇದಿತಿ, ಏಕೇ ಪುರೋಹಿತಸ್ಯಾಗ್ನಿಷು ಯಜೇತೇತಿ ಚಾಹುರಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ಸ್ವಮತೇನ ತು ದೀಕ್ಷಿತೋ ಯಜೇತೈವೈತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ದೀಕ್ಷಾ ದ್ವಾದಶ-ಉಪಸದೋ ದ್ವಾದಶ-ಸುತ್ಯಾಸ್ತಿಸ್ರೋ-ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತದ್ಗತಸಂಖ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭೂಯ ತಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಣವಸ್ತೋಮತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ವಜ್ರರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ದೀಕ್ಷಣೀಯಾಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತಾಯಾಂ ಸಾಯಂ ವಾಚಿ ವಿಸೃಷ್ಟಾಯಾಂ ಚೋಪಸಮೇತಾನ್ವೀಣಾಗಣಗಿನಃ ಪ್ರತಿ " ದೇವೈರಿಮಂ । ಯಜಮಾನಂ ಸಙ್ಗಾಯತ" ಇತ್ಯಧ್ವರ್ಯುಃ ಸಮ್ಪ್ರೇಷಂ ದದ್ಯಾತ್ತೇ ಚ ತಥಾ ಗಾಯನ್ತೀತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಏವಮೇವಾಹರಹರ್ವಾಚಿ ವಿಸೃಷ್ಟಾಯಾಮಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾಣಾಮನ್ತತಃ ಸಂಸ್ಥಾಯಾಂ ಪರಿಹೃತಾಸು ವಸತೀವರೀಷು ದೇವೈರೇನಂ ಯಜಮಾನಂ ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಮೇವ ಸುತ್ಯಾಸ್ವಹರಹಃ ಪರಿಹ್ವೃತಾಸು ವಸತೀವರೀಷೂದವಸಾನೀಯಾಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತಾಯಾಂ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿನೈನಂ ಯಜಮಾನಂ ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಮೇಧೇ ಏಕವಿಂಶತ್ಯರತ್ನಿಪರಿಮಾಣಾ ಏಕವಿಂ।ಶತಿರ್ಯೂಪಾ ಭವನ್ತಿ ತೇಷು ಮಧ್ಯಮೋ ಯೂಪೋ ರಜ್ಜುದಾಲೋಽನಿಷ್ಠಸ್ತದಭಿತೋ ದ್ವೌ ಯೂಪೌ ಪೈತುದಾರವೌ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯೋಽಭಿತ ಏವಂ ಷಟ್ ಷಟ್ ಬೈಲ್ವಖಾದಿರಪಾಲಾಶಾ ಯೂಪಾ ಇತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ರಜ್ಜುದಾಲಾಪರಪರ್ಯಾಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕವನಸ್ಪತೇರುತ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಮ್, ತದ್ವಿಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ಯೂಪಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮತ್ವಾಗ್ನಿಷ್ಠತ್ವಯೋರುಪಪಾದನಂ ಚ, ಏವಮೇವ ಕ್ರಮೇಣ ಪೀತು। ದಾರುಬಿಲ್ವಖದಿರಪಲಾಶವನಸ್ಪತೀನಾಮುತ್ಪತ್ತೇರುಪಪಾದನಮ್, ತತ್ತದ್ವನಸ್ಪತಿವಿಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ಯೂಪಾನಾಂ ಮಧ್ಯಮಯೂಪಸ್ಯಾಭಿತ ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಹಿರ್ನಿವೇಶನಸ್ಯ ಕಾರಣನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಯೂಪಗತಾಯಾ ಏಕವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಮಾಸರ್ತುಲೋಕಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏವಮಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ಸಾಮ್ಯಮುಪಪಾದ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೇಕವಿಂಶತಿಮಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾನ್ ಪಶೂನಾಲಭತೇ ಇತಿ ವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ವೈಕೃತಾನಾಮಾಶ್ವಮೇಧಿಕಾಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶೂನಾಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಕೃತೇನಾಗ್ನೀಷೋಮೀಯಪಶುಕರ್ಮಣಾ ಸಮಾನಮಿತ್ಯಭಿಧಾಯೇತ್ಯೇತತ್ಪೂರ್ವೇದ್ಯುಃ ಕರ್ಮೇತಿ ಪೂರ್ವದಿನಕರ್ಮಣ ಉಪಸಂಹರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೩।೫ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಗೋತಮಮತಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಪ್ರಥಮೇಽಹನಿ ಪ್ರಾತಃಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಂಸ್ಥಾಕಸ್ಯಾಹ್ನಿಕಸ್ಯ ಚತುಷ್ಟೋಮಾದಿವತ್ತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿದರ್ಶನಂ, ತತ್ರೈಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಾಮ ಚತುಃಸಾಮ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ ತೇ ಚ " ನಾಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೋ ನೋಕ್ಥ್ಯ ಇತಿ ವದನ್ತಃ " ಯದಿ ಚೈವಂ ಕುರ್ಯುಸ್ತದಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸ್ತೋತ್ರಿಯಂ ಶಸ್ತ್ವಾ ರಥನ್ತರಂ ಪೃಷ್ಠಂ ರಾಥನ್ತರಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಸಾರ್ದ್ಧಮನುರೂಪಂ ಶಂಸದೇವಂ ಕೃತೇಽಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಂಸ್ಥಮಹಃ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಭವತೀತ್ಯಾದಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ತಥಾ ಚಾಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಥಮೇಽಹನ್ಯೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನೈಕವಿಂಶತಿಃ ಸವನೀಯಾಃ ಪಶವಃ-ತೇ ಚ ಸರ್ವೇ ಆಗ್ನೇಯಾಃ ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮ ಚ ಸಮಾನಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನಾತ್ರ ದ್ವೇ ಖಿಲಪರಿಪಠಿತೇ ಪಶ್ವೇಕಾದಶಿನ್ಯೌ ಆಲಭೇತೇತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತತಃ ಸಂಸ್ಥಿತೇಽಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೇಽಹನಿ ಪರಿಹ್ವೃತಾಸು ವಸತೀವರೀಷು ಚಾಧ್ವರ್ಯುಃ " ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾಽಪಾನಾಯ ಸ್ವಾಹಾ " ಇತ್ಯಾದಿದ್ವಾದಶಭಿರನುವಾಕೈರನ್ನಹೋಮಾಞ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮನುವಾಕಗತದ್ವಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಮಾಸಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾನಮ್ , ಮಧ್ಯಮಮಹರೇಕವಿಂಶಸ್ತೋಮಕಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಪುರುಷರೂಪೇಣ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರೂಪೇಣ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯಮಾಹ್ನೋ ಹೌತ್ರೇ ಪ್ರಾತಃಸವನಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತತ್ರ "ಅಗ್ನಿಂ ತಂ ಮನ್ಯೇ ಯೋ ವಸುಃ" ಇತ್ಯೇತದಾಶ್ವಮೇಧಿಕಂ ಪಙ್ಕ್ತಿಚ್ಛನ್ದಸ್ಕಮಾಜ್ಯಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ವಾ ಐಕಾಹಿಕಮುಪಶಂಸತಿ ತಥಾ ಬಾರ್ಹತಂ ಚ ಪ್ರಉಗಂ ಮಾಧುಚ್ಛ।ನ್ದಸಂ ಚೋಭೇ ಅಪಿ ಶಸ್ತ್ರೇ ತ್ರಿಚಶಃ ಸಂಶಂತೀತ್ಯಾದಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್, ತತೋ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತತ್ರ ಮರುತ್ವತೀಯಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತಥಾ ನಿಷ್ಕೇವಲ್ಯಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತಸ್ತೃತೀಯಸವನಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ವೈಶ್ವದೇವಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಆಗ್ನಿಮಾರುತಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಮಧ್ಯಮಸ್ಯಾಹ್ನಃ ಏತೇಽಶ್ವಾದಯಃ ಪಞ್ಚದಶ ಪರ್ಯಙ್ಗ್ಯಾಃ ಪಶವಸ್ತಥಾ ವಸನ್ತಾದಿದೈವತ್ಯಾಃ ಕಪಿಞ್ಜಲಾದಯ ಆರಣ್ಯಾಃ ಪಶವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸ್ತಾವಕ಼ಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರೈತಾನೇಕವಿಂಶತಯೇ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದೇವತಾಭ್ಯ ಏಕವಿಂಶತಿಮೇಕವಿಂಶತಿಂ ಪಶೂನಾಲಭತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮೇಕಂ ಪಶುಕಲ್ಪಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಧ್ಯಮೇ ಯೂಪೇ ಸಪ್ತದಶೈವ ಪಶೂನಾಲಭತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಕಾಶೇಷು ತ್ರಯೋದಶ ತ್ರಯೋದಶಾರಣ್ಯಾನ್ಪಶೂನಾಲಭತೇ ಇತ್ಯಪರಸ್ಯ ಪಶುಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಮ್ , ಬಹಿಷ್ಪವಮಾನಸ್ತೋತ್ರಾತ್ಪುರಾಽಶ್ವಂ ನಿಕ್ತ್ವೋದಾನೀಯ ತೇನ ಸಹ ಪವಮಾನಾಯ ಸರ್ಪನ್ತೀತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ್ತುತೇ ಚ ಬಹಿಪವಮಾನೇಽಶ್ವಮಾಸ್ತಾವಮಾಕ್ರಮಯನ್ತಿ ಸ ತತ್ರ ಯದ್ಯವಜಿಘ್ರೇದ್ವಿವರ್ತೇತ ವಾ ತದಾ ಮೇ ಯಜ್ಞಃ ಸಮೃದ್ಧ ಇತಿ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯೇವಂ ವಿಜ್ಞಾನಕಥನಮ್ , ತತಸ್ತಮಶ್ವಮುಪಾಕೃತ್ಯಾಧ್ವರ್ಯುಃ "ಹೋತರಭಿಷ್ಟುಹಿ" ಇತಿ ಹೋತ್ರೇ ಸಮ್ಪ್ರೇಷಂ ದದಾತಿ, ಹೋತಾ ಚ “ಉಪಪ್ರಾಗಾಚ್ಛಸನಂ-ಉಪಪ್ರಾಗಾತ್ಪರಮಂ" ಇತ್ಯೇತದೃಗ್ದ್ವಯಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಏಕಾದಶಭಿರ್ಋಗ್ಭಿರಭಿಷ್ಟೌತೀತಿ ಚ ವಿಧಾನಂ, " ಯದಕ್ರನ್ದಃ" ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಸ್ತಾ ಏಕಾದಶರ್ಚಸ್ತ್ರಿಃಪ್ರಥಮಯಾ ತ್ರಿರುತ್ತಮಯಾ ಪಞ್ಚದಶ ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಜ್ರರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, "ಉಪಪ್ರಾಗಾಚ್ಛಸನಂ - ಉಪಪ್ರಾಗಾತ್ಪರಮಂ" ಇತ್ಯೇತದಶ್ವಸೂಕ್ತಾದುದ್ಧೃತಮೃಗ್ದ್ವಯಂ “ ಮಾ ನೋ ಮಿತ್ರೋ ವರುಣಃ" ಇತ್ಯೇವಮಾದಿ-"ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ವಾಜಿನಃ " ಇತ್ಯನ್ತಂ ಸೂಕ್ತಞ್ಚಾಧ್ರಿಗಾವಾವಪೇತ್ತತ್ರಾಪ್ಯೇತಾಮನ್ತಿಮಾಮೃಚ ವಙ್ಕ್ರೀಣಾಮ್ಪುರಸ್ತಾದ್ದಧಾತೀತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮೇಕೀಯಂ ಪಕ್ಷಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ನ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾನ್ತಿಮಯರ್ಚಾ ಸಾರ್ದ್ಧಮೇವ ಸಕಲಂ ಸೂಕ್ತಂ ಅನ್ತೇ- " ಉಪ ಪ್ರ" ಇತ್ಯೃಗ್ದ್ವಯಂ ಚಾವಪೇದೇವೇತಿ ಪಕ್ಷಾನ್ತರವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ "ಉಪ ಪ್ರ" ಇತ್ಯೃಗ್ದ್ವಯಮುಕ್ತ್ವಾ ಯದಧ್ರಿಗೋಃ ಪರಿಶಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ ತದಾಹೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಾಸೋಽಧಿವಾಸೋ ಹಿರಣ್ಯಂ ಚಾಶ್ವಾಯೋಪಸ್ತೀರ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೇನಮಶ್ವಮಧಿಸಂಜ್ಞಪಯನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸಂಜ್ಞಪ್ತೇಷು ಪಶುಷು ಕುಮಾರೀಪಞ್ಚಮ್ಯಶ್ಚತಸ್ರೋ ಯಜಮಾನಪತ್ನ್ಯೋಽನುಚರೀಣಾಂ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಶತಾನಿ ಪಾನ್ನೇಜನೈರುದಾನಯನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ನಿಷ್ಠಿತೇಷು ಪಾನ್ನೇಜನೇಷು ಮಹಿಷೀಮಶ್ವಾಯೋಪನಿಪಾದಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೈನಾಂ ಮಹಿಷೀಮಧಿವಾಸೇನ ಸಮ್ಪ್ರೋರ್ಣುವನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಶ್ವಸ್ಯ ಶಿಶ್ನಂ ಬಹಿರಾಯಮ್ಯಾಕೃಷ್ಯ ಚ ಮಹಿಷೀ ಸ್ವೋಪಸ್ಥೇ ವಿದಧಾತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತಯೋಃ ಶಯಾನಯೋರ್ಯಜಮಾನೋಽಶ್ವಮಭಿಮೇಥತೀತಿ ಸವಿಶೇಷಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುಃ ಕುಮಾರೀಮಭಿಮೇಥತಿ ಕುಮಾರೀ ಚ ತಮಧ್ವರ್ಯುಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮೇಥತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಿಷೀಮಭಿಮೇಥತಿ ಮಹಿಷ್ಯಾಃ ಶತಂ ರಾಜಪುತ್ರ್ಯೋಽನುಚರ್ಯಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮೇಥನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ ಉದ್ಗಾತಾ ವಾವಾತಾಮಭಿಮೇಥತಿ ವಾವಾತಾಯಾಃ ಶತಂ ರಾಜನ್ಯಾ ಅನುಚರ್ಯಶ್ಚೋದ್ಗಾತಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮೇಥನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಹೋತಾ ಪರಿವೃಕ್ತಾಮಭಿಮೇಥತಿ ಪರಿವೃಕ್ತಾಯಾಃ ಶತಂ ಸೂತಗ್ರಾಮಣ್ಯಾಂ ದುಹಿತರೋಽನುಚರ್ಯಶ್ಚ ಹೋತಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮೇಥನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಕ್ಷತ್ತಾ ಪಾಲಾಗಲೀಮಭಿಮೇಥತಿ ಪಾಲಾಗಲ್ಯಾಃ ಶತಂ ಕ್ಷಾತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹೀತೄಣಾಂ ದುಹಿತರೋಽನುಚರ್ಯಶ್ಚ ಕ್ಷತ್ತಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮೇಥನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಭಿಮೇಥಿಕಾನಾಂ ವಾಚಾಂ ಸರ್ವಕಾಮಾವಾಪ್ತಿಪ್ರಾಪಕತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪತ್ನ್ಯನುಚರ್ಯೋ ಮಹಿಷೀಮುತ್ಥಾಪಯನ್ತೀತರೇಽಧ್ವರ್ಯುಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಗಾತ್ರಾದಯ ಋತ್ವಿಜಶ್ಚ ಸುರಭಿಮತೀಮೃಚಂ ಪಠನ್ತೀತಿ ಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಯಜ್ಞೇ ಪೂತಾಯಾ ವಾಚೋ ವದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಗೋಮೃಗಾಜತೂಪರಾಽಶ್ವಾನಾಂ ವಪಾ ಅವದಾಯಾಹರನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ವಪಾ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಯ ತಥಾ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಶಙ್ಕಾಂ ನಿರಸ್ಯ ಚಾಶ್ವಸ್ಯೈವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಮೇದ ಆಹರೇದಿತರಾಶ್ಚ ನಿತ್ಯಾ ಇತ್ಯೇತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ವಪಾಸು ಶೃತಾಸು ಸತೀಷು ಸ್ವಾಹಾಕೃತಿಭಿಶ್ಚರಿತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಚಃ ಪ್ರತಿಪರೇತ್ಯ ಸದಸಿ ಪೂರ್ವದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಯಥಾಧಿಷ್ಣ್ಯಮುಪವಿಶ್ಯ ಹೋತ್ರಾದಯ ಋತ್ವಿಜೋ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಂ ವದನ್ತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ,
ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಮ್ - ತತ್ರ ಹೋತ್ರಧ್ವರ್ಯ್ವೋಃ -ಅಧ್ವರ್ಯುಹೋತ್ರೋಃ-ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಗಾತ್ರೋಃ-ಉದ್ಗಾತೃಬ್ರಹ್ಮಣೋಶ್ಚ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರೈರೇವ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತಃ ಸ್ವಸ್ವಧಿಷ್ಣ್ಯಾದುತ್ಥಾಯ ಸದಸೋಽಧಿ ಪ್ರಾಞ್ಚೋಽಗ್ರೇಣ ಹವಿರ್ದ್ಧಾನೇ ಆಸೀನಂ ಯಜಮಾನಮಭ್ಯಾಯತ್ಯ ಯಥಾಯತನಂ ಪರ್ಯುಪವಿಶನ್ತಿ ಹೋತ್ರಾದಯ ಋತ್ವಿಜ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಪುನರ್ಹೋತ್ರಧ್ವರ್ಯ್ವೋಃ - ಅಧ್ವರ್ಯುಹೋತ್ರೋ:-ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಗಾತ್ರೋಃ-ಉದ್ಗಾತೃಬ್ರಹ್ಮಣೋಃ ಅಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಯೋಶ್ಚ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರೈರೇವ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯವದನಸ್ಯ ಸರ್ವಕಾಮಾವಾಪ್ತಿರೂಪಂ ಫಲಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ,
ಮಹಿಮಗ್ರಹ ಪೂರ್ವೋಃ - ತತ್ರ ಚ ಉದಿತೇ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯೇ ಚಾಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಹಿರಣ್ಮಯೇನ ಪಾತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಮಹಿಮಾನಂ ಗ್ರಹಂ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮಹಿಮಗ್ರಹಸ್ಯ ಪುರೋರುಕ್ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಪ್ರೈಷಯಾಜ್ಯಾವಷಟ್ಕಾರಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ವಷಟ್ಕೃತೇ ಏವ ಹವನಮ್--ಅನುವಷಟ್ಕಾರೋ ನಾಸ್ತಿ-ಸರ್ವಹುತತ್ವಂ ಚ ಭವತೀತ್ಯಾದಿಮಹಿಮಗ್ರಹಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ವಪಾಪ್ರಚಾರಣಮ್-ತತ್ರ ವಪಾಹೋಮಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯಾನೇಕೇಷಾಂ ಪಕ್ಷಾಣಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗ್ವಪಾಪ್ರಚರಣಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ಜಾಬಾಲಸ್ಯ ಸತ್ಯಕಾಮಸ್ಯ ಮತೇನ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಸೌಮಾಪಯೋರ್ಮಾನುತನ್ತವ್ಯಯೋರ್ಮತೇನ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಶೈಲಾಲೇರ್ಮತೇನ ಸಹೇತುಕಂ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಭಾಲ್ಲವೇಯಸ್ಯ ಮತೇನ ಸಹೇತುಕಂ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಥಮ್ಯೇನ ವಿಹಿತೇ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪಕ್ಷೇ ಶೌನಕಸ್ಯೇನ್ದ್ರೋತಸ್ಯ ಸಮ್ಮತೇಃ ಕಾರಣಾನ್ತರಾಮಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಂ ವಪಾಪ್ರಚರಣೇ ಪಞ್ಚ ಪಕ್ಷಾನಾಖ್ಯಾಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮತೇನ ಷಷ್ಠಸ್ಯ ವಪಾಪ್ರಚರಣಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿರೂಪಣಮ್,
ಉತ್ತರೋ ಮಹಿಮಗ್ರಹಃ - ತತ್ರ ಹುತಾಸು ವಪಾಸು ಚಾಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ರಾಜತೇನ ಪಾತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಮಹಿಮಾನಂ ಗ್ರಹಂ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ತಸ್ಯ ಮಹಿಮಗ್ರಹಸ್ಯ ಪುರೋರುಕ್ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಪ್ರೈಷಯಾಜ್ಯಾವಷಟ್ಕಾರಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಸ್ಯ ಗ್ರಹಸ್ಯ ವಷಟ್ಕೃತೇ ಏವ ಹವನಮ್-ಅನುವಷಟ್ಕಾರೋ ನಾಸ್ತಿ - ಸರ್ವಹುತತ್ವಂ ಚ ಭವತೀತ್ಯಾದಿಮಹಿಮಗ್ರಹಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಇತರಪಶೂನಾಂ ಲೋಹಿತಾವದಾನಪ್ರಕಾರಮನೂದ್ಯಾಶ್ವಸ್ಯ ಲೋಹಿತಾವದಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್, ಅಶ್ವಸ್ಯ ಲೋಹಿತಾವದಾನೇ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಸಾತ್ಯಯಜ್ಞಿಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಪೂರ್ವೋದಿತಪಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಂ, ತತಃ ಪ್ರಾತರನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯೋಕ್ಥ್ಯಸಂಸ್ಥಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಸ್ಯಾಹ್ನಃ ಸಮ್ಪತ್ತೇಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರೈಕೇಷಾಂ ಮತೇನೈಕವಿಂಶತಿಃ ಸವನೀಯಾಃ ಪಶವಃ ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಸವನೀಯಾಃ ಪಶವಃ - ತೇ ಚ ಸರ್ವೇ ಆಗ್ನೇಯಾಃ-ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕರ್ಮ ಚ ಸಮಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತಿ,
೪ ದೈವಾಪೇನೇನ್ದ್ರೋತೇನ ಯಾಜಿತಸ್ಯ ಪಾರಿಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಜನಮೇಜಯಸ್ಯದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಶ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾನಿರಸನರೂಪಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಗಾಥಯಾಽಭಿಗೀತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಭೀಮಸೇನೋಗ್ರಸೇನಶ್ರುತಸೇನಾನಾಂ ಪಾರಿಕ್ಷಿತೀಯಾನಾಂ ತಥಾಽಽಹ್ಣಾರದೌರ್ಗ್ರಹಮರುತ್ತಪಾಞ್ಚಾಲಾನಾಂ ರಾಜ್ಞಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಶ್ವಮೇಧಿಕಸ್ಯಾತಿರಾತ್ರಸಂಸ್ಥಸ್ಯ ತೃತೀಯಸ್ಯಾಹ್ನಃ ಪ್ರಾಕೃತಾತ್ಸರ್ವಸ್ತೋಮಾತಿರಾತ್ರಾದಧಿಕಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗೌರಾಯುರಭಿಜಿದ್ವಿಶ್ವಜಿನ್ಮಹಾವ್ರತಾಪ್ತೋರ್ಯಾಮಾತಿರಾತ್ರರೂಪಾಃ ಸಪ್ತ ವಿಕಲ್ಪಾ ಭವಂತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಗಾಥಯಾಽಭಿಗೀತಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾನಂ, ತ್ರಿಷ್ವಪ್ಯಹಃಸು ಸ್ತೋಮಾನ್ತರಾಣಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವತಾಽಶ್ವಮೇಧೇನ ದ್ವೈಪಾಯನೋ ರಾಜಾ ಈಜೇ ಇತಿ ಗಾಥಯಾಽಭಿಗೀತಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ತಥಾ ತ್ರಿಷ್ವಪ್ಯಹಃಸು ಪವಮಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವತಾಽಶ್ವಮೇಧೇನ ದೌಷ್ಯನ್ತಿರ್ಭರತೋ ರಾಜಾ ಈಜೇ ಇತಿ ಗಾಥಯಾಽಭಿಗೀತಸಹಿತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅತ್ರೋಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ದ್ವಿತೀಯಾತೃತೀಯಾಚತುರ್ಥೀಭಿರ್ಗಾಥಾಭಿರಭಿಗೀತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದಿವಸೇಷು ಏಕವಿಂಶಸ್ತೋಮವತಾಽಶ್ವಮೇಧೇನ ಯಾಜ್ಞತುರ ಋಷಭೋ ರಾಜಾ ಈಜೇ ಇತಿ ಗಾಥಯಾಽಭಿಗೀತಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ತಥಾ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದಿವಸೇಷು ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶವತಾಽಶ್ವಮೇಧೇನ ಸಾತ್ರಾಸಹಃ ಶೋಣೋ ರಾಜಾ ಈಜೇ ಇತಿ ಗಾಥಯಾ। ಽಭಿಗೀತಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್ , ಅಸ್ಮಿನ್ನುಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ದ್ವಿತೀಯಾತೃತೀಯಾಭ್ಯಾಂ ಗಾಥಾಭ್ಯಾಮಭಿಗೀತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗೋವಿನತಸ್ತೋಮವತಾ। ಽಶ್ವಮೇಧೇನ ಸಾತ್ರಾಜಿತಃ ಶತಾನೀಕೋ ರಾಜಾ ಈಜೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಗೋವಿನತಸಂಜ್ಞಕಸ್ತೋಮಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ಗೋವಿನತಸ್ತೋಮವಿಷಯಕಸ್ಯ ಚತಸೃಭಿರ್ಗಾಥಾಭಿರಭಿಗೀತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ವಿಜಯಮಧ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಯದುತ್ಪನ್ನಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಹೋತೃಬ್ರಹ್ಮಾಧ್ವರ್ಯೂದ್ಗಾತೃಭ್ಯಃ ಪ್ರದೇಯಂ ಭೂಮಿಪುರುಷಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವರ್ಜಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ತಥೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಮ್, ಉದಯನೀಯೇಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸಮಾಪ್ತಾಯಾಂ ಸಪ್ತ ಮೈತ್ರಾವರುಣ್ಯಃ ಸಪ್ತ ವೈಶ್ವದೇವ್ಯಃ ಸಪ್ತ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾ ಏವಮೇಕವಿಂಶತಿಂ ವಶಾ ಅನೂಬನ್ಧ್ಯಾಮಾಲಭೇತೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅನೂಬನ್ಧ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾ ಏಕವಿಂಶತಿಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಮಾಸರ್ತುಲೋಕಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಥೋದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತಾಯಾಂ ಮಹಿಷ್ಯಾದಿಕಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಜಾಯಾಃ --ಪಞ್ಚಮೀಂ ಕುಮಾರೀಮ್-ಅನುಚರೀಣಾಂ ಚತ್ವಾರಿ ಶತಾನಿ ಚ ಯೇನ ಸಹ ಯಯಾಽಭಿಮೇಥಿಕಃ ಸಂವಾದಃ ಕೃತಸ್ತಾಸ್ತೇಭ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ವೇನ ದದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಂ ವಸನ್ತಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತ್ಯೃತು ಷಟ್ ಷಡಾನೇಯಾನೈನ್ದ್ರಾನ್ಪಾರ್ಜನ್ಯಾನ್ಮಾರುತಾನ್ವಾ ಮೈತ್ರಾವರುಣಾನೈನ್ದ್ರಾವೈಷ್ಣವಾನೈನ್ದ್ರಾಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾನೃಪಶೂನಾಲಭ್ಯ ಯಜೇತೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಋತುಪಶುಗತಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಕ್ಷರಸಂಖ್ಯಾಕಬೃಹತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತ್ಯಶ್ವಮೇಧಃ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೩।೬ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪುರುಷಮೇಧಃ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ತಾವದತಿಷ್ಠಾಫಲವತಃ ಪುರುಷಮೇಧಸ್ಯ ಕ್ರತೋರುತ್ಪತ್ತೇರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್, ತಸ್ಯೈತಸ್ಯ ಪುರುಷಮೇಧಸ್ಯ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿರ್ದೀಕ್ಷಾ ದ್ವಾದಶೋಪಸದಃ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಪುರುಷಮೇಧಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ರಾತ್ರೋ ಭವತೀತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಿರಾಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತಸ್ಮಿನ್ನುಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಇದಾನೀಮೇವಾಭಿಹಿತಾಯಾ ವಿರಾಜಶ್ಚತ್ವಾರೋ ದಶಕವರ್ಗಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರೋಪವಸಥೇಽಹ್ನಿ ಏಕಾದಶ ಯೂಪಾ ಏಕಾದಶಾಗ್ನೀಷೋಮೀಯಾಃ ಪಶವಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮ ಚ ಸಮಾನಮಿತ್ಯೇತತ್ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ಗತೈಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಥಾ ಸುತ್ಯಾಸ್ವೈಕಾದಶಿನಾಃ ಪಶವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ಗತೈಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವವತ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪುರುಷಮೇಧಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಯಜ್ಞಕ್ರತುಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪಂಚವಿಧಯಜ್ಞಪಶುಋತ್ವಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಏವಂ ಯಜ್ಞವಿರಾಜೋಽಧಿದೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಮುಪಾಸನಮಭಿಧಾಯ ಪುರುಷಮೇಧಿಕೇಷು ಸೌತ್ಯೇಷ್ವಹಃಸು ಕರ್ತವ್ಯಾ ಅಹಃಸಂಸ್ಥಾ ಅಭಿಧಾಯ ಚ ತಾಸಾಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿದೈವೋಪಾಸನಸ್ಯ ಸಫಲಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಪುರುಷಮೇಧಿಕಾನಾಂ ಸೌತ್ಯಾನಾಮಹ್ನಾಂ ಲೋಕರ್ತುರೂಪೇಣಾಧಿದೇವತಸಮ್ಪತ್ತೇರ್ಋತ್ವಾತ್ಮರೂಪೇಣಾಧ್ಯಾತ್ಮಸಮಾತ್ತೇಶ್ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪುರುಷಮೇಧಶಬ್ದಸ್ಯಾಧಿದೈವಿಕಮಾಧಿಯಾಜ್ಞಿಕಂ ಚ ನಿರ್ವಚನಮ್, ತತ್ರ ಪುರುಷಮೇಧಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮೇಽಹನಿ ಪುರುಷಪಶೂನಾಲಭತೇ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತೇ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯಃ ಪುರುಷಪಶವೋ ಮನ್ತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಏಕೈಕಸ್ಯಾಂ ಕಣ್ಡಿಕಾಯಾಂ ದಶ ದಶ ಪಶವೋಽಭಿಹಿತಾಸ್ತಾನನೂದ್ಯಾಲಭತ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯೈತಸ್ಯಾ ದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿರಾಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏವಂ ದಶದಶಪಶ್ವಭಿಧಾಯಿಕಾ ಏಕಾದಶ ಕಣ್ಡಿಕಾಸ್ತದ್ಗತಾನ್ಪಶೂನನೂದ್ಯಾಲಭತ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾ ಏಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಧ್ಯಮೇಽಗ್ನಿಷ್ಠೇ ಯೂಪೇ ಅಷ್ಟಾಚತ್ವಾರಿಂಶತಂ ಪಶೂನ್ನಿಯುಜ್ಯಾಲಭತ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯೈತಸ್ಯಾ ಅಷ್ಟಾಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಸಖ್ಯಾಯಾ ಜಗತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಇತರೇಷು ಯೂಪೇಷ್ವೇಕಾದಶೈಕಾದಶ ಪಶೂನ್ನಿಯುಜ್ಯಾಲಭತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೈತಸ್ಯಾ ಏಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಉತ್ತಮಾಂಶ್ಚಾಷ್ಟೌ ಪಶೂನಾಲಭತ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯೈತಸ್ಯಾ ಅಷ್ಟಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಏತೇಷಾಮುತ್ತಮಾನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಮ್,
ಪಶೂನುಪಾಕರಿಷ್ಯನ್ನಧ್ವರ್ಯುಃ " ದೇವ ಸವಿತಃ-ತತ್ಸವಿತುಃ-ವಿಶ್ವಾನಿ ದೇವ" ಇತ್ಯೇತಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸಾವಿತ್ರೀರಾಹುತೀರ್ಜುಹೋತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , " ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕ್ಷತ್ರಾಯ ರಾಜನ್ಯಂ ಮರುದ್ಭ್ಯೋ ವೈಶ್ಯಂ ತಪಸೇ ಶೂದ್ರಮ್" ಇತ್ಯೇತಾನ್ಪಶೂಂಸ್ತದೇವತಾಶ್ಚೇತರಪಶುತದ್ದೇವತಾನಾಮುಪಲಕ್ಷಕತ್ವೇನಾನೂದ್ಯ ತೇಷಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ, ಪೂರ್ವಂ ಯಾ ವಿಹಿತಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯ ಆಹುತಯಸ್ತಾ ಆಜ್ಯೇನ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ನಿಯುಕ್ತಾನ್ಪುರುಷಾನ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ದಕ್ಷಿಣತಃ " ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷಃ " ಇತ್ಯೇತೇನ ಷೋಡಶರ್ಚೇನ ನಾರಾಯಣೇನ ಪುರುಷಸೂಕ್ತೇನಾಭಿಷ್ಟೌತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ, ತೇ ಚ ಸರ್ವೇ ಪಶವಃ ಸಂಜ್ಞಪನವರ್ಜಿತಾಃ ಕೇವಲಂ ಪರ್ಯಗ್ನಿಕೃತಾ ಬಭೂವುರತಸ್ತದ್ದೇವತ್ಯಾ ಆಹುತಯ ಆಜ್ಯೇನ ಹೋತವ್ಯಾಃ ಪರ್ಯಗ್ನಿಕೃತಾಂಸ್ತಾನ್ಪಶೂಂಸ್ತೂತ್ಸೃಜೇದೇವೇತ್ಯಶರೀರಿವಾಙ್ನಾರಾಯಣಸಂವಾದದ್ವಾರಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಐಕಾದಶಿನೈಃ ಪಶುಭಿರೇನಂ ಯಜ್ಞಂ ಸಂಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ವಿಧಾಯೈತಸ್ಯಾ ಏಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಉದಯನೀಯೇಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ಥಿತಾಯಾಂ ತಿಸ್ರೋ ಮೈತ್ರಾವರುಣೀಃ-ತಿಸ್ರೋ ವೈಶ್ವದೇವೀಃ ಪಞ್ಚ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾಃ-ಏವಮೇಕಾದಶ ವಶಾ ಅನೂಬನ್ಧ್ಯಾ ಆಲಭತ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯೈತಸ್ಯಾ ಏಕಾದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಟುಬಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಸ್ತ್ರೈಧಾತವ್ಯುದವಸಾನೀಯೇಷ್ಟಿರ್ಭವತೀತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ವಿಜಯಮಧ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಯದುತ್ಪನ್ನಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಹೋತೃ ಬ್ರಹ್ಮಾಧ್ವರ್ಯೂದ್ಗಾತೃಭ್ಯಃ ಪ್ರದೇಯಂ ಸಪುರುಷಂ ಭೂಮಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವರ್ಜಂ ಯಥಾ ಭವೇತ್ತಥೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಯದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಪುರುಷಮೇಧೇನ ಯಜೇತ ತದಾ ಸರ್ವಸ್ವಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ
ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ ಆತ್ಮನ್ಯಗ್ನೀ ಸಮಾರೋಹ್ಯೋತ್ತರನಾರಾಯಣೇನಾದಿತ್ಯಮುಪಸ್ಥಾಯ ಚಾನಪೇಕ್ಷಮಾಣೋಽರಣ್ಯಮಭಿಪ್ರೇಯಾದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ಯದಿ ವಾ ಗ್ರಾಮೇ ವಿವತ್ಸೇತ್ತದಾಽರಣ್ಯೋರಗ್ನೀ ಸಮಾರೋಹ್ಯ ಪೂರ್ವವದುತ್ತರನಾರಾಯಣೇನೈವಾದಿತ್ಯಮುಪಸ್ಥಾಯ ಗೃಹೇಷು ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಯೇದ್ಯಾನಭ್ಯಾಪ್ನುಯಾತ್ತಾಂಶ್ಚ ಯಜ್ಞಕ್ರತೂನಾಹರೇತೇತಿ ಚ ವಿಧಾನಂ, ಸ ಏಷ ಪುರುಷಮೇಧಃ ಸರ್ವಸ್ಮೈ ನಾನುವಕ್ತವ್ಯಃ ಕಿನ್ತು ಜ್ಞಾತಪ್ರಿಯಾನೂಚಾನೇಭ್ಯ ಏವ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪುರುಷಾರ್ಥಪ್ರತಿಷೇಧಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
ಇತಿ ಪುರುಷಮೇಧಃ ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೩।೭ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಸರ್ವಮೇಧಃ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮ ಸರ್ವಕಾಮನಯಾsನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ಸರ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಕ್ರತೋರುತ್ಪತ್ತೇರಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ, ಸ ಏಷ ಸರ್ವಮೇಧಾಖ್ಯೋ ಯಜ್ಞಕತುರ್ದಶರಾತ್ರೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೈತಸ್ಯ ದಶಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿರಾಡಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಅಸ್ಯ ಸರ್ವಮೇಧಸ್ಯ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪರಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸರ್ವಮೇಧೇ ಪ್ರಥಮದಿವಸೋಽಗ್ನಿಷ್ಟುನ್ನಾಮೈಕಾಹೋಽಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಂಸ್ಥೋ ಭವತಿ-ತತ್ರ ಆಗ್ನೇಯಾ ಗ್ರಹಾಃ-ಆಗ್ನೇಯ್ಯಃ ಪುರೋರುಚಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ-ಇತ್ಯಾದಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯದಿವಸ ಇನ್ದ್ರಸ್ತುದುಕ್ಥ್ಯೋ ಭವತಿ-ತತ್ರ ಐನ್ದ್ರಾ ಗ್ರಹಾಃ-ಐನ್ದ್ರ್ಯಃ ಪುರೋರುಚಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ-ಇತ್ಯಾದಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತೃತೀಯ ದಿವಸಃ ಸೂರ್ಯಸ್ತುದುಕ್ಥ್ಯೋ ಭವತಿ-ತತ್ರ ಸೌರ್ಯಾ ಗ್ರಹಾಃ ಸೌರ್ಯಃ ಪುರೋರುಚಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ-ಇತ್ಯಾದಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಚತುರ್ಥದಿವಸೋ ವೈಶ್ವದೇವಸ್ತುದುಕ್ಥ್ಯೋ ಭವತಿ-ತತ್ರ ವೈಶ್ವದೇವಾ ಗ್ರಹಾಃ-ವೈಶ್ವದೇವ್ಯಃ ಪುರೋರುಚಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಪಞ್ಚಮದಿವಸ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಪಞ್ಚಮೋ ದಿವಸೋ ಭವತಿ ಮೇಧ್ಯಮತಶ್ವಮಾಲಭತೇ ಇತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಷಷ್ಠೋ ದಿವಸಃ ಪೌರುಷಮೇಧಿಕೋ ಮಧ್ಯಮೋ ದಿವಸೋ ಭವತಿ ತತ್ರ ಮೇಧ್ಯಾನ್ಪುರುಷಾನಾಲಭತೇ ಇತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತಮದಿವಸೋಽಪ್ತೋರ್ಯಾಮಾತ್ಮಕೋ ಭವತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ತದ್ಗತೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾವಿಶೇಷಸಹಿತಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅಷ್ಟಮದಿವಸಸ್ತ್ರಿಣವಸ್ತೋಮಕೋ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ನವಮದಿವಸಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶಸ್ತೋಮಕೋ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ದಶಮದಿವಸೋ ವಿಶ್ವಜಿತ್ಸರ್ವಪೃಷ್ಠೋಽತಿರಾತ್ರೋ ಭವತೀತಿ ಸಕಾರಣಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ವಿಜಯಮಧ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಯದುತ್ಪನ್ನಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಹೋತೃಬ್ರಹ್ಮಾಧ್ವರ್ಯೂದ್ಗಾತೃಭ್ಯಃ ಪ್ರದೇಯಂ ಸಭೂಮಿಪುರುಷಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವರ್ಜಂ ಯಥಾ ಭವೇತ್ತಥೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನವಿಧಾನಂ, ಭೌವನಸ್ಯ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣೋ ರಾಜ್ಞೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಸರ್ವಮೇಧೇನ ಯಷ್ಟುಃ ಸರ್ವಮೇಧಂ ವೇದಿತುಶ್ಚಾತಿಷ್ಠಾರೂಪಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಏತಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾಣಂ ರಾಜಾನಂ ಕಶ್ಯಪೋ ಯಾಜಯಾಞ್ಚಕಾರ ತಸ್ಮಿನ್ಸರ್ವಮೇಧೇ ಯದಾ ಚ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಅಸ್ಮೈ ಕಶ್ಯಪಾಯ ಭೂಮಿಂ ದಾತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ತದಾ " ನ ಮಾಂ ಕಶ್ಚನ ಮರ್ತ್ಯಃ ಕದಾಽಪಿ ದಾತುಮರ್ಹತಿ, ಹೇ ! ವಿಶ್ವಕರ್ಮಸ್ತ್ವಂ ಮನ್ದೋಽಸಿ, ಯದಿ ಬಲಾನ್ಮಾಂ ದಾಸ್ಯತಿ ತರ್ಹಿ ಸಲಿಲೇ ಮಗ್ನಾ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ತತಶ್ಚ ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ವೃಥಾ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದ್ಯಾರ್ಥಕಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಭೂಮಿರ್ಜಗಾವಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಸರ್ವಮೇಧಃ।
ಇತಿ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ


೧೩।೮ ಅಥ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪಿತೃಮೇಧಃ-ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಶ್ಮಶಾನಕರಣಂ ಶ್ಮಶಾನಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ ಚ, ಏಷ ಚ ಪಿತೃಮೇಧಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕಿನ್ತು ಪಿತುಃ ಸಂವತ್ಸರಾಸ್ಮೃತೌ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಬಹುಕಾಲಾತಿಕ್ರಮಣೋತ್ತರಮಪಿ ಪಿತುರ್ಮರಣಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಸ್ಮೃತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಸಮೇಷು ಸಂವತ್ಸರೇಷು-ಅಸ್ಮೃತೌ ಚ ಸತ್ಯಾಮಯುಗ್ಮೇಷು ಸಂವತ್ಸರೇಷು ಪಿತೃಮೇಧ: ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪಪುರಃಸರಮಭಿಧಾನಂ, ತದ್ವದಯಂ ಪಿತೃಮೇಧಃ ಏಕತಾರಕೇ ನಕ್ಷತ್ರೇಽಥವಾಽಮಾವಾಸ್ಯಾರೂಪೇ ಏಕನಕ್ಷತ್ರೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಯಂ ಪಿತೃಮೇಧಃ ಶರದಿ ಮಾಘೇ ನಿದಾಘೇ ವಾ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದನ, ಪೂರ್ವಂ ಶ್ಮಶಾನಕರಣಂ ವಿಹಿತಮಿದಾನೀಂ ತಚ್ಛ್ಮಶಾನಂ ಚತುರ್ದಿಕ್ಷು ಚತುಃಸ್ರಕ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದೇವಾಸುರಸ್ಪರ್ದ್ಧಾಯಾ ಇತಿಹಾಸದ್ವಾರಾ ಪ್ರಕಥನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ದೈವ್ಯಃ ಪ್ರಜಾ ದೇವಾನುಕಾರೇಣ ಶ್ಮಶಾನಂ ಚತುಃಸ್ರಕ್ತಿ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯಾಸುರ್ಯಃ ಪ್ರಜಾ ಅಸುರಾನುಕಾರೇಣ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರಂ ಶ್ಮಶಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಏತಚ್ಚ ಶ್ಮಶಾನಂ ಗ್ರಾಮಾದ್ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಶ್ಮಶಾನಕರಣಾರ್ಥಂ ಭೂಮಿಜೋಷಣೋಪಕ್ರಮಣಂ, ತಥಾ ಚೈತಚ್ಛ್ಮಶಾನಮುದೀಚೀನಪ್ರವಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಾಪ್ರವಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾನಿಷ್ಟಫಲಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ನಿರಾಕರಣಂ, ದಕ್ಷಿಣಾಪ್ರವಣಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪುನಃ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯೋದಕ್ಪ್ರವಣತ್ವತೀತಿ ಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪುನರೇತಚ್ಛ್ಮಶಾನಂ ಸಮಭೂಮೌ-ತತ್ರಾಪಿ ರಮಣೀಯೇ ಸುಖನೀಯೇ ಚ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ದೂರಾಧ್ವನಿ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ವೃಕ್ಷಗುಲ್ಮಾದ್ಯಾಕಾಶವರ್ಜಿತೇ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ವೃಕ್ಷಗುಲ್ಮಾದಿಭಿಃ ಸಮನ್ತಾತ್ಸಂವೃತೇ ಸತ್ಯಧಸ್ತಾಪಿನಿ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ಪಾರ್ಶ್ವತೋಽವಕಾಶವರ್ಜಿತೇ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಪಿ ವನಗಿರಿದೇವಗೃಹಾದಿನಾ ಚಿತ್ರೇಽರ್ಥಾದ್ದರ್ಶನೀಯೇ ಪ್ರದೇಶೇ ತತ್ರಾಪ್ಯೂಷರೇ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ವೀರಿಣಮಿಶ್ರೇ ಔಷಧಿಮೂಲಸಹಿತ ಪ್ರದೇಶೇ-ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶಾಖಶರಾಶ್ವಗನ್ಧಾಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಧ್ಯಾಣ್ಡಾದಿವಿವರ್ಜಿತೇ ಪ್ರದೇಶೇ ತತ್ರಾಪ್ಯಶ್ವತ್ಥವಿಭೀತಕತಿಲ್ವಕಸ್ಫೂರ್ಜಕಹರಿದ್ರುನ್ಯಗ್ರೋಧಾನಾಂ ಯೇ ಚ ಪಾಪನಾಮಾನೋ ವೃಕ್ಷಾಸ್ತೇಷಾಮನನ್ತಿಕೇ ಪ್ರದೇಶೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಶ್ಮಶಾನೋಚಿತಪ್ರದೇಶಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಪುನಸ್ತಚ್ಛ್ಮಶಾನಮಗ್ನಿಚಿತೋಽಗ್ನಿವಿಧಯಾ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ಪುನರಪ್ಯೇತಚ್ಛ್ಮಶಾನಂ ಮಹನ್ನ ಕುರ್ಯಾತ್ಕಿನ್ತು ಯಾವಾನಪಕ್ಷಪುಚ್ಛೋಽಗ್ನಿಸ್ತಾವನ್ಮಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಮಾತ್ರಂ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರತಶ್ಚ ಪೃಥುತರಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾಯ ತದಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ವಲಿತಾಭೀ ರಜ್ಜುಭಿಃ ಪರ್ಯಾತನ್ಯಾದಿತಿ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಶ್ಮಶಾನೇ ಯಾವತಿ ಪ್ರದೇಶೇಽಸ್ಥಿನಿವಾಪಃ ಸಮ್ಭವೇತ್ತಾವನ್ತಂ ಪ್ರದೇಶಂ ಲಾಙ್ಗಲೇನೋದ್ಧನ್ಯಾದಿತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಮಾತ್ರಮೇವೋದ್ಧನ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ವಮತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಸ್ತ್ರೈರಿಷ್ಟಕಾನ್ತರ್ದ್ಧಾನಂ ಕೃತ್ವಾಽಸ್ಥೀನಿ ನಿವಪನ್ತೀತ್ಯೇಕೀಯಂ ಮತಮುಪನ್ಯಸ್ಯಾನನ್ತರ್ದ್ಧಾಯ ನಿವಪನ್ತೀತಿ ಪುನರನ್ಯದೀಯಸ್ಯ ಮತಸ್ಯ ಸೇತಿಹಾಸಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಷೇತ್ರಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಚಿತಿಪರಿಶ್ರಿದಪೇಕ್ಷಯಾಽಪರಿಮಿತಾಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಿದ್ಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಯತಿ -- ತತ್ರಾಗ್ನಿಕೀನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಯಜುಷಾ ಪರಿಶ್ರಯಣಮೇತಾಸಾಂ ಪೈತೃಮೇಧಿಕೀನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ತು ತೂಷ್ಣೀಂ ಪರಿಶ್ರಯಣಂ-ಯದೇವಾಗ್ನಿಕೀನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ ತದೇವೈತಾಸಾಂ ಪೈತೃಮೇಧಿಕೀನಾಂ ಪರಿಶ್ರಿತಾಮಿತ್ಯೇತತ್ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಪಲಾಶಶಾಖಯಾ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯುದೂಹನಮರ್ಥಾತ್ತೃಣಪರ್ಣಾದಿಭಿರ್ವಿಹೀನೀಕರಣಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರರ್ಗ್ಯಜೂಂಷೀ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಅಸ್ಯಾಃ ಪಿತ್ರ್ಯಾಯಾಃ ಪಲಾಶಶಾಖಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ನಿರಸನಮಿರತಸ್ಯಾಸ್ತೂತ್ತರಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಶ್ಮಶಾನಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣತ ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನೋತ್ತರತೋ ವಾ ಸೀರಂ ಯುನಕ್ತೀತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಸ್ಯೇಚ್ಛಾವಿಕಲ್ಪತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಯುಂಕ್ತೇತಿ ಸಮ್ಪ್ರೇಷ್ಯಾಮಿಮನ್ತ್ರಯತ ಇತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತಚ್ಚ ಸೀರಂ ಷಡ್ಗವಂ ಭವತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಯಜುರ್ಭಿಶ್ಚತಸೃಣಾಂ ಸೀತಾನಾಂ ಕರ್ಷಣಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ ಆತ್ಮನೋ ವಿಕರ್ಷಣಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಸೀತಾವಿಕರ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ಸೀರಂ ವಿಮುಞ್ಚತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾಯಾಸ್ಯ ಪಿತ್ರ್ಯಸ್ಯ ಸೀರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ನಿರಸನಂ ತದಿತರಸ್ಯ ದೈವಸ್ಯ ತೂತ್ತರಸ್ಯಾಂ ನಿರಸನಮಿತಿ ಸಕಾರಣಮಮಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ಸರ್ವೌಷಧಂ ವಪತೀತಿ ವಿಧಾಯ ಯಚ್ಚಾಗ್ನಿಕಂ ಸರ್ವೋಷಧವಪನಂ ತದ್ಬಹ್ವೀಭಿರ್ಋಮ್ಭಿರಿದಂ ಪೈತೃಮೇಧಿಕಂ ಚ ಸರ್ವೋಷಧವಪನಮೇಕಯರ್ಚಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ವಪನಸಾಧನಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯವರ್ಣನಂ, ತತಃ ಸೂರ್ಯೋದಯಸಮಕಾಲಂ ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ಪ್ರೇತಾಸ್ಥಿನಿವಪನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪ್ರೇತಾಸ್ಥಿನಿವಪನೇ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಯೋರಭಿಪ್ರಾಯಾರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ ದ್ವಿತೀಯಮನ್ತ್ರೇಽಸೌಸ್ಥಾನೇ ನಾಮಾದೇಶಕರಣಕಥನಂ ಚ, ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಂ ಗತ್ವಾಽನುಚ್ಛ್ವಸನ್ಕುಮ್ಭಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯಾನಪೇಕ್ಷಮಾಣ ಏಹೀತಿ ಕಞ್ಚಿತ್ಪುರುಷಂ ಪ್ರೇಷ್ಯೇದಿತಿ ವಿಧಾಯ ಯಥಾಪ್ರೇಷಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ “ಪರಂ ಮೃತ್ಯೋ" ಇತೀಮಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜಪೇದಿತಿ ವಿಧಾಯ ಚ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ನಿಹಿತಾನಾಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಯಥಾಙ್ಗಂ ಪರಿಕಲ್ಪನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತಸ್ತ್ರಯೋದಶ ಪಾದಮಾತ್ರ್ಯ ಇಷ್ಟಕಾ ಲೇಖಾರೂಪಲಕ್ಷಣವರ್ಜಿತಾ ಭವನ್ತಿ--ಯಾ ಏವಾಗ್ನಿಕ್ಯಃ ಪಾದಮಾತ್ರ್ಯ ಇಷ್ಟಕಾಸ್ತಾಃ ಏವೈತಾಃ ಆಗ್ನಿಕೀರಿಷ್ಟಕಾ ಯಜುಷೋಪದಧಾತೀಮಾಶ್ಚ ತೂಷ್ಣೀಮುಪದಧಾತೀತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಾಸಾಂ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಪಾದಮಾತ್ರೀಣಾಂ ತ್ರಯೋದಶಾನಾಮಿಷ್ಟಕಾನಾಂ ಕೃಷ್ಟಕ್ಷೇತ್ರಮಧ್ಯೇ ಉಪಧಾನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಮ್--ಉಪಧಾನದ್ವಾರಾಽಗ್ನಿಚಿತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಸಮ್ಪಾದನಂ ಚ, ಪ್ರದರಾತ್ಪುರೀಷಾಹರಣಪ್ರೈಷಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರೈಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪ್ರದರಾತ್ಪುರೀಷಮಾಹೃತ್ಯ ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನ ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣಾವಾನ್ತರದೇಶೇ ಕರ್ಷೂ ಖಾತ್ವಾ ತತಃ ಪುರೀಷಮಭ್ಯಾಭ್ಯಾಹೃತ್ಯೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಸ್ಯೇಚ್ಛಾವಿಕಲ್ಪತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ತೇನ ಪುರೀಷೇಣ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರತಶ್ಚ ಶ್ಮಶಾನಕರಣವಿಧಾನಂ, ತಚ್ಚ ಪುರೀಷಶ್ಮಶಾನಂ ಮಹನ್ನ ಕುರ್ಯಾತ್ಕಿನ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯೋದ್ಬಾಹುಪುರುಷಸಮ್ಮಿತಂ -- ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಮುಖದಘ್ನಂ-ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಉಪಸ್ಥದಘ್ನಂ--ಶೂದ್ರಸ್ಯಾಷ್ಠೀವದ್ದಘ್ನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅಥವಾ ಪುರೀಷಶ್ಮಶಾನಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಧೋಜಾನುಸಮ್ಮಿತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತಯಾಽಪರಸ್ಮಾ ಅವಕಾಶಂ ನ ದದ್ಯಾದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ತೇಜನೀಮುತ್ತರತೋ ಧಾರಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಉತ್ತರತೋ ಧೃತಾಂ ತೇಜನೀಂ ನ ನ್ಯಸ್ಯೇತ್ಕಿನ್ತ್ವೇನಾಂ ಧೃತ್ವಾ ವೋಢ್ವಾ ವಾ ಗೃಹೇಷೂಚ್ಛ್ರಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪುರೀಷಶ್ಮಶಾನೇ ಯವಾನಾಮಾವಾಪಂ ಕೃತ್ವಾ ತದವಕಾಭಿಃ ಕುಶೈಶ್ಚ ಪ್ರಚ್ಛಾದಯೇದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪಾಲಾಶೇನ ಶಙ್ಕುನಾ-ಉತ್ತರತಃ - ಶಮೀಮಯೇನ ಶಙ್ಕುನಾ-ಪಶ್ಚಾದ್ವಾರಣೇನ
ಶಙ್ಕುನಾ--ದಕ್ಷಿಣತೋಽಶ್ಮಮಯೇನ ಶಙ್ಕುನಾ ಏವಂ ಚತುರ್ಭಿಃ ಶಙ್ಕುಭಿರೇನಚ್ಛ್ಮಶಾನಂ ಪರಿಣಿಹನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ಶ್ಮಶಾನಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಕರ್ಷೂ ಖಾತ್ವಾ ತಾಂ ಕ್ಷೀರೋದಕಾಭ್ಯಾಮಾಪೂರ್ಯೋತ್ತರತಶ್ಚ ಸಪ್ತ ಕರ್ಷೂಃ ಖಾತ್ವಾ ತಾ ಉದಕೇನೈವಾಪೂರಯೇದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುಯಜಮಾನಾಮಾತ್ಯಾ ಉತ್ತರಾಸು ಕರ್ಷೂಷು ಪ್ರತಿಕರ್ಷು ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನಶ್ಮನ ಆವಪನ್ತೀತಿ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಕರ್ಷೂಣಾಮುಪರಿಷ್ಟಾದ್ಗ್ರಾಮಂ ಪ್ರತ್ಯುದ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಹಸ್ತಗೃಹೀತೈರಪಾಮಾರ್ಗೈಃ ಸ್ವಶರೀರಮಪಮೃಜತ ಇತಿ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯತ್ರೋದಕಂ ಭವತಿ ತತ್ರ ಸ್ನಾತ್ವಾ “ ಸುಮಿತ್ರಿಯಾ ನಃ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಪೋಽಞ್ಜಲಿನಾಽಽದಾಯೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾಯ "ದುರ್ಮಿತ್ರಿಯಾಃ" ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಯೋ ಗ್ರಾಮಸ್ಯ ದಿಶಂ ದ್ವೇಷ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತಾಂ ದಿಶಂ ಪರಾಸಿಞ್ಚೇದಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ, ಸ್ನಾನಾರ್ಥಾ ಆಪೋ ಯದಿ ಸ್ಥಾವರಾಸ್ತರ್ಹಿ ಪಾಪಾನಾಮನಿರಸನಂ, ಯದಿ ಚ ತಾಃ ಪ್ರವಹನ್ತ್ಯಸ್ತದಾ ಪಾಪಾನಾಮಪಿ ನಿರಸನಮಿತಿ ಸ್ನಾನಾರ್ಥಾನಾಮಪಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಃ ಸ್ನಾತ್ವಾಽಹತವಾಸಾಂಸಿ ಪರಿಧಾಯಾನಡುಹಃ ಪುಚ್ಛಮನ್ವಾರಭ್ಯೇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾಯ “ ಉದ್ವಯಂ ತಮಸಸ್ಪರಿ" ಇತೀಮಾಮೃಚಂ ಜಪನ್ತೋ ಗ್ರಾಮಂ ಪ್ರತಿಯನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತಸ್ತೇಭ್ಯ ಆಗತೇಭ್ಯ ಆಞ್ಜನಾಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಗೃಹೇಷ್ವಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ತಮಭಿತೋ ವಾರಣಾನ್ಪರಿಧೀನ್ಪರಿಧಾಯ ತತ್ರ ವಾರಣೇನೈವ ಸ್ರುವೇಣಾಗ್ನಯೇ ಆಯುಷ್ಮತ ಆಹುತಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ವಿಹಿತಾಮಾಹುತಿಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ಪುರಾಣೋಽನಡ್ವಾನ್ಪುರಾಣಾ ಯವಾಃ ಪುರಾಣಾ ಸೋಪಧಾನಾಽಽಸನ್ದೀ ಚಾಸ್ಯ ಪಿತೃಮೇಧಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಽನ್ವಾದಿಷ್ಟೇತಿ ವಿಧಾನಂ, ತಥಾ ಯಥಾಕಾಮಂ ಯಥಾಶ್ರದ್ಧಂ ಭೂಯಸೀರನ್ಯಾಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಚ ವಿಧಾನಮ್ “ಇತಿ ನ್ವಗ್ನಿಚಿತಃ" ಇತ್ಯುಪಸಂಹರಣಮ್ , ಅಥಾನಗ್ನಿಚಿತಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯ ಅಗ್ನಿಕರಣಪರಿಶ್ರಿತ್ಪರಿಧಾನಸರ್ವೌಷಧವಪನೇಷ್ಟಕೋಪಧಾನೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದ್ಭೂಮಿಜೋಷಣಾದಿ ಸಕಲಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾನಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಏಕೇಷಾಂ ಮತೇನಾಹಿತಾಗ್ನೇಃ ಶ್ಮಶಾನೇ ಇಷ್ಟಕಾಸ್ಥಾನೇ ಶರ್ಕರೋಪಧಾನಂ ಕುರ್ಯಾದೇಕೇಷಾಂ ಮತೇನ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಯಥಾಕಾಮಂ ಕುರ್ಯಾದಿತೀಚ್ಛಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಅಧ್ವರ್ಯುರ್ಗ್ರಾಮಶ್ಮಶಾನಯೋರನ್ತರೇ ಮರ್ಯಾದಾಲೋಷ್ಟಂ ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಿತೃಮೇಧಃ।
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತಿ ಪರಿಶೇಷಾಖ್ಯೇ ಭಾಗೇ ತ್ರಯೋದಶೇಽಶ್ವಮೇಧ
ಕಾಣ್ಡೇ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಸಮಾಪ್ತಾ।
।
೮೪a




೧೪।೧ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ --ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಶ್ರೀಯಶೋಽನ್ನಾದ್ಯಕಾಮಾ ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ವರ್ಜಿತಾಃ ಅಗ್ನೀನ್ದ್ರಸೋಮಮಖ• ವಿಷ್ಣುವಿಶ್ವೇದೇವಾಃ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ದೇವಯಜನೇ ಕಿಞ್ಚನ ಸತ್ರಂ ನಿಷೇದುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಸ್ಮಾಕಂ ಮಧ್ಯೇ ಶ್ರಮೇಣ ತಪಸಾ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯಜ್ಞೇನಾಹುತಿಭಿರ್ಯಃ ಪೂರ್ವೋ ಯಜ್ಞಸ್ಯೋದೃಚಮವಗಚ್ಛಾತ್ಸ ಏವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ತೇ ದೇವಾ ಊಚುರಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತಾದೃಶೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ ಏವ ಚ ದೇವಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೋಽಭೂದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ವಿಷ್ಣುಯಜ್ಞಾದಿತ್ಯಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯತ್ವೋಪಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಯಶಃ ಸಂಯನ್ತುಂ ಕೇನಾಪಿ ನ ಶಕ್ಯತೇ ಇತಿ ಲೋಕಸ್ವಭಾವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತೋ ವಿಷ್ಣೋಃ ಶಿರಃಪ್ರಚ್ಛೇದನೇತಿಹಾಸಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಮುಪವರ್ಣನಂ, ತತ್ಪತಿತಂ ಶಿರ ಆದಿತ್ಯೋಽಭವದಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಘರ್ಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯ-ಮಹಾವೀರ-ಸಮ್ರಾಟ್ಶಬ್ದಾನಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರ್ವಚನಮ್, ಏತಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಯಜ್ಞಂ ದೇವಾಃ ಪ್ರಾಪುಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಮಿನ್ದ್ರಃ ಪ್ರಾಪಾನ್ವಙ್ಗಂ ನ್ಯಪದ್ಯತೇಮಂ ಯಜ್ಞಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಯಶಸ್ವ್ಯಭವಚ್ಚಾತಸ್ತಮಿನ್ದ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಮಖವಾನ್ಪಾರೋಕ್ಷ್ಯೇಣ ಮಘವಾನಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ದೇವಾ ಛಿದ್ಭ್ಯೋ ವಮ್ರೀಭ್ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಃಪ್ರಚ್ಛೇದನೇತಿಹಾಸಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮನ್ನಾದ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಮುಪಾಯೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ದೇವೈಃ ಕೃತಸ್ಯ ತ್ರೇಧಾವಿಭಾಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತೋ ದೇವಾನಾಮಪಗತಶಿರಸ್ಕಸ್ಯಾತ ಏವ ಫಲವಿಹೀನಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಕರಣಾದಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಛಿನ್ನಶಿರಸ್ಕಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಫಲಸಾಧನತ್ವಾಭಾವಾತ್ತದನುಷ್ಠಾನಮೇವ ಸರ್ವತ್ರೋತ್ಸೀದೇದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಕಶ್ಚಿದ್ದಧ್ಯಙ್ಙಾಥರ್ವಣರ್ಷಿಸ್ತತ್ಸಂಧಾನವಿದ್ಯಾಕುಶಲ ಆಸೀದಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸ ಚರ್ಷಿಃ ಪುರಾಽಽದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಯಜ್ಞಶಿರಃಸನ್ಧಾನವಿದ್ಯಾಂ ಶಕ್ರಾಯೋಪದಿದೇಶ-ಸ ಚೇನ್ದ್ರ ಏವಮಮನ್ಯತ ಯದ್ಯಯಮಿಮಾಂ ವಿದ್ಯಾಮನ್ಯಸ್ಮಾ ಉಪದಿಶೇತ್ತದಾ ಸೋಽಪಿ ಮದ್ವಿಧಃ ಸ್ಯಾತ್-ಅತಸ್ತಮೃಷಿಮಿತಃ ಪರಂ ತ್ವಯೈಷಾ ವಿದ್ಯಾ ನ ಕಸ್ಮಾ ಅಪ್ಯುಪದೇಷ್ಟವ್ಯೇತ್ಯಾಜ್ಞಾಪಿತವಾನಿತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಇನ್ದ್ರೋಪದೇಶಾತ್ಪ್ರಾಗೇವಾಶ್ವಿನೋರ್ಯಜ್ಞಶಿರಃಸನ್ಧಾನವಿದ್ಯಾದಾನಂ ಪ್ರತಿಶ್ರುತಮಾಸೀದಿತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ದಧೀಚಾ ಪ್ರತಿಶ್ರುತಂ - ವಿದ್ಯಾದಾನಂ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ತಾವಶ್ವಿನೌ ದಧ್ಯಞ್ಚಮೇತ್ಯ ವಿದ್ಯಾಂ ದೇಹೀತಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿತವನ್ತೌ, ತದಾನೀಂ ತಯೋರ್ದಧೀಚಶ್ಚ ಸಂಜಾತಯೋರುಕ್ತಿಪ್ರತ್ಯುಕ್ತ್ಯೋಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯವಿದ್ಯಾಯಾ ಉಪದೇಶೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿತೇ ಸತಿ ದಧೀಚೋ ವಿದ್ಯಾದಾನೇ ಶಕ್ರಕೃತಪ್ರತಿಬನ್ಧಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಪುನರಶ್ವಿನೋರ್ದಧೀಚಶ್ಚ ಸಂಜಾತಸಂವಾದೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಬನ್ಧನಿವೃತ್ಯುಪಾಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಮಭಿಹಿತಮುಪಾಯಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ದಧ್ಯಙ್ ಋಷಿಸ್ತಾಭ್ಯಾಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾಮುಪದಿದಿಕ್ಷುಃ ಸನ್ಸ್ವಸಮೀಪಂ ಪ್ರಾಪಿತವಾನಿತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಂ, ದಧೀಚೋಽಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಮಧುವಿದ್ಯಾದಾನಮ್, ಇಂದ್ರೇಣ ತಸ್ಯ ಶಿರಶ್ಛೇದನಮ್, ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಚ ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಯಂಪ್ರದರ್ಶಿತೋಪಾಯೇನ ಶಿರಃಸನ್ಧಾನಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಕಸ್ಯಚಿನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏತತ್ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾಖ್ಯಂ ಮಧು ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೋಪದೇಷ್ಟವ್ಯಂ ಕಿನ್ತು ಜ್ಞಾತಪ್ರಿಯಾನೂಚಾನೇಭ್ಯ ಏವೇತಿ ನಿಯಮಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಥಾ ಯೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಉಪದೇಶಾರ್ಹಾಃ ಶಿಷ್ಯಾಸ್ತೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಝಠಿತಿ ಏಷಾ ಮಧುವಿದ್ಯಾ ನೋಪದೇಷ್ಟವ್ಯಾ ಕಿನ್ತು ಸಂವತ್ಸರಪರ್ಯನ್ತಂ ಸಂವಾಸೋತ್ತರಮೇವೇತಿ ನಿಯಮಾನ್ತರಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಮಧುವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನವ್ರತಸ್ಯ ಕಾಲಮಾನನಿರೂಪಣಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಕ್ತವ್ರತಸ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಮ್, ಏತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ಯಶೋರೂಪೇಣ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ್ರ ಯಶೋರೂಪಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಯಜ್ಞಾದಿದಕ್ಷಿಣಾಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಯಶಸ್ವಿತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾವಿಷಯೇ ಪ್ರತಿಗ್ರಹೀತುಃ ಕಸ್ಯಚನ ವಿಶೇಷನಿಯಮಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏತಸ್ಯ ಪ್ರವ
ರ್ಗ್ಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಕಾಲೇ ಕ್ರತುನಿಯಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಆಸುರೇರಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಮತೇನೈಕಮೇವ ಸತ್ಯವದನಾತ್ಮಕಂ ದುಷ್ಕರಂ ವ್ರತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಮಹಾವೀರಾದಿಪ್ರವರ್ಗ್ಯಪಾತ್ರಸಮ್ಭಾರಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಮಹಾವೀರಾದೀನಿ ಮೃನ್ಮಯಾನಿ ಪಾತ್ರಾಣಿ ನಿರ್ಮಾತುಂ ಮೃದ್ವಲ್ಮೀಕವಪಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಭರಣಾನಾಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರಾಪ್ಯಾದೌ ತೇಷಾಂ ಸಮ್ಭಾರಸಂಜ್ಞಾಯಾ ನಿರ್ವಚನಂ, ತಚ್ಚ ಸಮ್ಭರಣಮುತ್ತರತ ಆಸ್ತೃತೇ ಪ್ರಾಚೀನಗ್ರೀವೇ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ, ತತ್ರಾಪಿ ಲೋಮವದ್ಭಾಗೇ ವಿಧೇಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಭ್ರಿರೂಪಂ ಸಾಧನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತಸ್ಯಾ ಅಭ್ರೇಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಮೌದುಮ್ಬರವೃಕ್ಷಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಿಕಲ್ಪೇನಾಭ್ರೇಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಂ ವಿಕಙ್ಕತರೂಪಂ ವೃಕ್ಷಾನ್ತರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸಾ ಚಾಭ್ರಿರರತ್ನಿಮಾತ್ರೀ ಭವತೀತಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿಮಾಣಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಃ ಸಮ್ಭಾರಾನಾಹರ್ತುಂ ತಸ್ಯಾಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಾಹರಣವಿಧಾನಮ್ , ತಾಮಭ್ರಿಂ ಸವ್ಯೇ ಹಸ್ತೇ ಕೃತ್ವಾ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಹಸ್ತೇನಾಭಿಮೃಶ್ಯ " ಯುಞ್ಜತೇ ಮನಃ" ಇತೀಮಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜಪತೀತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ತಯಾಽಭ್ರ್ಯಾ ಖಾತಾಂ ಜಲೇನಾಸಿಕ್ತಾಂ ಮೃದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಹೃತ್ಯೋತ್ತರತ ಆಸ್ತೃತೇ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ನಿದಧಾತೀತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾಯ ಮೃದಾಹರಣಮನ್ತ್ರಂ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮೃತ್ಸಮ್ಭರಣಾನಂತರಂ ವಲ್ಮೀಕವಪಾಯಾಃ ಸಮಂತ್ರಕಂ ಸಮ್ಭರಣವಿಧಾನಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ, ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ತತೋ ವರಾಹೇಣ ಖಾತಸ್ಯ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಮ್ಭರಣವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ತತಃ ಪೂತಿಕರಸಸಮ್ಭಾರಾಹರಣಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪೂತಿಕಾದಾರಶಬ್ದಯೋರ್ನಿರ್ವಚನಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಂ ಚ, ತತೋಽಜಾಕ್ಷೀರಸಮ್ಭರಣಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ಛಿನ್ನಶಿರಸ್ಕಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಜಾಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥತಾಮುಪಪಾದ್ಯ ಚ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಮೃದಾದಿಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರಾಣಾಂ ಸಂಹತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ ಏಕಸ್ಮಿನ್ಕೃಷ್ಣಾಜಿನೇ ಸಮ್ಭೃತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಸಮ್ಭಾರಾಣಾಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ಮಹಾವೀರಾದಿನಿರ್ಮಾಣಾಯ ದೇವಯಜನಸ್ಯೋತ್ತರತಃ ಪರಿಶ್ರಿತಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರಾನಾದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಃ " ಪ್ರೈತು ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ಪತಿಃ ” ಇತೀಮಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜಪನ್ತೀತಿ ಚ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಉತ್ತರತೋ ವಿಹಿತಂ ಪರಿಶ್ರಿತಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ, ಏವಮಾನೀತಂ ಸಮ್ಭಾರಜಾತಂ ತಸ್ಮಿನ್ಪರಿಶ್ರಿತೇ ಖರೇ ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಭಾರಾಣಾಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಂಸರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ತಯಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಯಾ ಮೃದಾ ಮಹಾವೀರಕರಣಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏವಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮಹಾವೀರಂ ಕೃತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಮ್ , ಏತತ್ಪ್ರಕಾರೇಣೈವಾನ್ಯಾವಪಿ ದ್ವೌ ಮಹಾವೀರೌ ಕರ್ತವ್ಯಾವಿತ್ಯಭಿಧಾಯೈತಯೈವ ಮೃದಾ ದ್ವಯೋಃ ಪಿನ್ವನಯೋರ್ದ್ವಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚ ತೂಷ್ಣೀಂಕರಣವಿಧಾನಂ, ಯದೇತತ್ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಮಹಾವೀರನಿರ್ಮಾಣಮಮನ್ತ್ರಕಂ ಪಿನ್ವನಾದಿನಿರ್ಮಾಣಂ ಚೋಕ್ತಂ ತದುಭಯಸ್ಯಾಪಿ ಸಂಹತ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಅವಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಪ್ರಸಕ್ತಿಂ ವಾರಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾರ್ಥಂ ಧಾರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಿತರಯೋರ್ಮಹಾವೀರಯೋಃ ಪಿನ್ವನಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚಾಮನ್ತ್ರಕಂ ಗವೇಧುಕಾಭಿಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೀಕರಣವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಚೇತರಯೋರ್ಮಹಾವೀರಯೋಃ ಪಿನ್ವನಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚಾಮನ್ತ್ರಕಮಶ್ವಶಕೃತಾ ಧೂಪನಕರಣವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಮಹಾವೀರಾದೀನಾಂ ಶ್ರಪಣಂ ವಿಧಾಯ ಪಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಧಾನಮ್ , ವಿಹಿತೇ ಪಚನೇ ಪಚನಪ್ರಕಾರಕಥನಪೂರ್ವಕಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತತ್ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಕಥನಮ್ , ಇತರಯೋರ್ಮಹಾವೀರಯೋಃ ಪಿನ್ವನಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚ ಪ್ರಥಮಮಹಾವೀರವಚ್ಛ್ರಪಣಸ್ಯಾಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಮಾವಾಪೋದ್ಧರಣಯೋಃ ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಮಹಾವೀರತ್ರಯಸ್ಯೋದ್ವಪನೇ ಕ್ರಮೇಣ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯೋದ್ವಪನಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಸಙ್ಗತೇರುಪಪಾದನಂ, ಪಿನ್ವನಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚ ತೂಷ್ಣೀಮುದ್ವಪನವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಮಹಾವೀರಸ್ಯಾವಾಪಾದುದ್ಧೃತಸ್ಯಾಜಾಕ್ಷೀರೇಣಾಸೇಚನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ತತ್ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಆವಾಪಾದುದ್ಧೃತಯೋರಿತರಯೋರ್ಮಹಾವೀರಯೋಃ ಪಿನ್ವನಯೋ ರೌಹಿಣಕಪಾಲಯೋಶ್ಚ ತೂಷ್ಣೀಮಜಾಕ್ಷೀರೇಣಾಸೇಚನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಘರ್ಮಸನ್ದೀಪನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಅಸ್ಯ ಚ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯಾನಾರಭ್ಯಾಧೀತತ್ವೇನ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯ ಕ್ರತುಪ್ರವೇಶಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಸಪ್ರವರ್ಗ್ಯೇ ಕ್ರತೌ ಆತಿಥ್ಯೇಷ್ಟ್ಯನಂತರಮುಪಸದಃ ಪುರಾ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಕಾಲ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಸ್ತಾವದಸಂಸ್ಕೃತಾನಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಯಾಗಾನರ್ಹತ್ವಾತ್ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಾಯ ದ್ವನ್ದ್ವಶಃ ಪಾತ್ರಾಸಾದನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಃ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯಾದಾಯೋಪೋತ್ತಿಷ್ಠನ್ "ಬ್ರಹ್ಮನ್ಪ್ರಚರಿಷ್ಯಾಮಃ ಹೋತರಭಿಷ್ಟುಹಿ" ಇತಿ ಪ್ರೈಷದ್ವಯಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರೈಷದ್ವಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಕಥನಮ್ , ಏವಮಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಸ್ಯ ಹೋತುರಭಿಷ್ಟವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪದಂ ತಾತ್ಪಯಾರ್ಥಕಥನಪುರಃಸರಂ ತತ್ಸಾ• ಧನಭೂತರ್ಕ್ಸಙ್ಘಗತಪ್ರಥಮರ್ಚಃ ಪ್ರತೀಕಪ್ರದರ್ಶನೇನಾಭಿಧಾನಂ, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಮಾಸಾದಿತಾನಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮಹಾವೀರತ್ರಯಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೇ ಕ್ರಮೇಣ ಮನ್ತ್ರತ್ರಯಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಘರ್ಮದುಹೋ ಧೇನೋರ್ಬನ್ಧನಾಯ ಸ್ಥೂಣಾನಿಖನನಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಮ್, ಆಸಾದಿತಾಯಾಃ ಸಮ್ರಾಡಾಸನ್ದ್ಯಾ ದೇಶವಿಶೇಷೇ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಾನಮ್ , ಏತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ರಾಡಾಸನ್ದ್ಯಾಃ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷೋಚ್ಛ್ರಾಯಪರಿಮಾಣಾವಯನಾನಾಂ ವಿಧಾನಂ, ರಾಜಾಸನ್ದ್ಯಾ ಉತ್ತರತಃ ಸಮ್ರಾಡಾಸನ್ದ್ಯಾಃ ಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯೇನ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಪ್ರಚರಣೀಯಸ್ಯ ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಕಾಲವಿಶೇಷನಿರ್ದೇಶಪುರಃಸರಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಘೃತೇನ ಸಮಞ್ಜನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರತ ಉಪಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಪ್ರವೃಞ್ಜನಾರ್ಥೇ ಸೈಕತೇ ಖರೇ ರಜತಶತಮಾನರುಕ್ಮಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಹೋತ್ರಾ " ಸಂಸೀದಸ್ವ" ಇತ್ಯುಚ್ಯಮಾನೇ ಮುಞ್ಜಪ್ರಲವಾನ್ದ್ವಿಗುಣಾನಾದೀಪ್ಯಾಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರತಿದಿಶಂ ಖರೇ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಆದೀಪನಪ್ರಭೃತಿ ಪ್ರವೃಞ್ಜನಸಮಯೇ ಪತ್ನೀಮುಖವೇಷ್ಟನಸ್ಯ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ಮುಞ್ಜಪ್ರಲವೇಷು ವಿಹಿತಂ ಪ್ರವೃಞ್ಜನಾರ್ಥಂ ಮಹಾವೀರಾಸಾದನಮನೂದ್ಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ಚ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಪೃಥಿವೀಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಯದಾಶೀ:ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯೈವೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಸಮನ್ತಾಚ್ಚತುರ್ದಿಕ್ಷೂಪರಿಷ್ಟಾದ್ದಿಶಿ ಚೈವಂ ಪಞ್ಚಸು ದಿಕ್ಷು ಪ್ರಾದೇಶಂ ಧಾರಯನ್ತಂ ಯಜಮಾನಂ ಪೃಥಿವೀದೇವತ್ಯಾನ್ಯಾಶಿಷಃ ಪ್ರತಿಪಾದಕಾನಿ ಯಜೂಂಷಿ ವಾಚಯೇದಧ್ವರ್ಯುರಿತಿ ವಿಧಾಯ ಕ್ರಮೇಣ ತತ್ತದ್ದಿಕ್ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಮನ್ತ್ರಂ ತ್ರೇಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣದೇಶೇ ಉತ್ತಾನೇನ ಪಾಣಿನಾ ನಿಹ್ನವಕರಣಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥವಿವರಣಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಂ, ಮಹಾವೀರಸ್ಯೋತ್ತರದೇಶೇ ವರ್ತಮಾನಾಂ ಭೂಮಿಮಭಿಮೃಶ್ಯ " ಮನೋರಶ್ವಾಽಸಿ " ಇತೀಮಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಜಪೇದಿತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ತ್ರಯೋದಶಭಿರ್ವೈಕಙ್ಕತಸಮಿದ್ಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಯಣಂ ವಿಧಾತುಂ ಪೂರ್ವಂ ತಾಸು ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಿದ್ಭ್ಯಾಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪರಿಶ್ರಯಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಅವಶಿಷ್ಟಾಭಿಃ ಸಮಿದ್ಭಿಃ ಪರಿಶ್ರಯಣಂ ತೂಷ್ಣೀಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಮಭಿಧಾನಮ್ , ತಸ್ಯೈತಸ್ಯ ತ್ರಯೋದಶತ್ವಸಮ್ಪಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಪೂರ್ವಕಂ ನಿಗಮನಮ್ , ಮಹಾವೀರಸ್ಯೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಸುವರ್ಣಶತಮಾನಸ್ಯ ರುಕ್ಮಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ಥಾಪನ ವಿಧಾನಮ್ , ತತೋಽಧ್ವರ್ಯುರ್ಧವಿತ್ರೈರ್ಮಹಾವೀರಂ ತ್ರಿರಾಧುನೋತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರೈಕಂ ಧವಿತ್ರಂ ಪ್ರತಿಪ್ರಸ್ಥಾತ್ರ ಏಕಮಗ್ನೀಧೇ ದತ್ತ್ವೈಕಂ ಚ ಸ್ವಯಂ ಗೃಹೀತ್ವಾಽಧ್ವರ್ಯುಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಾಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಪರಿಕ್ರಾಮನ್ ತ್ರಿರಾಧುನೋತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಪುನಸ್ತ್ರಿಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಪರಿಕ್ರಾಮದ್ಭಿಸ್ತೈರಾಧೂನನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ರೌಹಿಣಪುರೋಡಾಶಯೋಃ ಶ್ರಪಣವಿಧಾನಮ್ , ಉಪರಿ ನಿಹಿತಸ್ಯ ಸುವರ್ಣಶತಮಾನಸ್ಯಾದಾನವಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಧವಿತ್ರೈರಾಧೂನನೇನ ಸನ್ತಾಪಿತಸ್ಯ ಘರ್ಮಸ್ಯ ವೇದನಾರ್ಥಂ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ಕಞ್ಚಿತ್ಪ್ರೈಷಮನ್ತ್ರಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಸಹಿತ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೇಽವಕಾಶೋಪಸ್ಥಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ --
ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಧ್ವರ್ಯುಣಾ " ರುಚಿತೋ ಘರ್ಮಃ " ಇತಿ ಪ್ರೇಷಿತೇ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ತಾರ ಋತ್ವಿಜ ಆಸನಾದುತ್ಥಾಯಾವಕಾಶಾಖ್ಯೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಘರ್ಮಮುಪತಿಷ್ಠನ್ತ ಇತಿ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಸ್ಥಾತೄಣಾಂ ಸಂಖ್ಯಾಮುಪಜೀವ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ತೇಷಾಮವಕಾಶಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವಾಕ್ಯಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ತತಃ ಪತ್ನ್ಯಾಃ ಶಿರೋಽಪಾವೃತ್ಯ ಮಹಾವೀರಮೀಕ್ಷಮಾಣಾಂ ತಾಂ " ತ್ವಷ್ಟೃಮನ್ತಸ್ತ್ವಾ" ಇತ್ಯೇನಾಮೃಚಂ ವಾಚಯತೀತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೪।೨ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧ ಗವಾಜಪಯೋಽವಸೇಚನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರಾದೌ ಆಜ್ಯಪೂರ್ಣೇ ಮಹಾವೀರೇ ಗವಾಜಯೋಃ ಪಯೋಽವಸೇಚನಂ ವಿಧಾತುಂ ತತ್ರ ತಯೋರ್ದೋಹನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ತದಾಸೇಚನೋತ್ತರಕಾಲಂ ಚ ಹೋತವ್ಯಯೋ
ರೌಹಿಣಪುರೋಡಾಶಯೋಃ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಃಕಾಲೇ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರದ್ವಯಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಜನಮ್ , ಏತಯೋ ರೌಹಿಣಪುರಾಡಾಶಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಹೋರಾತ್ರಾತ್ಮನಾ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚಕ್ಷುರ್ದ್ವಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ದೋಹನಾರ್ಥಂ ರಜ್ಜ್ವಾದಾನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ದೈವೀಭಿಃ ಸಂಜ್ಞಾಭಿರ್ಘರ್ಮದುಹೋ ಗೋರಾಹ್ವಾನಂ ವಿಧಾಯ ಲೌಕಿಕೇನ ನಾಮ್ನಾಽಪಿ ತಸ್ಯಾ ಆಹ್ವಾನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಏವಮುಭಯವಿಧೈರ್ನಾಮಭಿರಾಹೂತಾಯಾಸ್ತಸ್ಯಾ ಮನ್ತ್ರತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥೋಪೇತಂ ಬನ್ಧನವಿಧಾನಮ್ , ದೋಹನಾಯ ವತ್ಸವಿಸರ್ಜನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತತ್ಸಙ್ಗತ್ಯುಪಪಾದನಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಮನ್ತ್ರತತ್ಸಙ್ಗತ್ಯುಪಪಾದನಸಹಿತಂ ವತ್ಸಸ್ಯ ಪುನರ್ಬನ್ಧನವಿಧಾನಮ್, ತತಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ದೋಹನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ದೋಹನಸಮಯೇ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಸೃತಾನಾಂ ವಿಪ್ರುಷಾಂ ಮನ್ತ್ರವದಮಿಮನ್ತ್ರಣಂ ವಿಧಾಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾಠಪ್ರಾಪ್ತಂ ತ್ರಿರ್ವಚನಮನೂದ್ಯ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ಘರ್ಮದುಹೋ ಧೇನೋಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತನಾಭಿಮರ್ಶನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾದಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಗಮನವಿಧಾನಮ್, ಏತಸ್ಯ ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಸಾಧನಯೋಃ ಶಫಯೋರಾದಾನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತಾಭ್ಯಾಂ ಶಫಾಭ್ಯಾಂ ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪರಿಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ತತೋ ಮಹಾವೀರಸ್ಯಾಧೋಭಾಗೇ ವೇದೇನೋಪಮಾರ್ಜನಸ್ಯ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ವಿಧಾನಮ್, ತತ ಉಪಯಮನ್ಯಾ ಸ್ರುಚಾ ಮಹಾವೀರಾಧೋಭಾಗಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪರಿಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಸ್ಥಿತೇ ಮಹಾವೀರೇಽಜಾಪಯಸ ಆಸೇಚನಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿಧಾಯ ಗೋಪಯಸಃ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಸೇಚನವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪದದ್ವಯಂ ಪದದ್ವಯಮನೂದ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಸ್ಥಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಘರ್ಮಪ್ರಚರಣಮ್-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಹೋತ್ರಾ " ಪ್ರೈತು ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ಪತಿಃ" ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ಮನ್ತ್ರೇ ಉಚ್ಯಮಾನೇಽಧ್ವರ್ಯುಃ ಶಫಾಭ್ಯಾಂ ಮಹಾವೀರಂ ಧೃತ್ವಾಽಽಹವನೀಯಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋ ಗಚ್ಛನ್ವಾತನಾಮಾನಿ ಯಜೂಂಷಿ ಜುಹೋತೀತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯೋಪಪಾದನಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ದ್ವಾದಶವಾತನಾಮಪ್ರತಿಪಾದಕಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಾಯುಪರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಮ್, ಏತೇಷಾಂ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ವಾತನಾಮ್ನಾಂ ಸಂಹತ್ಯ ಮಾಸಸಂವತ್ಸರಾದಿತ್ಯಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ ಉಪಯಮನ್ಯಾ ಸುಚಾಽಽಸೇಚನಸಮಯೇ ಪತಿತಂ ಪಯೋ ವಾ ಘೃತಂ ವಾ ಹವಿರ್ಮಹಾವೀರೇ ಪುನರಾಸಿಞ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಾನಯನಾನನ್ತರಮಾಮ್ನಾತಸ್ಯ ಜಪಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿನಿಯೋಜನಂ, ತತೋಽಸ್ಯ ಘರ್ಮಯಾಗಸ್ಯ ವಷಟ್ಕಾರಪ್ರದಾನತ್ವಾತ್ಪ್ರಸಕ್ತಾಯಾಃ ಪುರೋಽನುವಾಕ್ಯಾಯಾ ನಿಷೇಧಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಮಹಾವೀರಸ್ಥೇನ ಹವಿಷಾ ವಷಟ್ಕೃತೇ ಹೋಮಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಹೋಮೇ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಾರ್ಥವಾದಸಹಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಹೋಮಾನಂತರಂ ತ್ರಿವಾರಂ ಮಹಾವೀರಸ್ಯಾಗ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಾಭಿಮುಖಮುಜ್ಜ್ವಾಲನಂ ಸಮಂತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮಂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಅನುವಷಟ್ಕಾರೇ ಚ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಹೋಮಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಂ, ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ತೃಕಘರ್ಮಾನುಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಘರ್ಮಾನುಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಏವಂ ವಷಟ್ಕಾರಾಽನುವಷಟ್ಕಾರಯೋರ್ಮಹಾವೀರಸ್ಥಂ ಹವಿರ್ಹುತ್ವಾ ತತ್ರ ಯದವಶಿಷ್ಟಂ ತೇನ ಪ್ರತಿದಿಶಮಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಪಿನ್ವನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಯಜಮಾನಕರ್ತೃಕಂ ಘರ್ಮಪಿನ್ವಮಾನಾನುಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಯಜಮಾನಫಲಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮಮೂರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರಾಗಾದಿದಿಕ್ಷು ಚ ದೇವಪಿತೃತೃಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿನ್ವನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥವಾದೇನೋನ್ನಯನಮ್ , ಏವಂ ಕುರ್ವತೋ ದಕ್ಷಿಣತೋಽವಸ್ಥಿತಸ್ಯಾಧ್ವರ್ಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣವಿಧಾನಂ, ವಿಹಿತೇ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣೇ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಕಾರಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೇ ತತ್ಸಙ್ಗತೇರುಪಪಾದನಮ್, ಏವಮುತ್ತರಪೂರ್ವಾದ್ಧೇಽತಿಕ್ರಮ್ಯಾಹವನೀಯಸ್ಯೋತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸಿಕತಯೋಪ್ತೇ ಸ್ಥಲೇ ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಾದನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಸಪ್ತಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಪ್ತ ವಿಕಙ್ಕತಶಕಲಾನ್ಘರ್ಮೇ ನ್ಯಜ್ಯ ಜುಹೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಹುತ್ವಾ ಪ್ರಥಮಪರಿಧೌ ಹಸ್ತಲೇಪಂ ನಿರ್ಮಾರ್ಷ್ಟೀತಿ ಚ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಮಪಿ ಶಾಕಲಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪೂಷಪರತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಶಾಕಲಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಪರತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತಥಾ ಚತುರ್ಥಶಾಕಲಮನ್ತ್ರೇಣ ಚತುರ್ಥಶಕಲಂ ಘರ್ಮೇ ನ್ಯಜ್ಯಾಗ್ನಾವಹುತಂ ಸನ್ತಂ ವೇದ್ಯಾಮಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ಬರ್ಹಿಷಿ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಸ್ವಯಮುದೀಚೀಂ ದಿಶಮೀಕ್ಷಮಾಣಃ ಸಂವೃಣುಯಾದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾನಂ, ಸಪ್ತಮಶಾಕಲಮನ್ತ್ರೇಣ ತು ಸಪ್ತಮಸ್ಯ ಶಕಲಸ್ಯ ಹೋಮಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರಸನವಿಧಾನಮ್ , ಏತಾಃ ಸಪ್ತ ಶಾಕಲಾಹುತೀಃ ಸಂಹತ್ಯ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಮಹಾವೀರೇ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹವಿಷ ಉಪಯಮನ್ಯಾಮಾಸೇಚನಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಸಹಿತಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾನಂ, ಸಾಯಂಪ್ರಾತಃಕಾಲಯೋಃ ಪ್ರವೃಞ್ಜನೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಕಾಲೇ ಹೋತವ್ಯತ್ವೇನ ವಿಹಿತೌ ಯೌ ರೌಹಿಣಪುರೋಡಾಶೌ ತಾವಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಹೋತವ್ಯಾವಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಚ ವಿಧಾನಮ್, ಉಪಯಮನ್ಯಾಮಾನೀತಸ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಘರ್ಮಸ್ಯ ಯಜಮಾನೇನ ಸಹೋಪಹವಯಾಚನಪೂರ್ವಕಂ ಮನ್ತ್ರತದರ್ಥಸಹಿತಂ ಭಕ್ಷಣವಿಧಾನಮ್ , ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಪ್ರಾಗ್ವಂಶಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗ್ಭಾಗೇ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ತೄಣಾಂ ಮಾರ್ಜನವಿಧಾನಂ, ತತೋಽವಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ವೈಕಂಕತಶಕಲಾನಾಂ ಪ್ರಹರಣವಿಧಾನಮ್, ಇತ್ಥಂ ಸಪ್ರವರ್ಗೇ ಕ್ರತೌ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ ತದನೂಪಸದಾಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧಾಯ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಪೂರ್ವಕಮುಪಸಂಹರಣಮ್ , ಇಮಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಮ್ ಪ್ರಥಮಯಜ್ಞೇ ನ ಪ್ರವೃಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ಸದೋಷಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ದ್ವಿತೀಯೇ ತೃತೀಯೇ ವಾ ತು ಯಜ್ಞೇಽಮುಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಂ ಪ್ರವೃಞ್ಜ್ಯಾದೇವೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಕಾರಣಂ ವಿಪಕ್ಷೇ ಬಾಧಕಕಥನಪುರಃಸರಂ ವಿಧಾನಂ, ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಯಜ್ಞೇಷು ನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯಜಮಾನಾನಾಮವಿಶೇಷೇಣೈತತ್ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು
ಜ್ಞಾತಪ್ರಿಯಾನೂಚಾನಾನಾಮಿತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ಸಹಸ್ರದಕ್ಷಿಣೇ-ಸರ್ವವೇದಸೇ--ಸರ್ವಪೃಷ್ಠೇ ವಿಶ್ವಜಿತಿ-ವಾಜಪೇಯೇ-ರಾಜಸೂಯೇ ಚ ಸತ್ರೇಷು ಚ ನಿಯಮೇನ ಪ್ರವೃಞ್ಜ್ಯಾದೇಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ರ ನೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏವಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಶಿರಸ್ಕತ್ವೇ ಕಥಮಗ್ನಿಹೋತ್ರದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಪಶುಬನ್ಧಸೌಮ್ಯಾಧ್ವರಾಣಾಂ ಸಶಿರಸ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತದುಪಪಾದನಂ, ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸಶಿರಸ್ಕತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಏತದ್ವೇದನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ, ಸೋಮಯಾಗಾಙ್ಗಭೂತೇಷು ದೀಕ್ಷಣೀಯಾದಿಷು ಕರ್ಮಸು ಪ್ರಣೀತಾ ಆಪಃ ಪ್ರಣೀಯನ್ತೇ ತದ್ವತ್ತದಙ್ಗಭೂತೇ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯೇಽಪಿ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಣಯನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಪ್ರಯಾಜಾನುಯಾಜಾನಾಮಭಾವಕೃತಂ ಯಜ್ಞಾನ್ತರವೈಷಮ್ಯಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಯಜ್ಞಾನ್ತರವದತ್ರಾಜ್ಯಭಾಗೌ ಕುತೋ ನ ಭವತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ಮೃನ್ಮಯಪಾತ್ರಸ್ಯ ಹೋಮಾನರ್ಹತಾಮಾಶಂಕ್ಯ ಘರ್ಮಹೋಮೇ ತದೇವ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯುಪಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇಣ ವಾನಸ್ಪತ್ಯಂ ಹಿರಣ್ಮಯಂ ಚ ಪಾತ್ರಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯೈತಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಬಾಧಮುಕ್ತ್ವಾ ಮೃನ್ಮಯೇನೈವ ಹೋತವ್ಯಮಿತ್ಯುಪಸಂಹಾರಕರಣಂ, ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಸ್ಥಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧೪।೩ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಘರ್ಮೋದ್ವಾಸನಮ್-ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಘರ್ಮೋದ್ವಾಸನಕಾಲಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಮುದ್ವಾಸಯಿತುಂ ಘರ್ಮೋಪಯುಕ್ತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮೇಕೀಕರಣವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಘರ್ಮೋದ್ವಾಸಸ್ಯಾಙ್ಗತ್ವೇನಾಹುತಿತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತದರ್ಥಂ ದರ್ಭಮುಷ್ಟಿತ್ರಯಸ್ಯೋಪಕಲ್ಪನ ನಿರೂಪಣಂ, ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಂ ದರ್ಭಮುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಜ್ವಾಲ್ಯ ತದ್ಗತೇಽಗ್ನೌ ಪ್ರಥಮಾಹುತಿರ್ಹೋತವ್ಯೇತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಪೂರ್ವವದ್ವಿತೀಯಾಹುತೇಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವವತ್ತೃತೀಯಾಹುತೇಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಘರ್ಮೋದ್ವಾಸನದೇಶಂ ಪ್ರತಿ ಗಮನಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏವಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸಮ್ಭಾರಮಾದಾಯೋಪನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯ ಪ್ರಸ್ತೋತಾರಂ ಸಾಮ ಗಾಯೇತಿ ಪ್ರೇಷ್ಯೇದಿತಿ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮುಪನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯೈವಾನ್ತತಃ ಸಕಾರಣಂ ನಿಗಮನಂ, ಸಾಮಗಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನನಿರೂಪಣಂ, ವಿಹಿತಸ್ಯ ಸಾಮ್ನ ಆಧಾರಭೂತಮನ್ತ್ರಲಿಙ್ಗದ್ವಾರೇಣಾಪಿ ರಕ್ಷೋನಿಬರ್ಹಕತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್, ತಸ್ಯಾಃ ಸಾಮಯೋನ್ಯಾ ಋಚೋಽತಿಚ್ಛನ್ದಸ್ತ್ವೇನ ಪ್ರಶಂಸನಮ, ತತ್ಸಾಮ್ನ ಆದ್ಯಂ ಸ್ತೋಭಪದಮುದಾಹೃತ್ಯ ರಕ್ಷೋವಿನಾಶಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ತತಃ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಮುದ್ವಾಸಯಿಷ್ಯತಾಮಧ್ವರ್ಯುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗಮನಮಾರ್ಗಂ ವಿಧಾಯೋದಕಸಮೀಪಗಮನವಿಧಾನಮ್ , ಪರಿತೋ ಜಲಯುಕ್ತೇ ದ್ವೀಪೇ ಘರ್ಮೋದ್ವಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ವಿಪಕ್ಷೇ ಬಾಧೋಪನ್ಯಾಸಪುರಃಸರಂ ತದುಪಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್, ಇತ್ಥಂ ನದೀದ್ವೀಪೇ ಘರ್ಮೋತ್ಸಾದನಮಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಷಾನ್ತರನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಮಹಾವೀರಸ್ಯೋತ್ಸಾದನಪ್ರಕಾರಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ಏವಮುತ್ತರಯೋರಪಿ ಮಹಾವೀರಯೋರುತ್ಸಾದನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾಯ ಸಂಹತ್ಯ ಚ ತತ್ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತೋ ಯಾ ಪೂರ್ವಂ ಮಹಾವೀರಾದಿನಿರ್ಮಾಣಾವಸರೇಽವಶಿಷ್ಟಾ ಮೃನ್ನಿಹಿತಾಽಽಸ್ತೇ ತಸ್ಯಾ ಅನ್ಯತ್ರ ನಿಧಾನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತಃ ಕ್ರಮೇಣಾಭ್ರೇಃ ಸಮ್ರಾಡಾಸನ್ದ್ಯಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಸ್ಯ ಧವಿತ್ರಾಣಾಂ ಚೋದ್ವಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಪಯಮನ್ಯಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಗವಾದಿಬನ್ಧನಾರ್ಥಾಯಾ ರಜ್ಜೋರುದ್ವಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ದೋಹನಾರ್ಥಯೋಃ ಪಾತ್ರಯೋರುದ್ವಾಸನವಿಧಾನಂ, ಗವಾದಿಬನ್ಧನಾರ್ಥಾನಾಂ ಸ್ಥೂಣಾದೀನಾಮುದ್ವಾಸನಂ ವಿಧಾಯ ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯಾವಯವಜಾತಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ಖರತ್ರಯಸ್ಯಾಪ್ಯುದ್ವಾಸನಸ್ಯ ಸವಿಶೇಷಮಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಚರಣೀಯೇ ಮಹಾವೀರೇ ಪಯಸ ಆಸೇಚನಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ, ಆನೇತವ್ಯಸ್ಯ ಪಯಸಃ ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮಭಿಧಾನಂ, ಪರಿಶೇಷಿತಸ್ಯ ಪಯಸಃ ಕದೋಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತದುಪಯೋಗಕಾಲಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಯುತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಉದ್ವಾಸಿತಂ ಘರ್ಮಂ ಸರ್ವದಿಕ್ಷು ತ್ರಿಃ ಪರಿಷಿಞ್ಚೇದಿತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಪರಿಷೇಚನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಪ್ರಸ್ತೋತಾರಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಮಗಾನಾರ್ಥಂ ಪ್ರೇಷ್ಯೇದಿತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ವಿಧಾನಂ, ಚಾತ್ವಾಲೇ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ತೄಣಾಂ ಮಾರ್ಜನಂ ವಿಧಾಯ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಮಾರ್ಜನಶೇಷಸ್ಯೋದಕಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರತದಭಿಪ್ರಾಯಯುತಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸೇಚನವಿಧಾನಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕರ್ತೄಣಾಂ ಮಾರ್ಜನದೇಶಾತ್ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ನಿರ್ಗಮನಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥವಿವರಣಮ್,
ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಶೇಷೋ ದಧಿಘರ್ಮಃ-ತತ್ರೇತ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯತದುದ್ವಾಸನಯೋರಭಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ಸೌತ್ಯೇಽಹನಿ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ದಧಿಘರ್ಮಾಖ್ಯಯಾಗಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯೈತಸ್ಯ ಸೋಮಯಾಗಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ಘರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ಸ ಚ ದಧಿಘರ್ಮೋ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಸವನೇ ತತ್ರಾಪಿ ಪವಮಾನಸ್ಯಾನನ್ತರಮನುಷ್ಠೇಯ ಇತಿ ಸಾರ್ಥವಾದಮಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ ದಧಿಘರ್ಮೇ ಸಾಧನತ್ವೇನ ಪಾತ್ರವಿಶೇಷಂ ವಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ದಧಿಘರ್ಮಸ್ಯ ಕಾಲಸಾಧನೇ ಉಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಯಾಗಭಕ್ಷಣಯೋರ್ವಿಧಿತ್ಸಯಾ ತತ್ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಭಕ್ಷಣಸ್ಯೋಪಹವಯಾಚನಪೂರ್ವಕತ್ವಂ ಮನ್ತ್ರವತ್ತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ಸ್ತಾವಕಾರ್ಥವಾದಾತಿದೇಶಸಹಿತಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೃತ್ವಿಜಾಂ ಚಾತ್ವಾಲೇ ಮಾರ್ಜನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಾಙ್ಗಭೂತಂ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ರವ್ಯದಾನಮ್ -- ತತ್ರ ಚ ತಾವದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಯಜ್ಞಭಿಷಕ್ತ್ವೇನ ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್ತಸ್ಮೈ ದಾತವ್ಯಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತಥಾಽಧ್ವರ್ಯವೇ ದಾತವ್ಯಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಂ, ತಥಾ ಹೋತ್ರೇ ಪ್ರದೇಯಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯಾಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿಗಮನಮ್, ಉದ್ಗಾತೃಭ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾದಾನಂ ವಿಧಾಯ ತದುಪಪಾದ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಸ್ಥಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಘರ್ಮಭೇದೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತನಿರೂಪಣಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ವಿಧಾತುಮುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ತಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ತತೋ ಯಸ್ಯ ಘರ್ಮೋ ಭಿದ್ಯೇತ ತೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಿಃ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರಾದ್ಯಾಂ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಂ ವಿಧಾಯ ತಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಂ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ಚ ತೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಮಿನ್ನಸ್ಯ ಘರ್ಮಸ್ಯ ಭೈಷಜ್ಯಕರಣಪ್ರಕಾರಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಮ್, " ಪೃಥಿವ್ಯೈ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯಾದೀನಾಂ " ಪೂತಾಯ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯನ್ತಾನಾಂ ತ್ರಯೋದಶಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಕರಣಹೇತುತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ಘರ್ಮಭೇದಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇ ವಿನಿಯೋಜನಮ್ , ತತ ಏತೈಸ್ತ್ರಯೋದಶಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಸ್ತ್ರಯೋದಶಾಹುತಯೋ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ತತಃ ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ " ವಾಚೇ ಸ್ವಾಹಾ "। ಇತ್ಯಾದೀನಾಂ " ಶ್ರೋತ್ರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಕರಣಹೇತುತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ಘರ್ಮಭೇದಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇ ವಿನಿಯೋಜನಮ್, ತತ ಏತೈಃ ಸಪ್ತಭಿರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಪ್ತಾನ್ಯಾ ಆಹುತಯೋ ಹೋತವ್ಯಾ ಇತಿ ವಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ಸಪ್ತಶೀರ್ಷಣ್ಯಪ್ರಾಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಶಂಸನಮ್, ತತ ಉತ್ತಮಾಂ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಂ ವಿಧಾಯ ತಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಿಯುಜ್ಯ ತಸ್ಯ ಭಾಗಶೋಽನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಏವಂ ಮಹಾವೀರಸ್ಯ ಭೇದನನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೇದಾನೀಂ ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್,
ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ತುತಿಃ - ತಸ್ಯಾಂ ಚೈತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಾ-ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮನಾ-ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ-ಯಜಮಾನಾತ್ಮನಾ-ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾತ್ಮನಾ-ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾತ್ಮನಾ-ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾತ್ಮನಾ-ಪಶುಬನ್ಧಾತ್ಮನಾ-ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾತ್ಮನಾ ಚ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರಶಂಸನಮ್ , ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಮುಕ್ತಾರ್ಥಂ ವೇದಿತುಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಇತ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯುಕ್ತವಿಜ್ಞಾನಂ ವೇದಿತಾ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಯಜ್ಞೇಷೂಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾದನಾತ್ಸಪ್ರವರ್ಗ್ಯೇಣೈವ ಸರ್ವೇಣ ಯಜ್ಞಜಾತೇ। ನೇಷ್ಟವಾನ್ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಮ್, ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯಸ್ಥಪ್ರಥಮಪ್ರವರ್ಗ್ಯಸೃಷ್ಟಿಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವಸಾನೇ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾ ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತಿ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕಸಂಜ್ಞಕಚತುರ್ದಶಕಾಣ್ಡಾನ್ತರ್ಗತೇ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಸಮಾಪ್ತಾ।
ಸಮಾಪ್ತಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕಾಣ್ಡಮ್ ।
೧a




೧೪।೪ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
೧ ಉದ್ಗೀಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವೈರಾಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ-- ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಮೃತ್ಯ್ವಾತ್ಮಭಾವಸಾಧನಭೂತಯೋಃ ಕರ್ಮಜ್ಞಾನಯೋರ್ಯತ ಉದ್ಭವಸ್ತಸ್ಯೋದ್ಭಾವಕಸ್ಯೋಪಾಸ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ಣಾಯಿಕಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ದೇವಾ ಅಸುರಾಶ್ಚೇತಿ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾಸ್ತೇಽನ್ಯೋನ್ಯಮಸ್ಪರ್ದ್ಧನ್ತೇತ್ಯಭಿಧಾಯ ತತ್ರಾಸುರಾಣಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ತೈರಭಿಭೂಯಮಾನಾ ಅಲ್ಪಾ ದೇವಾಃ ಕಿಂ ಕೃತವನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿಧಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಶುದ್ಧಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಾಣವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದ್ಧಾರಣಾಯ ಪರೀಕ್ಷಾಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ ವಾಕ್ಪ್ರಾಣಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಮನೋದೇವತಾನಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾಯಾ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ವಾಗಾದಯೋ ಮೃತ್ಯೋರತಿಕ್ರಮಣೇಽಸಮರ್ಥಾ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯಾಶರಣಾಃ ಸನ್ತೋ ದೇವಾ ಮೃತ್ಯ್ವತಿಗಮನಾಯ ಮುಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಮೇವ ಪ್ರಾರ್ಥಿತವನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈರಯಾಸ್ಯಾಙ್ಗಿರಸದೂರ್ಭಿರ್ಗುಣೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಕೋಪಾಸನಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ವಿವಿಧಫಲಸ್ಯ ಸ್ಫುಟೀಕರಣಂ, ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧತ್ವೇಽಪಿ ಅಶುದ್ಧವಾಗಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದಶುದ್ಧತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಶಙ್ಕಾಂ ವಾರಯಿತುಂ ಪಾಪ್ಮಹಾನಿಫಲಾಸಾಧಾರಣಗುಣಕಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಅಯಾಸ್ಯಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಾಣವಿದಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯೈವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಂ, ದೇವತಾ
ಭಾವಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಸ್ಯಾತಿವಹನಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಪರತ್ವೇನ ನಿರೂಪಣಂ, ವಾಗಾದೀನಾಮಗ್ನ್ಯಾದಿದೇವತಾತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಾವಪಿ-ಉಪಾಸಕಸ್ಯ ಕಿಮಾಯಾತಮಿತಿ ತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ಉಪಾಸ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಘಾತವಿಧಾರಕತ್ವಸ್ಯ ನಾಮಗುಣಾನ್ತರಸ್ಯ ಚ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯೈವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣಾನ್ನಕೃತೋಪಕಾರಭಾಜಿತ್ವಂ ವಾಗಾದೀನಾಂ ತು ತದ್ದ್ವಾರಕಮಿತಿ ಕಥಂ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಯನ್ನಿಶ್ಚಯಾದನೇನೈವೇತ್ಯೇವಕಾರಸ್ಯ ಸಾರ್ಥಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತಸ್ತನ್ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಮ್ , ಏತದ್ಗುಣವಿಜ್ಞಾನಫಲಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಫಲಸಹಿತಸ್ಯ ಗುಣಜಾತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾಂ ಸ್ತೋತುಂ ತದ್ವಿದ್ಯಾವಿದ್ವೇಷಿಣೋ ದೋಷಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಾಣವಿದನುರಕ್ತಸ್ಯ ಲಾಭಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಯಾಸ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯಾಙ್ಗಿರಸತ್ವಸ್ಯ ವಿವರಣಂ, ಬೃಹಸ್ಪತ್ಯಾದಿನಾಮರಾಶಿಧರ್ಮಕಂ ಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಂ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಕ್ರಮಾದೃಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾತ್ಮತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪುನಸ್ತತ್ರಾಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಸಾಮತ್ವಸ್ಯೋಪಾಸನಾರ್ಥಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏತದ್ಗುಣಕಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಫಲಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚ, ಇದಂ ಚೋಕ್ತಂ ಫಲಂ ಮಧ್ಯಪ್ರದೀಪನ್ಯಾಯೇನೋಭಯತಃ ಸಮ್ಬದ್ಧಮಿತ್ಯವಧಾಯೇಮಾಮೇವ ಫಲಶ್ರುತಿಮನುಸೃತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯೋದ್ಗೀಥಾದಿಗುಣಾನ್ತರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಮುದ್ಗೀಥದೇವತಾ ಪ್ರಾಣ ಏವೇತಿ ನಿರ್ದ್ಧಾರ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥವಾದಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ವಸುವರ್ಣಪ್ರತಿಷ್ಠಾಗುಣವಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ಪ್ರಾಣವಿಜ್ಞಾನವತೋ ಮಂತ್ರತ್ರಯಜಪಸ್ಯ ಸಫಲಂ ವಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತಮಂತ್ರತ್ರಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಕರ್ತೃಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಪ್ರಾಣವದುದ್ಗಾತುರಪಿ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಗಾನಮಸ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯೋದ್ಗಾತುಃ ಸರ್ವಫಲಸಾಧಕತ್ವಕಥನಮ್ , ಏವಂ ಸಮುಚ್ಚಿತಾದುಪಾಸನಾತ್ಫಲಸಿದ್ಧಾವಾಶಂಕಾಸಮ್ಭವಾಭಾವೇಽಪಿ ಕೇವಲಾದುಪಾಸನಾತ್ತತ್ಸಿದ್ಧಿಶಂಕಾ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾ ನಿರಾಕರಣಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಪುರುಷವಿಧಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಆತ್ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಸೃಷ್ಟಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಚೈವಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ಸಮುಚ್ಚಿತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೇದಾನೀಮಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಫಲಭೂತಸ್ಯ ಜಗತ್ಸರ್ಜನಸ್ಥಿತಿಸಂಹಾರೇಷು ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದಿವಿಭೂತ್ಯುಪವರ್ಣನೇನ ತಂ ಸ್ತೋತುಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋರ್ವೇದಿಕಯೋಃ ಫಲೋತ್ಕರ್ಷಸ್ಯ ವರ್ಣನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರುಪಾಸನಾರ್ಥಮಹಮಿತಿ ಯನ್ನಾಮ ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ, ತತಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪುರುಷನಾಮನಿರ್ವಚನಮ್, ಏತದ್ಗುಣವಿಜ್ಞಾನಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಫಲಂ ಸಂಸಾರವಿಷಯಂ ನೈವಾತ್ಯಕ್ರಾಮದಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಭಯಾದ್ಯಾವಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಸಂಸಾರಾನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರೈವಾರತ್ಯಾವಿಷ್ಟತ್ವೇ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಸ್ತನ್ನಿರಸನೋದ್ಯೋಗಪ್ರಕಾರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಯೋರ್ದಮ್ಪತ್ಯೋರುಕ್ತೇ ನಿರ್ವಚನೇ ಲೋಕಾನುಭವಪ್ರದರ್ಶನಮ್ ,ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇಽಭಿಯುಕ್ತಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸಮ್ಮತಿಮಭಿಧಾಯ ಹೇತ್ವನ್ತರಾಭಿಧಾನಂ, ಸೃಷ್ಟಿರ್ಮಿಥುನದ್ವಾರಿಕೇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಗವಾದಿಸೃಷ್ಟೇರಮಿಧಾನಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಗ್ನಿಸೋಮೇನ್ದ್ರಾದಿಸೃಷ್ಟಿಂ ಸಿದ್ಧವನ್ಮತ್ವಾ ಸರ್ವಸ್ಯಾಃ ಸೃಷ್ಟೇರುಪಸಂಹರಣವರ್ಣನಂ, ಸ್ರಷ್ಟುರೇತದ್ಗುಣವಿದಃ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಏವಮನುಗ್ರಾಹ್ಯಸೃಷ್ಟಿಮುಕ್ತ್ವಾಽನುಗ್ರಾಹಕಸೃಷ್ಟೇರುಪಕ್ರಮನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾವಿದ್ವನ್ಮತಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಿತಂ ಸೋಪಸಂಹಾರಮೇಕಸ್ಯೈವ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ದ್ವಿಧೋಪಾಸ್ಯತ್ವಾಯಾಗ್ನ್ಯನ್ನಸರ್ಗಯೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಮನುಗ್ರಾಹಕದೇವಸೃಷ್ಟಿಮಭಿಧಾಯ ತಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚೈತಾದೃಶಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರುಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಏತಾವತೋಕ್ತಸ್ಯ ಜಗತಃ ವ್ಯಾಕೃತಸ್ಯ ಸಬೀಜಸಂಸಾರೋದ್ಧರಣಪ್ರಯೋಜನಾಯಾ ಬೀಜಭೂತಾಯಾ ಅವ್ಯಾಕೃತಾವಸ್ಥಾಯಾಃ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಮ್ , ಏವಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಸ್ರಷ್ಟುಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಪೃಥಕ್ತ್ವಯೋಃ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಯಃ ಕೃತ್ಸ್ನದರ್ಶೀ ಸ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದರ್ಶೀತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಾಪೂರ್ವಕಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಸೂತ್ರಸ್ಯಾವತರಣಂ, ತತ್ರ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸಹೇತುಕಂ ಕೃತ್ಸ್ನತ್ವಂ ಸಹೇತುಕಂ ಪದನೀಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರ ಪದನೀಯೇ ಉಪಾಯನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರೋಕ್ತವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಗುಣಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚ, ಕುತೋಽನ್ಯತ್ಸರ್ವಮನಾದೃತ್ಯಾತ್ಮತತ್ತ್ವಮೇವ ವಿಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕಾಯಾಂ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಮವಷ್ಟಭ್ಯ ಸಮಾಧಾನಕಥನಮ್ , ಏವಮಾತ್ಮನಿ ಮುಖ್ಯಾ ಪ್ರೀತಿರನಾತ್ಮನಿ ತ್ವಮುಖ್ಯಾ ಪ್ರೀತಿರಿತಿ ಸ್ಥಿತೇ ಯತ್ಫಲಿತಂ ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಯದರ್ಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಾಽಪ್ಯುಪನಿಷತ್ತಸ್ಯೈತಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಯಾ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಿಧಿತ್ಸಯಾ ಚಾದಾವುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್, ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸರ್ವದೋಷಾನಾಗನ್ಧಿತಪ್ರತಿವಚನನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಾವಿವ ಮನುಷ್ಯತ್ವಾದ್ಯಧಿಕಾರಿವಿಶೇಷಣನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್, ಅಸ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸರ್ವಭಾವಾಪತ್ತಿಃ ಕಥಮಿತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದಾರ್ಢ್ಯಾಯ ಶ್ರುತಿಪ್ರದರ್ಶಿತಂ ಮನ್ತ್ರಮುದಾಹೃತ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿದ್ಯಾಸೂತ್ರಂ ವಿವಿಚ್ಯಾವಿದ್ಯಾಸೂತ್ರಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವೇಚನಂ, ಪೂರ್ವಮನುಗ್ರಾಹಕದೇವತಾಸರ್ಗಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯಾಗ್ನೇರೇವಾರ್ಥಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಸೃಷ್ಟಿರುಕ್ತೇದಾನೀ ಮವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರಸ್ತುತ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಶ್ರೇಯಸೇ ತನ್ನಿಯಾಮಕಕ್ಷತ್ರಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ತಥಾ ಕರ್ಮಾಙ್ಗಭೂತದ್ರವ್ಯೋಪಾರ್ಜನಾರ್ಥಂ ವೈಶ್ಯಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ ಪರಿಚಾರಕಶೂದ್ರಸೃಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ ಚ, ತತಃ ಕ್ಷತ್ತ್ರಸ್ಯೋಗ್ರತ್ವಾತ್ತನ್ನಿಯನ್ತೃಧರ್ಮಸರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ,ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಭಿಧಾನಮ್ , ಇತ್ಥಂ ದೇವೇಷು ದರ್ಶಿತಸ್ಯ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕೇಚಿಚ್ಚಾಗ್ನ್ಯಾದಿಸಾಧ್ಯಕರ್ಮಣಾ ಮೋಕ್ಷಮಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತೇಷಾಂ ಮತಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರ ತಾವನ್ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಾನಿ ಯಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ತಾನಿ ಕಾನಿ ? ಕೇ ಚ ತೈರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಾ ದೇವಾದಯಃ ೧ ತೇಷಾಮುಭಯೇಷಾಂ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಯೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಮನುಷ್ಯೋ ಗ್ರಹಗ್ರಸ್ತ ಇವಾವಶಃ ಸನ್ಸ್ವಾತ್ಮಲೋಕಬಹಿರ್ಮುಖೀಭೂತೋ ದುಃಖಾತ್ಮಕೇ ಕರ್ಮಣ್ಯೇವ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ಸ ಕಃ ಪ್ರವರ್ತಕ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಕಾಮ ಏವೇತಿ ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಂ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅನ್ತೇಽನ್ತರ್ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪಾಂಕ್ತತ್ವವದ್ಬಾಹ್ಯಯಜ್ಞಸ್ಯಾಪಿ ಸಫಲಂ ಪಾಂಕ್ತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಸಪ್ತಾನ್ನಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಸಂವರ್ಗವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚೈವಂ ಕಾಮಪ್ರಯುಕ್ತೇನ ಪುರುಷೇಣ ಪಾಂಕ್ತಜ್ಞಾನಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ವಾ ಕೇವಲಜ್ಞಾನೇನ ವಾಽದ್ಯಮಾನತ್ವೇನ ಸೃಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ನಭೂತಸ್ಯ ಜಗತ ಉಪಾಸನಾರ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ಸಪ್ತಧಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ ಸವಿನಿಯೋಗಾನ್ನಪ್ರಕಾಶಕಾನಾಂ ಸೂತ್ರಭೂತಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮುದಾಹರಣಂ, ತತ್ರ ಪಯಸೋಽನ್ನತ್ವೇ ಹೇತುಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಕ್ಷಯತ್ವೇ ಚ ಹೇತುಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಕ್ಷಿತಿತ್ವಗುಣವಿಜ್ಞಾನೇ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಏತೇಷಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತಿರೋಹಿತಾರ್ಥತ್ವೇನ ತತ್ತನ್ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಗ್ರಹಣಪೂರ್ವಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಸಪ್ತಾನ್ನವಿನಿಯೋಜಕಮನ್ತ್ರಭಾಗಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್, ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶೇಷತಃ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಸಾಧಾರಣೀಕುರ್ವತೋ ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಮ್ - ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಂ ಚ ಪಯೋರೂಪಮೇಕಮೇವಾನ್ನಮಿತಿ ಸಕಾರಣಮಭಿಧಾನಂ - ಪಶೂನಾಂ ಪಯೋಽನ್ನಮಸ್ತೀತ್ಯತ್ರ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಂ - ಪಯಸಿ ಹೀದಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಿತಿ ವಿಧಿತ್ಸಿತದರ್ಶನಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಮತಾನ್ತರಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತಸ್ಯ ನಿನ್ದಾರ್ಥವಾದಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚ, ಏವಂ ಪಾಠಕ್ರಮಂ ವಿಹಾಯಾರ್ಥಕ್ರಮವಶಾತ್ಸಾಧನಭೂತಮನ್ನಚತುಷ್ಟಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೇದಾನೀಂ ಪಾಂಕ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಭೂತಂ ಕ್ರಮೇಣಾಧ್ಯಾತ್ಮಮಧಿಭೂತಮಧಿದೈವಮನ್ನತ್ರಯಂ ಕಾರ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಸ್ತೀರ್ಣವಿಷಯತ್ವಾದ್ಯತ್ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದನ್ನಚತುಷ್ಟಯಾತ್ಪೃಥಗುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರ ಮನೋವಾಕ್ಪ್ರಾಣರೂಪೇಽನ್ನತ್ರಯೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಸ್ಯ ಮನಸಃ ಸಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿತ್ವಂ ನಿರೂಪ್ಯ ತತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ವಾಚಃ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧಾಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ವಾಗಾದೀನಾಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೀಂ ವಿಭೂತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽಽಧಿಭೌತಿಕ್ಯಾ ವಿಭೂತೇರ್ವಿಸ್ತಾರನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ವಾಗಾದೀನಾಂ ಲೋಕತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ವೇದತ್ರಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ದೇವಪಿತೃಮನುಷ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪಿತೃಮಾತೃಪ್ರಜಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿನಿರೂಪಣಂ, ತಥಾ ವಾಗಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ವಿಜ್ಞಾತ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಾವಿಜ್ಞಾತವಸ್ತ್ವಾತ್ಮಕತ್ವನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ವಾಗಾದೀನಾಮಾಧಿಭೌತಿಕಂ ವಿಸ್ತಾರಮುಕ್ತ್ವಾ ಆಧಿದೈವಿಕವಿಸ್ತಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿಭೂತಂ ಚ ಯಾ
ವಾಕ್ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ತಸ್ಯಾ ಆಧಿದೈವಿಕವಾಗಂಶತ್ವಾದಂಶಾಂಶಿನೋಶ್ಚ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾತ್ತಯಾ ಸಹ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತಥಾಽಧ್ಯಾಮಾಧಿಭೂತಂ ಚ ಮನಃಪ್ರಾಣಯೋರಾಧಿದೈವಿಕಮನಃಪ್ರಾಣಾಂಶತ್ವಾತ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಯೇನ್ದ್ರತ್ವಾಸಪತ್ನತ್ವಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸಫಲಮುಪಾಸನಕಥನಂ, ತತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಧಿಭೌತಿಕಾಧಿದೈವಿಕಾನಾಂ ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಧ್ಯಾನಾರ್ಥಂ ಸಮತ್ವಾನನ್ತತ್ವಾದಿಗುಣನಿರೂಪಣಂ, ತತ ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ವಿತ್ತಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನದ್ವಾರಾ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪಾಂಕ್ತಂ ಕರ್ಮಫಲತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾಽಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಪ್ರಾಣಂ ನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದ್ಯಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಷೇಧಪ್ರಯೋಜನಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ಯತ್ಪೂರ್ವಮಾಧಿದೈವಿಕತ್ರ್ಯನ್ನಾತ್ಮಕಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಪಾಸನಮುಕ್ತಂ ತದಹಮಸ್ಮಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತ್ಯಹಂಗ್ರಹೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸಫಲಮಭಿಧಾನಂ, ತತ ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಪುತ್ರಕರ್ಮಾಪರವಿದ್ಯಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಲೋಕತ್ರಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧನಮಾತ್ರಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾವಗತಂ ತಸ್ಯೈವ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಿಸ್ತರಶಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಪುತ್ರತ್ವಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಲೋಕಜಯಹೇತುತ್ವಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತತ್ಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ವಿಶೇಷತಃ ಪಿತೃಕರ್ತೃಕಂ ಸಫಲಂ ಪುತ್ರಾನುಶಾಸನನಿರೂಪಣಂ-ಪುತ್ರಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ-ಪಿತುಃ ಪುತ್ರತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನೈತಲ್ಲೋಕಾವಸ್ಥಾನನಿರೂಪಣಂ ಚ, ತತ ಏನಂ ಕೃತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕಂ ಪಿತರಮೇತೇ ದೈವಾ ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣಾಶ್ಚ ಮರಣಧರ್ಮಾಣ ಆವಿಶನ್ತೀತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, "ತೇ ಸರ್ವೇ ಸಮಾಃ ಸರ್ವೇಽನನ್ತಾಃ " ಇತಿ ಯತ್ಪೂರ್ವಮವಿಶೇಷೇಣ ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣಾನಾಮುಪಾಸನಮುಕ್ತಂ ತತ್ರ ತದ್ಗತಾನ್ಯತಮವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಾಣವಿಷಯಕಾಧ್ಯಾತ್ಮದರ್ಶನನಿರೂಪಣಂ, ತದರ್ಥಂ ಪ್ರಾಣವ್ರತಮೀಮಾಂಸಾಕಥನಂ, ಪ್ರಾಣವ್ರತಮಭಗ್ನತ್ವೇನ ಧಾರಣೀಯಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣಾಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ಕರಣಾನಾಮನ್ಯೋಽನ್ಯಸ್ಪರ್ಧಾಪ್ರಕಾರಕಥನಂ-ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವಾಗಾದಿಷು ಶ್ರಮದ್ವಾರಾ ಸ್ವಕರ್ಮಪ್ರಚ್ಯುತಿರಾಸೀದಿತಿ ಸಪ್ರಮಾಣಮಭಿಧಾನಮ್-ಪ್ರಾಣವ್ರತಧಾರಣಪ್ರಕಾರಕಥನಂ-ಕರಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಣನಾಮತ್ವನಿರೂಪಣಮ್-ಉಕ್ತದರ್ಶನಫಲನಿರೂಪಣಮ್-ಉಕ್ತಾಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಾಣದರ್ಶನಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದ್ಯಂಶಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತೋ। ಽಧ್ಯಾತ್ಮವತ್ಪ್ರಾಣವಿಷಯಕಾಧಿದೇವತದರ್ಶನನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತಾರ್ಥದಾಢ್ರ್ಯಾಯ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಶ್ರುತಿಕರ್ತೃಕಂ ಸಂವಾದಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ, ಪ್ರಾಣವ್ರತಾಕರಣೇ ಬಾಧಕನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಣವ್ರತಮಾಮರಣಮನುವರ್ತಯೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಅಹಂ ಚ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಸೂತ್ರರೂಪಪ್ರಾಣಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಪರಿ। ಸ್ಪನ್ದಕೃದಿತ್ಯೇವಂಪ್ರಾಣೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ತ್ರ್ಯನ್ನಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಅವಿದ್ಯಾವಿಷಯಕಸಂಸಾರತತ್ತ್ವಪ್ರದರ್ಶಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಉಪಸಂಹಾರಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಸೂತ್ರಿತಾಯಾ ಅವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಕೃತಾವ್ಯಾಕೃತರೂಪೋ ವಿಸ್ತರೋ ನಿರೂಪಿತ ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸೌಕರ್ಯಾಯ ನಾಮರೂಪಕರ್ಮತ್ವೇನೋಪಸಂಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ದೇವದತ್ತಯಜ್ಞದತ್ತಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ನಾಮವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸಿತಾಸಿತಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ರೂಪಾಣಾಂ-ಮನನದರ್ಶನಚಲನಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸರ್ವಕರ್ಮವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಮ್, ಏವಂ ನಾಮರೂಪಕರ್ಮತ್ವೇನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಜಗತಃ ಪುನಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಾನ್ತರಕಥನಂ, ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಸಂಘಾತೇ ಕಾರ್ಯಕಾರಣರೂಪೇಣಾವಾನ್ತರವಿಭಾಗಕಥನಂ--ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕವಾಕ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಕರ್ತೃಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
-
೧೪।೫ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಜಾತಶತ್ರುಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಪರ್ಯಙ್ಕವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಸೂತ್ರಿತಯೋರ್ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇಽವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ನಿರೂಪಿತಃ, ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್ । ತತ್ರಾದೌ ವಕ್ತೃಶ್ರೋತೃರೂಪಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾಽವಿದ್ಯಾವಿಷಯಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇನೋಪಕ್ಷಿಪ್ಯ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಗಾರ್ಗ್ಯೇಣ ದೃಪ್ತಬಾಲಾಕಿನಾಽಜಾತಶತ್ರೋ ರಾಜ್ಞಃ ಶ್ರವಣಾಯಾಭಿಮುಖೀಕರಣಪ್ರಕಾರಕಥನಂ, ತತಃ ಸಂವಾದೇನ ಪರ್ಯಾಯಶಃ ಆದಿ ತ್ಯಚನ್ದ್ರವಿದ್ಯುದಾಕಾಶವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಬಾದರ್ಶದಿಕ್ಷು ಸ್ಥಿತಂ ಪುರುಷಂ ತಥಾ ಗಚ್ಛತಃ ಪೃಷ್ಠದೇಶೇ ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ಶಬ್ದಂ ಛಾಯಾಮಯಂ ಪುರುಷಂ ತತ್ತದ್ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟತಯಾಽಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸ ಇತಿ ದೃಪ್ತಬಾಲಾಕಿನೋಕ್ತೇಽಜಾತಶತ್ರೋಸ್ತತ್ತದ್ಗುಣಾನುರೋಧೇನ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಮುಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ವ್ಯಸ್ತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಯುಪನ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನ್ವಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಮಾತ್ಮನಿಸ್ಥಿತಪುರುಷಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಸ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಹಮುಪಾಸ ಇತಿ ದೃಪ್ತಬಾಲಾಕಿನಾ ಪುನರುಕ್ತೇ ನಿರುಕ್ತಗುಣಾನುರೋಧೇನಾಜಾತಶತ್ರೋರಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಚರಮೇ ಪರ್ಯಾಯೇ ಉಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಂ, ತತಸ್ತೂಷ್ಣೀಮ್ಭೂತೇ ಗಾರ್ಗ್ಯೇಽಜಾತಶತ್ರುಸ್ತಂ " ಕಿಂ ತ್ವಯಾ ಏತಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಜ್ಞಾತಂ ? ನೈತಾವತಾ ವಿದಿತಂ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಗಾರ್ಗ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಯಾ ಛಾತ್ರಭಾವೇನ ಉಪಸಂಗತೇ ತ್ವಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಪಯಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯಜಾತಶತ್ರೋಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಾಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಬ್ರಹ್ಮಾವಬೋಧಾರ್ಥಮುಪಕ್ರಮಕರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರಾಜಾತಶತ್ರುರ್ಯಥೋದಾಹರಣಂ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಾಸ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ವರೂಪಂ ಬೋಧಯಿತುಮಧಿಕರಣಮಪಾದಾನಂ ಚೋಭಯಂ ಪೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜಾಗರಿತೇ ಕರ್ತೃತ್ವಭೋಕ್ತೃತ್ವಾದಿಕಂ ನಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಕಿನ್ತು ವಾಗಾದ್ಯುಪಾಧಿಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತಮೇವ ಸ್ವಪ್ನೇ ತದ್ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕರ್ತೃತ್ವಾದೇರ್ವ್ಯತಿರೇಕದರ್ಶನಾದಿತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಶ್ನಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರನಿರೂಪಣಂ, ಯದಾ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಾಧ್ಯಕ್ಷತಾಮುತ್ಸೃಜತಿ ತದಾಽಸೌ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಕಥಮವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಯುಕ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ದರ್ಶನಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಾಗಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇಽಪಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾದಿಸಂಸಾರಸ್ಯ ದರ್ಶನಾ। ದ್ವ್ಯತಿರೇಕಾಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ರಾಪಿ ಜಾಗ್ರದ್ವಾಸನಾಯಾಃ ಸತ್ತ್ವಾತ್ಪರಿಕಲ್ಪಿತಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಮೃಷಾತ್ವಾನ್ನ ವ್ಯತಿರೇಕಾಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯತೋಽಸ್ಯ ಸ್ವತಃ-ಶುದ್ಧತ್ವಮೇವೇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸಮಾಧಾನನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ವೇದಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾದ್ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾಚ್ಚೈತೇ ಮಹಾರಾಜತ್ವಾದಯೋ ಲೋಕಾ ಮೃಷೈವ ನಾಸ್ಯಾತ್ಮಭೂತಾ ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಪೂರ್ವಕಂ ಕಥನಂ, ದರ್ಶನವೃತ್ತೌ ಸ್ವಪ್ನೇ ವಾಸನಾರಾಶೇರ್ದೃಶ್ಯತ್ವಾದಸಂಸಾರಧರ್ಮತಾ-ಇತ್ಯಾತ್ಮನೋ ವಿಶುದ್ಧಾತಾಽವಗತಾ-ತತ್ರ ಕಾಮವಶಾತ್ಪರಿವರ್ತನಮುಕ್ತಮ್-ಇಷ್ಟದೃಶ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚಾಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಇತಿ ಪುನರಶುದ್ಧತಾಮಾಶಂಕ್ಯ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಸುಷುಪ್ತೌ ವ್ಯತಿರೇಕದರ್ಶನೇನಾಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಾಚ್ಛುದ್ಧತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಿತಿ ಯಥಾಯಥಮುಪಪಾದನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಶಯನಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಪೂರ್ವಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನಮುಕ್ತ್ವೇದಾನೀಂ ತಸ್ಯಾದ್ವಿತೀಯತ್ವಂ ಪ್ರಕಟಯಿತುಂ ದ್ವಿತೀಯಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನನಿರೂಪಣಂ, ಪ್ರಾಣೋಪನಿಷದೋ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಸರ್ವಾನ್ನಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಶಿಶುಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಪೂರ್ವಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ತೇ ಉಪಕ್ರಾನ್ತಾಂ ಪ್ರಾಣೋಪನಿಷದಂ ವಿಶೇಷತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮಾದೌ ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಾರ್ಥವಾದಕಥನಮ್, ಏವಂ ಫಲಶ್ರವಣೇನಾಭಿಮುಖೀಭೂತಾಯ ಜಿಜ್ಞಾಸವೇ ಶರೀರಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಪ್ರಾಣಂ ಶಿಶುತ್ವೇನ-ಶರೀರಸ್ಯ ತದಾಧಾನತ್ವೇನ-ಶಿರಸಃ ಪ್ರತ್ಯಾಧಾನತ್ವೇನ--ಬಲಸ್ಯ ಸ್ಥೂಣಾತ್ವೇನ-ಅನ್ನಸ್ಯ ದಾಮತ್ವೇನ ಚೋಪವರ್ಣನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಯೈವ ಶಿಶೋಃ ಪ್ರತ್ಯಾಧಾನೇ ಶಿರಸ್ಯಾರೂಢಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷಿ ಕಾಶ್ಚನೋಪನಿಷದಸ್ತಾಸಾಂ ವಿವರಣಂ, ತತ್ರಾಕ್ಷಿತೀನಾಮುಪಪಾದನಪೂರ್ವಕಂ ತತ್ಕರ್ತೃಕಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏವಂವಿಧೋಪಾಸ್ತೇಃ ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಮ್ಮತಿಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ, "ಪ್ರಾಣಾ ವಾ ಋಷಯಃ " ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಕೇ ತೇ ಪ್ರಾಣಾ ಋಷಯ ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತೇಷಾಮುಪಪಾದನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದತ್ರಿಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಮ್ , ಅತ್ರಿನಾಮನಿರ್ವಚನವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಯಾಥಾತ್ಮ್ಯವೇದನಸ್ಯ ಚ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಕಥಮೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಸತ್ಯತ್ವಂ ಕಥಂ ವಾ ತತೋಽಪ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸತ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಸತ್ಯಾನಾಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾವಧಾರಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ " ನೇತಿ ನೇತಿ " ಅಪೋಹದ್ವಾರಾ ನಿರ್ದ್ದಿಧಾರಯಿಷಿತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾಯಾಮಯಸ್ಯ ರೂಪದ್ವಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕೇ ತೇ ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತೇ ಕಾನಿ ವಾ ಕಸ್ಯ ವಾ ವಿಶೇಷಣಾನೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತದ್ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತೇರ್ನಿರೂಪಣಮ್, ಉಕ್ತವಿಶೇಷಣಚತುಷ್ಟಯವತೋ ಭೂತತ್ರಯಸ್ಯ ಯತ್ಸಾರಿಷ್ಠಂ ಕಾರ್ಯಂ ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಮೂರ್ತಸ್ಯಾಧಿದೈವಿಕಸ್ಯ ಕಾರಣಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪನಿರೂಪಣಂ, ತತೋಽಧ್ಯಾತ್ಮತಯಾ ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತಯೋರ್ವಿಭಾಗನಿರೂಪಣಮ್ । ಏವಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಕಾರಣಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಯದ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋಽಸ್ಯ ಕಾರಣಾತ್ಮನೋ ಯದ್ವಾಸನಾಮಯಂ ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಚರಮೋಕ್ತಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾಸನಾರೂಪೋಪಾಸನಸ್ಯ ಫಲಾಭಿಧಾನಮ್, ಏವಂ ಸತ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಷಷ್ಠಯನ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಂ ಹೇಯಭೂತಂ ಸತ್ಯಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾನನ್ತರಮುಪಾದೇಯಭೂತಪ್ರಥಮಾನ್ತಸತ್ಯಶಬ್ದಾರ್ಥಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ , ಪ್ರಥಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ತೇ “ ತಸ್ಯೋಪನಿಷತಿ" ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಯಾ ಉಪನಿಷದ ಉಪಸಂಹಾರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೪ ಮೈತ್ರೇಯೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚೈವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ರಯೇಣ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಙ್ಗತ್ವೇನ ಸನ್ನ್ಯಾಸಂ ವಿಧಾತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚಾದೌ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ ಸ್ವಸ್ಯ ಸನ್ನ್ಯಾಸಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಮೇತ್ರೇಯ್ಯಾಃ ಕಾತ್ಯಾಯನ್ಯಾ ಸಹ ದಾಯಂ ಕರವಾಣೀತಿ ಪ್ರತಿ ಜ್ಞಾತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತದಾ ಹೇ ಭಗವನ್ ! ಮಹ್ಯಮಿಮಂ ಸರ್ವಾ ಸಸಾಗರಾ ವಿತ್ತಪೂರ್ಣಾ ಚ ಪೃಥಿವೀ ಯದಿ ದತ್ತಾ ತೇನ ಕಿಮಹಮಮೃತಾ ಸ್ಯಾಮ್ । ಇತಿ ತಯಾ ಮೈತ್ರೇಯ್ಯಾ ಪೃಷ್ಟೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ತೇನೇತರಧನಿಕವತ್ತೇ ಜೀವಿತಂ ಸ್ಯಾದಮೃತತ್ವಸ್ಯ ತು ನಾಶಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಪ್ರತಿವಚನಂ ದದಾವಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಯೇನಾಹಮಮೃತಾ ನ ಸ್ಯಾಂ ಕಿಮಹಂ ತೇನ ಕುರ್ಯಾಮ್ ೧ ಯೇನಾಹಮಮೃತಾ ಸ್ಯಾಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಮೈತ್ರೇಯ್ಯಾಃ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಕರಣಕಥನಮ್ , ಏವಂ ಪ್ರಾರ್ಥಿತೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ತಸ್ಯೈ ಮೈತ್ರೇಯ್ಯೇ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ನಿದಿಧ್ಯಾಸಸ್ವ ತದಿತಿ ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ತದುಕ್ತವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋಽಮೃತತ್ವಸಾಧನಂ ವೈರಾಗ್ಯಮುಪದಿದಿಕ್ಷುರ್ಜಾಯಾಪತಿಪುತ್ರಾದಿಭ್ಯಃ ಸಕಲಸುಖಸಾಧನೇಭ್ಯಸ್ತತ್ಸನ್ನ್ಯಾಸವಿರಾಗಮುತ್ಪಾದ್ಯಾತ್ಮದರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಧಾಯ ಚ ತತ್ರ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನರೂಪೋಪಾಯತ್ರಯಂದರ್ಶಯಾಮಾಸೇತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಕಥಮಸ್ಮಿನ್ನಾತ್ಮನಿ ವಿದಿತೇಽನ್ಯತ್ಸರ್ವಂ ವಿದಿತಂ ಭವೇದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾತ್ಮವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯಸ್ಯಾಭಾವಾದಿತಿ ಸಮಾಧಿಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕಥಂ ಪುನರಿದಂ ಸರ್ವಮಾತ್ಮೈವೇತಿ ಗ್ರಹೀತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಘಟಃ ಸ್ಫುರತೀತ್ಯಾದಿಪ್ರತ್ಯಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಾನುಗಮಾತ್ಸರ್ವತ್ರ ಚಿತ್ಸ್ವರೂಪತೈವೇತಿ -ಯತ್ಸ್ವರೂಪವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಯಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಂ ತಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಕತ್ವಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ತೌ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯಪೂರ್ವಕಂ ಸಮಾಧಿಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ಏವಂ ಸ್ಥಿತಿಕಾಲೇ ಜಗತೋ ಬ್ರಹ್ಮೈಕತ್ವಮವಗಮಯ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇಽಪಿ ತಥಾಽವಗಮಯಿತುಂ ಕಾರ್ಯಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಕ್ಕಾರಣಾದಭಿನ್ನತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತಥಾ ಪ್ರಲಯಕಾಲೇಽಪಿ ಅಸ್ಯ ಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಪೂರ್ವಕಮಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಂ ಪ್ರಾಕೃತಿಕಪ್ರಲಯಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಸರ್ವಂ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಭೂತಮದ್ವಯಾತ್ಮತತ್ವಮವಗಮಯ್ಯ " ಇದಂ ಸರ್ವಂ ಯದಯಮಾತ್ಮಾ" ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತತ್ವಾದಿದಾನೀಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯಾಽವಿದ್ಯಾಽತಿರೋಧದ್ವಾರೇಣ ಯೋಽಯಮಾತ್ಯನ್ತಿಕಃ ಪ್ರಲಯಸ್ತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಹಿತಂ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಅಸ್ಯಾಂ ಚ ನಿರೂಪಿತಾಯಾಂ ಕೈವಲ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಮ್ , ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮೈತ್ರೇಯ್ಯಾಃ ಸನ್ದೇಹಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಕೃತನಿರಾಕರಣಕಥನಂ, ತತ ಏವಮುಕ್ತಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾಭಾವಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ದೃಢೀಕೃತ್ಯ ಯತ್ರ ತು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯಾಽವಿದ್ಯಾನಾಶಮುಪಗಮಿತಾ ತತ್ರಾತ್ಮವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯಸ್ಯಾಭಾವ ಇತಿ ವ್ಯತಿರೇಕಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏವಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಕೈವಲ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾಭಾವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ರೈವ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮವಿದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ಸಾಕ್ಷಿಣೋ ಜ್ಞಾನವಿಷಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪುನರ್ವಿದ್ಯಾಽವಸ್ಥಸ್ಯಾಸಂಸಾರಿಣ ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಾವಿಷಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೫ ಮಧುಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಮೈತ್ರೇಯೀಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ “ ಇದಂ ಸರ್ವಂ ಯದಯಮಾತ್ಮಾ" ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯಾತ್ಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿಲಯಹೇತುತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಾರ್ಥಂ ಮಧುವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಶರೀರಿಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಯಃ ಸ್ತನಯಿತ್ನ್ವನ್ತಾ ಭೂತಗಣಾ ದೇವಗಣಾಶ್ಚ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಘಾತಾತ್ಮನೋಪಕುರ್ವನ್ತೋ ಮಧು ಭವನ್ತೀತಿ ಪರ್ಯಾಯಶಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ನಿರುಕ್ತಾ ಭೂತಗಣಾ ದೇವಗಣಾಶ್ಚ ಯೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯಮಾನಾ ಮಧುತ್ವೇನೋಪಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ತನ್ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಕ್ತರಿ ಧರ್ಮೇ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪೇಣ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಘಾತಕರ್ತರಿ ತು ಧರ್ಮೇ ವಿಶೇಷರೂಪೇಣ ತತ್ತದಾರಮ್ಭಿಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸತ್ಯಮಪಿ ಧರ್ಮವದ್ದ್ವಿವಿಧಮ್ - ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಕಾರಣತ್ವೇನಾನುಗತಮ್ , ವಿಶೇಷರೂಪಂ ತು ಸತ್ಯಸಂಘಾತತ್ವೇನಾನುಗತಮಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಧರ್ಮಸತ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಘಾತವಿಶೇಷೋ ಯೇನ ಜಾತಿವಿಶೇಷೇಣ ಸಂಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರವಿಭಾಗಪುರಃಸರಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯಃ ಪುನರ್ಮಾನುಷಾದಿಜಾತಿವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಘಾತಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುತ್ವೋಪಪಾದನಮ್ , ಅಸ್ಯಾನ್ತಿಮಪರ್ಯಾಯೋಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಾಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಪ್ರಕರಣಸ್ಥಿತಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಸಂಕ್ಷೇಪಕಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋಃ ಶ್ರುತಿಕರ್ತೃಕಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಪೂರ್ವಕಮವತಾರಣಂ, ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರ್ಥಯೋಸ್ತು ತೃತೀಯಚತುರ್ಥಾಧ್ಯಾಯಯೋರರ್ಥಂ ಪ್ರಕಾಶಯಿತುಂ ಶ್ರುತೇರ್ದ್ವಯೋರ್ಮನ್ತ್ರಯೋಸ್ತದಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರತಿಪಾದಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಹಿತಮವತಾರಣಂ, ತತೋಽಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಸ್ವರೂಪಸ್ಯೋಪಪಾದನಮ್, ಅಯಮೇವ ಸರ್ವವೇದಾನ್ತಾನಾಮರ್ಥ ಇತ್ಯುಪಸಂಹಾರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ಮಧುಕಾಣ್ಡಸ್ಯ ಯ ಏಷ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥೋ ಜಪಾರ್ಥಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾ ವಂಶಸ್ತಸ್ಯ ವಿಸ್ತರಶೋಽಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತ್ಯಾದ್ಯಂ ಮಧುಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ।
೧೪।೬ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೇ ಉಪಪತ್ತಿಪ್ರಧಾನೇ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಅಶ್ವಲಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಸ್ತಾವಂ ಕರ್ತುಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಾಯಾ ವಿಜ್ಞಾನಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಾಯಾಶ್ಚಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಜನಕಸ್ಯ ಬಹುದಕ್ಷಿಣಾಕಯಜ್ಞಕರಣಂ-ತಸ್ಮಿನ್ಯಜ್ಞೇ ಕುರುಪಞ್ಚಾಲಾನಾಂ ವಿದುಷಾಮುಪಸಂಗಮನಂ-ಉಪಸಂಗತೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಜನಕಸ್ಯಾನೂಚಾನತಮಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಷಯಿಣೀ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಪೂರ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಗವಾಂ ಸಹಸ್ರಮವರೋಧ್ಯ ಭೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ! ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಃ ಸ ಏತಾ ಗಾ ಉದಜತಾಂ ಇತ್ಯುಪಾಯಚಿನ್ತನಂ ತತ್ಕರಣಂ ಚ ಯದಾಽನ್ಯೇ ಸರ್ವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನ ದಧೃಷುಸ್ತದಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ ಸ್ವಶಿಷ್ಯದ್ವಾರಾ ಏತಾ ಗಾ ಉದಾಚಕಾರ ತೇನ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶ್ಚುಕ್ರುಧುಃ ಕಥಂ ತ್ವಮೇವಕೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಮಧ್ಯೇ ಬ್ರಹಿಷ್ಠೋಽಸೀತ್ಯಾದ್ಯಂಶಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಏವಂ ಕ್ರುದ್ಧೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಜನಕಸ್ಯ ಹೋತ್ರಾಽಶ್ವಲೇನ " ನೋಽಗ್ರೇ ತ್ವಮೇವ ಖಲು ಭೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ! ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠೋಽಸೀತಿ ಕಿಮಿತಿ " ಪೃಷ್ಟೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋ “ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಾಯ ನಮಸ್ಕುರ್ಮಃ ಗೋಕಾಮಾ ವಯಮತೋ ಗೋಗ್ರಹಣಂ ಕೃತವನ್ತಃ" ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಂ ದದಾವಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪೂರ್ವತ್ರ ಮಧುಕಾಣ್ಡೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೇ ಉದ್ಗೀಥಪ್ರಕರಣೇ ಆಸಙ್ಗಪಾಪ್ಮನೋ ಮೃತ್ಯೋರತ್ಯಯಃ ಸಮುಚ್ಚಿತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವೋದ್ಗೀಥದರ್ಶನಸ್ಯ ಯೋಽಯಂ ಪರೀಕ್ಷಾವಿಷಯಸ್ತಸ್ಯ ವಚನಪ್ರತಿವಚನರೂಪವಿಸ್ತಾರಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾದಜ್ಞಾನಾಸಙ್ಗಪ್ರಯುಕ್ತಾತ್ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಾನ್ಮೃತ್ಯೋರತಿಮುಕ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಂ, ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸಾಸಙ್ಗಸ್ಯ ಮೃತ್ಯೋರಾಶ್ರಯಭೂತಾನಾಂ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾದಿಕರ್ಮಸಾಧನಾನಾಂ ವಿಪರಿಣಾಮಹೇತೋಃ ಕಾಲಾತ್ಕ್ರಿಯಾನುಷ್ಠಾನವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಪ್ರಾಗೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಸಾಧನವಿಪರಿಣಾಮಹೇತುತ್ವೇನ ಕಾಲಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರದರ್ಶನಾತ್ತಸ್ಮಾದಪಿ ಕಾಲಾಚ್ಚಾತಿಮುಕ್ತೇಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಂ, ತಥಾ ತಿಥ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾತ್ಕಾಲಾದತಿಮುಕ್ತೇಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಂ, ಸ ಚ ಅತಿಮುಚ್ಯಮಾನಃ ಕೇನಾವಷ್ಟಮ್ಭೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಷಯಂ ಮೃತ್ಯುಮತೀತ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ಪ್ರಶ್ನಂ ನಿರೂಪ್ಯ ತಸ್ಯೋತ್ತರನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಸಮ್ಪದಾಮಾರಮ್ಭಮುಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಮೃಗ್ಜಾತಿಷು ಅಧ್ವರ್ಯುಕೃತಾಹುತಿಷು ಮನಸಿ ಸ್ತೋತ್ರಿಯಾಸು ಚ ಫಲಸಮ್ಪಾದನಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ ತತ್ರ ಸ್ತೋತ್ರಿಯಾಣಾಮಧಿದೇವತಾಧ್ಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತಿ। ೨ ಆರ್ತಭಾಗಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಜಾರತ್ಕಾರವಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಬನ್ಧಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ತತೋ ವಿಶ್ಲೇಷಾಯೋಗಾನ್ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಸಪ್ರಯೋಜಕಬನ್ಧಜ್ಞಾನಾರ್ಥತ್ವೇನ ಗ್ರಹಾತಿಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಾದ್ಬನ್ಧಾನ್ಮೃತ್ಯೋರತಿಮುಕ್ತಿಂ ವಕ್ತುಮಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥನಂ, ತತ್ರಾದೌ ತೇಷಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಮತಿಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಯಸ್ಯಾ ದೇವತಾಯಾ ಮೃತ್ಯುರಪ್ಯನ್ನಂ ಭವೇತ್ಸಾ ದೇವತಾ ಕೇತ್ಯುಪಪಾದನಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಫಲಕಥನಂ ಚ, ಪರಮಾತ್ಮದರ್ಶನೇನ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಕಿಂ ಪ್ರಾಣಾ ಏವ ಸಮವನೀಯನ್ತೇ ಉತ ತತ್ಪ್ರಯೋಜಕಂ ಸರ್ವಮಪೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಂತಿಮಪಕ್ಷಾಶ್ರಯಣೇನ ತತ್ಸಮಾಧಾನನಿರೂಪಣಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನೇ ಜಾತೇ ವಿದ್ವಾನ್ನ ಮ್ರಿಯತೇ - ನ ಚ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಅತ್ಯನ್ತಂ ಸಮವನೀಯನ್ತೇ ಕಿನ್ತು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತತ್ವೇನ ಸ ಸರ್ವದಾ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ, ಗ್ರಹಾತಿಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಂ ಬನ್ಧನಂ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ತನ್ನಿರ್ದ್ಧಾರಣಂ, ನಿರ್ಣೀತಾರ್ಥಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕಮೈಂವ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾಪದೋಪಪಾದಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸ್ಯೋಪಸಂಹರಣಂ ಚೇತಿ।
೩ ಭುಜ್ಯುಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -ತತ್ರ ಚಾದೌ ಲಾಹ್ಯಾಯನೇಭುಯೋರ್ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಕಥನಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ಪುರುಷಾರ್ಥತ್ವಾವಿಶೇಷಾದುತ್ತಮೇನ ಪುಣ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಯ ತನ್ನಿರಾಸಾಥ ವಿದ್ಯಾಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮಣೋ
ಮೋಕ್ಷಾರಮ್ಭಕತ್ವಸಮ್ಭವಾನ್ನ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಾನಿ ಕರ್ಮಾಣೀತ್ಯತಃ ಕರ್ಮಫಲಾನಾಂ ಸಂಸಾರತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಭುಜ್ಯೋಃ ಸ್ವವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಗುರೂಪದೇಶಪೂರ್ವಕತ್ವಜ್ಞಾಪನಂ, ಗನ್ಧರ್ವೈರ್ಭುಜ್ಯವೇ ಯಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಕೃತಃ ಸ ಏವ ಪ್ರಶ್ನೋ ಭುಜ್ಯುನಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾಯ ಕೃತಃ " ಕ್ವ ಪಾರಿಕ್ಷಿತಾ ಅಭವನ್ನಿತಿ ?" ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಕೃತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಪ್ರದತ್ತೋತ್ತರಕಥನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಭುವನಕೋಶಪರಿಮಾಣನಿರೂಪಣಮ್, ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಕಹೋಡಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಕೌಷೀತಕೇಯಸ್ಯ ಕಹೋಡಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಸಂಸಾರವತೋ ಬನ್ಧಸ್ಯ ಯನ್ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಂ ಸಸನ್ನ್ಯಾಸಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ತಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೫ ಉಷಸ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ನಿರ್ಗುಣಾತ್ಮವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಚಾಕ್ರಾಯಣಸ್ಯೋಷಸ್ತಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಯೋ ಬದ್ಧಃ ಸಂಸರತಿ ಸೋಽಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ ವೇತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವೇ ಚ ಕಿಂಲಕ್ಷಣೋ ದೇಹಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ತೇಭ್ಯೋ ವಿಲಕ್ಷಣೋ ವಾ-ಇತಿ ವಿಮೃಶ್ಯೇ ಆತ್ಮನೋ ದೇಹಾದಿಭ್ಯೋ ವಿವೇಕೇನಾಧಿಗಮಾಯೋಪಾಯಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೬ ಗಾರ್ಗೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ವಾಚಕ್ನವ್ಯಾ ಗಾರ್ಗ್ಯಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪೂರ್ವಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋರ್ನಿರೂಪಿತಸ್ಯ ಸರ್ವಾನ್ತರಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸ್ವರೂಪಾಧಿಗಮಾಯ ತದುಪಾಯಭೂತತ್ವೇನಾನಾತ್ಮಭೂತಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪದಾರ್ಥಾನುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಸೂತ್ರಾದರ್ವಾಕ್ತನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೭ ಉದ್ದಾಲಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಮನ್ತರ್ಯಾಮಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರವೇಶಬ್ರಾಹ್ಮಾಣಂ ವೇತಿ - ತತ್ರ ಚಾರುಣೇರುದ್ದಾಲಕಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಆಗಮೈಕಗಮ್ಯಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ ತದನ್ತರ್ಗತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣೋಽಧಿದೇವತಾಧಿಲೋಕಾಧಿವೇದಾಧಿಯಜ್ಞಾಧಿಭೂತಾಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪೈಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ
೮ ವಾಚಕ್ನವೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಅಕ್ಷರಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರವೇಶಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ - ತತ್ರ ಚ ಪುನರ್ಗಾರ್ಗ್ಯಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾಽಶನಾಯಾದಿವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಸ್ಯ ನಿರುಪಾಧಿಕಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾತ್ಸರ್ವಾನ್ತರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ ಏವಮಶೇಷವಿಶೇಷಣನಿಷೇಧಾವಧಿತ್ವೇನ ತತ್ಸಾಕ್ಷಿತ್ವೇನ ಚಾಕ್ಷರಾಸ್ತಿತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಅವಿದ್ಯಕೈಷಿತವ್ಯಸಂಬನ್ಧಾದೀಶ್ವರಾತ್ಮಭೂತಸ್ಯಾಸ್ತಿತ್ವಾಯಾನುಮಾನಪ್ರಮಾಣಸ್ಯೋಪನ್ಯಸನಂ ತಯಾ, ಯಸ್ಯಾಜ್ಞಾನೇನ ನಿಯತಾ ಸಂಸಾರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಯದ್ವಿಜ್ಞಾನೇನ ಚ ಸಂಸಾರವಿಚ್ಛೇದಸ್ತದಸ್ತ್ಯಕ್ಷರಮಿತಿ ಸಾಧಯಿತುಂ ಕರ್ಮಣಾಮೇವ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವಮಿತಿ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರಾಕರಣಂ, ತತೋಽಗ್ನೇರ್ದಹನಪ್ರಕಾಶಕತ್ವವತ್ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಕ್ಷರಸ್ಯ ಪ್ರಶಾಸ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ ಏತಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಶಙ್ಕಾಯಾ ನಿರಾಕರಣಂ, ಗಾರ್ಗ್ಯಾ ಮುಖೇನ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಯಮಪ್ರತಿಮಮಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೯ ಶಾಕಲ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರನ್ಥೋ ವಾ ಶಾಕಲ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪೂರ್ವಮವ್ಯಾಕೃತವಿಷಯೇ ಸೂತ್ರಭೇದೇಷು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ನಿಯಮ್ಯೇಷು ತಸ್ಯ ನಿಯನ್ತೃತ್ತ್ವಮಭಿಹಿತಮಿದಾನೀಂ ನಿಯನ್ತವ್ಯಾನಾಂ ದೇವತಾಭೇದಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾನ್ತಸಙ್ಕೋಚಾನನ್ತ್ಯಪರ್ಯನ್ತಂ ವಸ್ತುನಿರ್ದ್ದೇಶ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ತತ್ರ ಸಂಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಙ್ಕೋಚವಿಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪಕಥನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುನರಷ್ಟಧಾ ದೇವ-ಲೋಕ-ಪುರುಷಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾತ್ರಿಧಾಽಽತ್ಮಾನಂ ವಿಭಜ್ಯಾವಸ್ಥಿತ ಏಕೈಕೋ ದೇವಃ ಪ್ರಾಣಭೇದ ಏವೇತ್ಯಷ್ಟಭೇದಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾರ್ಥಮುಪದೇಶಕಥನಂ, ತತೋ ದಿಗ್ವಿಭಾಗೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಕ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತೋ ಹೃದಯಾತ್ಮನ್ಯುಪಸಂಹಾರಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ತತಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರ್ಹೃದಯಶರೀರಯೋರನ್ಯೋಽನ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪರಮ್ಪರಯಾಽನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಿ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಕ್ಷರೇ ಕೂಟಸ್ಥೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾ ನಿರೂಪಣಮ್, ತತಃ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪರಮ್ಪರಯಾಽನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಿ ತಸ್ಯಾಪ್ಯಕ್ಷರೇ ಕೂಟಸ್ಥೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ದರ್ಶಿತಮೇವೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಶ್ರುತಿಮುಖತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಂ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇನ ಶಾಕಲ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಔಪನಿಷದಪುರುಷವಿಷಯಿಣೀಂ ಪೃಚ್ಛಾಂ ನಿಮಿತ್ತೀಕೃತ್ಯ ಶಾಪಃ ಪ್ರದತ್ತ ಇತಿ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಶಾಪಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯ್ಯಾಂ ನಿರ್ವೃತ್ತಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಸಂಸೂಚನಮ್, ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನೇತಿ ನೇತೀತ್ಯನ್ಯಪ್ರತಿಷೇಧದ್ವಾರೇಣ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದ್ದೇಶಃ ಕೃತಸ್ತಸ್ಯೈವೇದಾನೀಂ ವಿಧಿಮುಖೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಜಗತೋ ಮೂಲಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯೇತದರ್ಥಂ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುಮತಿಮನಾಪಾದ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವಂ ನೀಯಮಾನಮನರ್ಥಾಯ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನ್ಯಾಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುಮತಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಪರಾಜಯಂ ಕರ್ತುಂ ಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಪೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಮ್, ತತ್ರ ಜಗತ್ಕಾರಣಂ ಪ್ರಷ್ಟುಂ ಪುರುಷವೃಕ್ಷಯೋಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕತ್ರಯೇಣಾಭಿಧಾನಮ್, ತತೋ ವೃಕ್ಷಪುರುಷಯೋರ್ವೈಧರ್ಮ್ಯಕಥನಪುರಃಸರಂ ಜಗತ್ಕಾರಣನಿರೂಪಣಮ್, ತತ್ರ ಶಙ್ಕಾಮುದ್ಭಾವ್ಯ ತಸ್ಯಾ ನಿರಾಕರಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೧೦ ಷಡಾಚಾರ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಉದಙ್ಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವತ್ರ ಶಾಕಲ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ನಿರ್ಧಾರಿತಸ್ಯ ಸಚ್ಚಿದಾನನ್ದಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯವಿಷ್ಠಾತ್ರೀಷು ವಾಯ್ವಾದಿದೇವತಾಸು ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿದ್ವಾರಾ ನಿರ್ಣಯಾಯ ಉದಙ್ಕಾದಿಷಡಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದರೂಪಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ನಿರೂಪಣಮ್ , ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಷಟ್ಕೇನ ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಾಣವಾಕ್ಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಮನೋಹೃದಯಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರ್ಧಾರಣಮ್ , ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ಪ್ರಾಣಾದಿತತ್ತದ್ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸಿತುಃ ಫಲಕಥನಮ್, ತಥಾ ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ಜನಕಸ್ಯ ರಾಜ್ಞೋ ವಿದ್ಯಾನಿಷ್ಕ್ರಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಕರಣಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ
೧೧ ಕೂರ್ಚಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಷಡಾಚಾರ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ನಿರುಕ್ತೈರ್ಜ್ಞಾತಸಾಧನೈಃ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯುಪಾಸನೈರ್ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜಾಗರಾದಿದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಜನಕಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಯೋಃ ಸಂವಾದಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್, ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ವೈಶ್ವತೈಜಸಪ್ರಾಜ್ಞಾನುವಾದೇನ ವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ತುರೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾದೌ ವೈಶ್ವಾನರಾಭಿನ್ನಸ್ಯ ಜಾಗ್ರದಭಿಮಾನಿನೋ ವೈಶ್ವಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏಕಸ್ಯೈವ ವೈಶ್ವಾನರಸ್ಯೋಪಾಸನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಸ್ಯೇನ್ದ್ರಶ್ಚೇನ್ದ್ರಾಣೀ ಚೇತಿ ಮಿಥುನಸ್ಯ ಪ್ರಕಲ್ಪನಮ್ , ತತಸ್ತಯೋಃ ಸ್ವಪ್ನಾಜ್ಜಾಗರಿತಗಮನಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಕಥನಮ್ , ತತೋ ವೈಶ್ವತೇಜಸಯೋರನ್ನವಿವೇಕೋ ಭೋಕ್ತುಶ್ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾ ಇತ್ಯೇತದ್ದರ್ಶಯಿತುಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ನಾಡ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಸೋಪಯೋಗಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಮಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ವೈಶ್ವತೈಜಸಯೋರೇವ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ತೈಜಸಪ್ರಾಜ್ಞದ್ವಾರಾ ತುರೀಯಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನಿಲಯಃ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ ನಿರ್ದ್ದೇಷ್ಟವ್ಯ
ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತುರೀಯೇ ಲೀನಸ್ಯ ತೈಜಸಸ್ಯ ಲಯಾತ್ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಹೇತುಭೂತಾ ಯೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಾಣಾಸ್ತೇಷಾಂ ಲಯಾನನ್ತರಂ ಸಂವೃತ್ತಾವಸ್ಥೋಪನ್ಯಾಸವ್ಯಾಜೇನ ತೌಜಸಸ್ಯ ಪ್ರಾಜ್ಞದ್ವಾರಾ ತುರೀಯೇ ಲಯಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ ಏವಂ ಸರ್ವೋಪಸಂಹಾರಂ ಕೃತ್ವಾಽವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿದುಷಃ ಕಿಂ ಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮವಿದ್ಯಾತತ್ಕಾರ್ಯಭಾವಾಭಾವಸಾಕ್ಷಿತ್ವೇನ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣಂ ನಿಷ್ಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದಿದಾನೀಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಮಭಿಹಿತಂ ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪರೋಕ್ಷಾನುಭವರೂಪಸ್ಯ ಫಲನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಶಿಷ್ಯಂ ಕೃತಾರ್ಥಮಕೃತ್ವಾ ತತೋ ದಕ್ಷಿಣಾ ನ ಗ್ರಾಹ್ಯೇತಿ ಮುನಿಮತಂ ಸ್ಮರನ್ರಾಜಾ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿತ್ಸುರ್ಮಮಾನುಭವಪರ್ಯನ್ತಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕೃತಾರ್ಥತಾಹೇತುಭೂತಂ ಜಾತಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪಿತವಾನಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಗವಾದೀನಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾನಾಮೇತದುಪದಿಷ್ಟಜ್ಞಾನಾನನುರೂಪತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಜನಕಸ್ಯ ರಾಜ್ಞೋ ದಕ್ಷಿಣಾನ್ತರದಾನಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಸಪ್ರಕಾರಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೪।೭ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಜ್ಯೋತಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚ ಜನಕಯಾಜ್ಞವಕ್ಯಯೋಃ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಾಙ್ನಿರೂಪಿತಾಂ ಜಾಗರಾದ್ಯವಸ್ಥಾಮನುಸೃತ್ಯ ಮಹತಾ ತರ್ಕೇಣಾನೇಕವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿನಿರಾಸದ್ವಾರೇಣ ದೇಹಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಶುದ್ಧಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶಾನತಿಶಯಾನನ್ದಸ್ವಭಾವಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಮೇವಾತ್ಮಾನಮಧಿಗಮಯಿತುಮುಪಾಯನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾದೌ ಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಕರ್ಮಕಾಣ್ಡನಿವೃತ್ತಾಯಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾಃ ಸಂಸೂಚನಂ, ತತಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಾಭ್ಯಾಮಾದಿತ್ಯಾದಿಜ್ಯೋತಿಃಪರ್ಯಾಯೈಃ ಕಾರ್ಯ
ಕಾರಣಸಂಘಾತಾನುಗ್ರಾಹಕಮಾತ್ಮಜ್ಯೋತಿಃಸಂಘಾತಾತಿರಿಕ್ತಂ ತದ್ವಿಜಾತೀಯ ಚೇತಿ ನ್ಯಾಯತೋ
ನಿರ್ಧಾರಣಂ, ತತೋ "ವಿಜ್ಞಾನಮಯಃ" ಇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣೈರಾತ್ಮಜ್ಯೋತಿಃಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ನಿರ್ಧಾರಣಂ, ತತೋ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽವಿದ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಧ್ಯಾಸಾದೇವ ಸಂಸಾರಿತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತತಯಾssತ್ಮನಃ ಶುದ್ಧತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾಯ ವಾ ಸ್ವಪ್ನಸ್ವರೂಪೋಪಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಯಥೈಕಸ್ಮಿನ್ದೇಹೇ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಿತೇ ಸಞ್ಚರತ ಆತ್ಮನೋ ದೇಹಾದ್ವ್ಯತಿರೇಕಸ್ತಥೇಹಪರಲೋಕಯೋಃ ಸಞ್ಚಾರೋಕ್ತ್ಯಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ತದ್ವ್ಯತಿರೇಕ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಪ್ರಥಮಮುಪೋದ್ಘಾತತ್ವೇನ ಸ್ಥಾನಭೇದಪ್ರತಿಪಾದನಪುರಃಸರಂ ಪರಲೋಕಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಿದ್ಧೋಽಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಸ್ವಪ್ನಸ್ಥಾನಂ ಗತ ಆತ್ಮಾ ಕಿಮಾಶ್ರಿತಃ ಸನ್ಕೇನ ವಿಧಿನಾ ಪರಲೋಕಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತತ್ಪ್ರಕಾರನಿರೂಪಣಂ,ತಥಾಽಽದಿತ್ಯಾದಿಜ್ಯೋತಿರ್ಭಿರಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಶ್ಚಿದಾತ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ ಪ್ರತ್ಯಗ್ಭಾವೇನ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಇತ್ಯವಗನ್ತುಂ ಶಕ್ಯೇತ ತಾದೃಶಪ್ರಕಾರಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಆತ್ಮಾ ಸ್ವಯಂ ಜ್ಯೋತಿರಿತ್ಯುಕ್ತಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಫಲಿತಮಿತ್ಯೇತತ್ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತಃ ಸ್ವಪ್ನೇಽಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದೇರ್ದೃಶ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್ಕಥಂ ಪರಿಶೇಷಾತ್ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತತ್ಸಮಾಧಾನಾಯ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಾಸನಾಮಾತ್ರನಿರ್ಮಿತತ್ವಾತ್ತತ್ರಾತ್ಮಾ ವಿವಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿರಿತಿ ನಿಶ್ಚಾಯಕಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನೇ ಬಾಹ್ಯರಥಾದ್ಯಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಪಞ್ಚಾವೇದಕಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತಥಾಽಽತ್ಮಾ ವಿವಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿರಿತ್ಯಾವೇದಕಮನ್ತ್ರಶೇಷಸ್ಯ ಸಂವಾದಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತೋಽನ್ಯದೀಯಂ ಮತಂ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವವಿಘಾತಕಂ ದುಷ್ಟಮಿತಿ ಬೋಧಯಿತುಂ ಸ್ವಮತಪರಿಶುದ್ಧಯೇ ಚ ತದುಪನ್ಯಸನಂ, ತತೋ ಮೋಹತ್ರಾಸಾದ್ಯಭಾವಪ್ರದರ್ಶನಪುರಃಸರಂ ತತ್ಕಾರಣಭೂತಃ ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣೋ ಮೃತ್ಯುರ್ನಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಸ್ವಪ್ನಸ್ಥಾನಾಜ್ಜಾಗರಿತದೇಶಾಗಮನಸ್ಯ ಸಹೇತುಕಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಯೋರ್ಯೋಜನಂ, ಶ್ಯೇ ನಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಸುಷುಪ್ತೌ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತೋ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನೋಪಾಧ್ಯಪಗಮೇನ ಸುಷುಪ್ತಿಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಾತ್ಮನೋ ನ ಬ್ರಹ್ಮೈಕತ್ವಂ ತತ್ರಾಪಿ ಭೇದಹೇತೋರವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ನ ತಾವದವಿದ್ಯಾಽಽತ್ಮನಃ ಸ್ವಭಾವಃ- ತಥಾ ಸತಿ ಚೈತನ್ಯವತ್ತದನಿವೃತ್ತೇರಮೋಕ್ಷಾಪತ್ತೇಃ-- ಅಸ್ವಭಾವತ್ವೇ ತು ಕಾಮಕರ್ಮಾದಿವತ್ತನ್ನಿವೃತ್ತೇರ್ಮೋಕ್ಷ ಉಪಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿವಿಚಾರಪುರಃಸರಮಸ್ವಭಾವತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮಾದಿಹೀನತಯಾ ನಿರೂಪಿತಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ವಿಶೇಷತೋ ಧರ್ಮಸಹಕಾರಿಕಾಯಾಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಶುಭವಾಸನಾತ್ಮಿಕಾಯಾ ಅನಾತ್ಮಭೂತಾಯಾ ಅವಿದ್ಯಾಯಾಸ್ತತ್ಕಾರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ನಿರೂಪಣಂ, ಸತ್ಯ ಏವಾತ್ಮನಿ ವಿದ್ಯೋತ್ಕರ್ಷವಶಾದವಿದ್ಯಾಯಾ ವಿನಶ್ಯಮಾನತ್ವಾದಪಿ ತಸ್ಯಾ ಅನಾತ್ಮಸ್ವಭಾವತೇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೋತ್ಕರ್ಷವತಾ ಸರ್ವಾತ್ಮಭಾವಲಕ್ಷಣಂ ಮೋಕ್ಷಫಲಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಮಪಿ ಸ್ವಪ್ನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ ಅನುಭೂಯತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ವ್ಯಕ್ತಾವಿದ್ಯಾವಿಹೀನಾಯಾಃ ಸುಷುಪ್ತ್ಯವಸ್ಥಾಯಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಪುರಃಸರಂ ವಿಶದೀಕರಣಂ, ತತಃ ಸುಷುಪ್ತಿಮುಪೇಯುಷಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾಭಾವೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾತ್ಮೈಕತ್ವಮೇವ ಹೇತುಃ-ನ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಾಭಾವ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೋಪಾದಾನಾನ್ನಾತ್ಮನಃ ಕಾಮಾದಿವತ್ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಮಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಂ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯಾಧುನಾ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಸ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಂ, ತತ ಏವಮವಿದ್ಯಕಕಾಮಾದಿರಹಿತಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಾಧುನಾ ತದ್ಧೇತುಭೂತಕರ್ಮಾಖ್ಯಾವಿದ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತತ್ವಮತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸುಷುಪ್ತೌ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಮನೇಕೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರತಿತರಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಂ, ತತಃ "ಯದ್ವೈ ತನ್ನ ಪಶ್ಯತಿ" ಇತ್ಯಾದಿವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಾಜ್ಞೇನಾತ್ಮನಾ ಸಮ್ಪರಿಷ್ವಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನ ಉಪಸಂಹಾರಕರಣಂ, ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಲವಣಾವಯವೈರ್ಲವಣಾಬ್ಧಿಂ ಲೋಕೋ ಬೋಧಯತಿ ತಥಾ ಮಾನುಷಾನನ್ದಮಾರಭ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದಪರ್ಯನ್ತಮುತ್ತರೋತ್ತರಶತಗುಣಿತಾತಿಶಯಶಾಲಿನಾಂ ಪರಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದಾವಯವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನದ್ವಾರೇಣಾವಯವಿನೋ ನಿವೃತ್ತಗುಣಿತಭೇದಸ್ಯಾನತಿಶಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ದಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸವಿಶೇಷಂ ವಿವರಣಂ, ವಿವೃತಾಯಾ ಆನನ್ದಮೀಮಾಂಸಾಯಾ ಉಪಸಂಹಾರಕರಣಂ,ಏವಂ ಸುಷುಪ್ತಿವಿಷಯ ಆತ್ಮಾ ನಿರೂಪಿತಃ ಸುಷುಪ್ತೌ ಚ ದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಪಷ್ಟಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾದ್ಯದಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸುಷುಪ್ತಿಸ್ಥಾನಾಜ್ಜಾಗರಿತಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ತಸ್ಯ ದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಸ್ಯಾತಿತರಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಂ, ತತಃ ಸ್ವಪ್ನಾಜ್ಜಾಗರಣಪ್ರಾಪ್ತಿವಲ್ಲೋಕಾನ್ತರಂ ಗಚ್ಛತ್ಯಾತ್ಮಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಯಥಾ ಸುಖೇನ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ಸೋಪೋದ್ಘಾತಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಸಹಿತಮಭಿಧಾನಂ, ಏವಮಾತ್ಮನೋ ವರ್ತಮಾನದೇಹಂ ಹಿತ್ವಾ ದೇಹಾನ್ತರಂ ಜಿಗಮಿಷತಸ್ತನ್ನಿರ್ಮಾಣೇ ಸಹಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಮುಕ್ತ್ವೇದಾನೀಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಸಂಸಾರಿಣಂ ಕೇಽನುಗಚ್ಛನ್ತಿ-ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಂ ಸಂಸಾರಿಣಂ ಕೇಽನುಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೋಽಪಿ ಕಿಂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣೋಕ್ತಸಂಸಾರಿಕರ್ಮಪ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಽನುಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ಸಂಸಾರಿಕರ್ಮಪ್ರೇರಿತಾ ಏವ ವಾಗಾದಯೋಽನುಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನಿರ್ಣಯಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಸಹಿತಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಶಾರೀರಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್- ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಸಂಸಾರೋಪವರ್ಣನೇ " ಅಯಂ ಶಾರೀರ ಆತ್ಮಾ ಏಭ್ಯೋಽಙ್ಗೇಭ್ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರಮುಚ್ಯ ಪುನಃ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಮೋಕ್ಷಣಾದಿ ಸೂಚಿತಂ ತದಿದಾನೀಂ ಕಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಕಥಂ ವೇತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ಸಂಸರಣಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಸಹಿತಂ ವರ್ಣನಂ, ತತ್ರಾದೌ ಹೃದಿ ಕರಣೋಪಸಂಹರಣೇನ ಸ್ವಾತ್ಮೋಪಸಂಹರಣಮ್ ಅಭಿಧಾಯ ತೇನ ಕರಣಾನುಗ್ರಾಹಕನಿವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಂ ರೂಪಾದ್ಯದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಥ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಕರಣೇಷೂಪಸಂಹೃತೇಷು ಸತ್ಸು ನಿಷ್ಕ್ರಮಣಸಾಧನೀಭೂತೋ ಯೋಽನ್ತರ್ವ್ಯಾಪಾರೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರದ್ಯೋತೇನ ಕರ್ಮಾರ್ಜಿತಂ ಲೋಕಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮಾ ಮರಣಕಾಲೇ ಹೃದಯಾತ್ಕೇನ ಮಾರ್ಗೇಣ ನಿರ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ನಿರ್ಗಚ್ಛತಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ಮ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ಯದರ್ಥಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಪರಲೋಕಾಯ ಪ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಪಾಥೇಯಂ ಪುನಃಶರೀರಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕಂ ಚ ಕಿಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಮ್ , ಏವಂ ಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರೋ ದೇಹಾನ್ತರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಃ ಕಥಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಯೋರಭಿಧಾನಮ್ , ಯೋಽಯಮಾತ್ಮನಃ ಸಂಸಾರಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಸ ವಾಸ್ತವೋ ನ ಭವತಿ-ಕಿನ್ತ್ವೌಪಾಧಿಕ ಏವೇತಿ ತದುಪಾಧೀನ್ ದರ್ಶಯಿತುಮಾತ್ಮನೋ ವಾಸ್ತವಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಾದಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ಪುಣ್ಯಪಾಪಯೋರೇವ ಸಂಸಾರಾಸಾಧಾರಣಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯಮುಂ ಪಕ್ಷಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಕಾಮಸ್ಯೈವಾಸಾಧಾರಣಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಸಹಿತಮಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದನಿರೂಪಣಮ್ , ತತೋಽಜ್ಞಾನಕಾರಣಕಃ ಕಾಮ ಏವ ಸಂಸಾರಾಸಾಧಾರಣಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮುಪಸಂಹೃತ್ಯ ಯೋಷಿದಾಲಿಙ್ಗನೇನೇವ ಪುಂಸಃ ಸುಷುಪ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಕಾಮಾದಿಹೀನಂ ರೂಪಂ ಮೋಕ್ಷದೃಷ್ಟಾನ್ತಭೂತಂ ಯದತಿಚ್ಛನ್ದೋವಾಕ್ಯೇನೋಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಭೂತಸ್ಯ ಸೋಪಾಯಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಮ್, ಅತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಮನ್ತ್ರಸಂವಾದಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ವಿದುಷಃ ಸರ್ವಾತ್ಮವಿದ್ಯಯಾಽಽತ್ಮಮಾತ್ರತ್ವೇನ ಪ್ರಾಣಾದಿಷು ಬಾಧಿತೇಷ್ವಪಿ-ಅಸೌ ದೇಹೇ ವರ್ತತೇ ಚೇತ್ತತೋಽಸ್ಯ ಪೂರ್ವವದ್ದೇಹಂ ಹಿತ್ವಾ ದ್ವಿಧಾ ವೈಯರ್ಥ್ಯಮೇವೇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾ ನಿರಾಕರಣಾಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ," ಅಥಾಕಾಮಯಮಾನಃ " ಇತ್ಯಾದಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ " ಯದಾ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ " ಇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಚ ಜ್ಞಾನಾದೇವ ಮುಕ್ತಿರಿತಿ ಯಃ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತೋಽರ್ಥೋಽಭ್ಯಧಾಯಿ ತಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಾನಾಮುದಾಹರಣಂ, ತೇಷು ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿನಿರಾಕರಣಪುರಃಸರಂ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗಂ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ತನ್ನಿಗಮನಂ, ಪ್ರಸ್ತುತಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಸ್ಯ ನಿನ್ದಾಕರಣಂ, ನ ಕೇವಲಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ವಿದ್ಯಯಾ ಕೃತಕೃತ್ಯತ್ವೇ ಶ್ರುತಿಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರೇವ ಕಿನ್ತು ಸ್ವಾನುಭವಸಂವಾದೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತಾತ್ಮಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗನಿಷ್ಠಸ್ಯ ಕಾಯಕ್ಲೇಶರಾಹಿತ್ಯಂ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾ ಚಾಸ್ತೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ವಿದುಷೋ ವಿಹಿತಾಕರಣಾದಿಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಭಯಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಶಂಸನ, ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಮೃತತ್ವಂ ಸರ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ಈಶ್ವರೋಽಪಿ ಕಾಲಾವಚ್ಛಿನ್ನೋಽತೋ ನ ಕಾಲತ್ರಯಂ ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯೇಶ್ವರತ್ವಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯಾಶಂಕಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾ ನಿರಾಕರಣಮ್, ಪೂರ್ವಮನ್ತ್ರೇಣೋಕ್ತಂ ಯತ್ಪಞ್ಚಜನಪ್ರತಿಷ್ಠಾಭೂತಬ್ರಹ್ಮವಿದಮೃತೋ ಭವತೀತಿ-ತತ್ಕಥಂ ಪುನರೇವಂವಿಧಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೋದಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತದುದಯಪ್ರಕಾರಸ್ಯ
ನಿರೂಪಣಮ್ , ಭೇದದರ್ಶನನಿನ್ದಯಾ ನಾನಾತ್ವಾಭಾವಸ್ಯ ದೃಢೀಕರಣಮ್ , ಅನುದರ್ಶನಪ್ರಕಾರಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಮ್, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಧ್ರುವತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಸ್ಕರಮುಪಪಾದನಂ, ಯಥೋಕ್ತವಸ್ತುದರ್ಶನಸ್ಯ ನಿಗಮನಮ್, ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಬಹುಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನೇ ದೋಷಾಭಿಧಾನಂ ಚ, ತತೋ ವಿವಿದಿಷಾವಾಕ್ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನಿ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ವೇದಸ್ಯ ಕಾಮ್ಯರಾಶಿವರ್ಜಿತಸ್ಯ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಾರ್ಥಮಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಉಕ್ತಸ್ಯ ಸಕಳಸ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಸ್ಯಾನುವಾದಕರಣಮ್ , ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಸಶಬ್ದೇನ ಜ್ಯೋತಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಮಯಂ ಜೀವಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯ ತಮೇವ ವೈಶಬ್ದೇನ ಸ್ಮಾರಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಯ " ವಿರಜಃ ಪರ ಆಕಾಶಾದಜ ಆತ್ಮಾ " ಇತ್ಯವ್ಯವಹಿತೇನೋಕ್ತೇನ ಪರಮಾತ್ಮನಾ ಸಹೈಕ್ಯಸ್ಯೇತಿಶಬ್ದೇನ ಶ್ರುತಿಮುಖತೋ ನಿದರ್ಶನಮ್ , ಉಕ್ತಾತ್ಮಜ್ಞಾನಫಲಕಥನಂ ಚ, ಯದರ್ಥಮೇಷಾ ವಿಹಿತಾ ಸಫಲಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽನೂದಿತಾ ತಸ್ಯ ಕಾಮ್ಯೈಕದೇಶವರ್ಜಿತಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಣ್ಡಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಪರಮ್ಪರಯಾ ವಿನಿಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತೋಽರ್ಥೋಕ್ತಸ್ಯ ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮುನಿಪ್ರಾಪ್ಯಮಾತ್ಮಲೋಕಮಿಚ್ಛತಾಂ ತತ್ಸಾಧನತ್ವೇನ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಕಥಮಯಂ ಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ವಿಧಿರಿತಿ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ಶಕ್ಯತೇ "ಪ್ರವ್ರಜನ್ತೀತಿ" ವರ್ತಮಾನೋಪದೇಶಾದಿತಿ ಸಂಶಯೇ--ಅನನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಾರ್ಥವಾದವಶಾದ್ವಿಧಿರೇವ ನಿಶ್ಚೇಯ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತಸ್ಯ ವಿಧಿತ್ವನಿರ್ಣಯಹೇತೋರರ್ಥವಾದಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ಏವಮಪಿ ಕಿಮಿತ್ಯಾತ್ಮಲೋಕಾರ್ಥಿನಾಂ ನಿಯಮೇನ ಪಾರಿವ್ರಜ್ಯಂ ವಿಧೀಯತೇ ಕರ್ಮಣಾಮಪಿ ತತ್ಸಾಧನತ್ವೇನಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾಂ ಶಙ್ಕಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾತ್ಮಲೋಕಸ್ಯೋತ್ಪಾದ್ಯಾದಿವಿಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಕರ್ಮಾಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ನ ಕರ್ಮ ತದರ್ಥಿನಾಮನುಷ್ಠೇಯಮಿತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಸಫಲಂ ನಿರೂಪಣಂ, ಏವಮುಕ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಫಲೇ ಮನ್ತ್ರ
ಸಂವಾದಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏವಮುಪಾಸ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತದುಪಾಸನಾಫಲಕಥನಂ, ಏವಂ ನಿರುಪಾಧಿಕಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾತ್ಕೈವಲ್ಯಫಲಮಭಿಧಾಯ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸೋಪಾಧಿಕಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನಾದಭ್ಯುದಯಫಲದರ್ಶನದ್ವಾರಾ ತತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಏವಮುಪಾಸ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತದುಪಾಸನಾಫಲಕಥನಂ, ತತೋ ಮನ್ತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಭ್ಯಾಮುಪದಿಷ್ಟಾಯಾಃ ಸಫಲಾಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಉಪಸಂಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಏವಂ ರಾಜಾ ಜನಕೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾದಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾತ್ಮೀಯಮಶೇಷವಿದ್ಯಾಲಾಭಂ ದ್ಯೋತಯಿತುಂ ಸರ್ವಸ್ವದಾನಂ ಪ್ರತಿಜಜ್ಞೇ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ “ತಿಷ್ಠಮಾನಸ್ಯ ತದ್ವಿದಃ ಪರಾಯಣಂ" ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕ್ಯಜ್ಞಾನಫಲಸ್ಯೋಪ
ಸಂಹಾರಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮೈತ್ರೇಯೀಸಂವಾದಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಚ ಏತದ್ದ್ವ್ಯಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ನಿಗಮನಮಥವಾ ಮಧುಕಾಣ್ಡೋಕ್ತೇನ ಮೈತ್ರೇಯೀಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾಗಮಬಲಾನ್ಮುಕ್ತಿಸಾಧನಭೂತಾ ಯಾ ಸನ್ನ್ಯಾಸಸಹಿತಾಽಽತ್ಮವಿದ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ಸೈವಾಧುನಾ ನ್ಯಾಯಪ್ರಧಾನೇ ಮುನಿಕಾಣ್ಡೇಽಪಿ ಮುಕ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ನ್ಯಾಯತೋ ಮನ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮೈತ್ರೇಯ್ಯೋಃ ಸಂವಾದಾತ್ಮಿಕಯಾ ಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ವಿವರಣಂ, ತತ್ರಾನೇಕೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಸರ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಕಾಮಾಯ ಪ್ರಿಯಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ ಆತ್ಮದರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾಽಭಿಧಾಯ ತತ್ಸಾಧನತ್ವೇನ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸಾನಾಂ ಸಫಲಮಭಿಧಾನಂ, ತತೋಽನೇಕೈರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತರಾತ್ಮತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋಽವಿದ್ಯೋತ್ಥದ್ವೈತೇ ಸತ್ಯೇವಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಸ್ತದಭಾವೇ ತು ತದಭಾವ ಇತ್ಯನ್ವಯವ್ಯ ತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮೌಪಾಧಿಕಮಾತ್ಮನೋ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತಃ " ಮಹದ್ಭೂತಮನನ್ತಮಪಾರಂ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂಚಿತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮದರ್ಶನಸ್ಯ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಯಾ ಭೂತೋಪಾಧ್ಯಭಾವೇನ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಸಂಸಾರಾಭಾವ ಇತಿ ಪುನರ್ವ್ಯತಿರೇಕಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕೀಯಕಾಣ್ಡಪ್ರವರ್ತಕಗುರುಶಿಷ್ಯಪರಮ್ಪರಾವೇದಕವಂಶಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಇತಿ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದಿ ಮಧ್ಯಮಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಕಾಣ್ಡಂ ಮುನಿಕಾಣ್ಡಂ ವಾ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಮ್ ।
ಅಥ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ಯನ್ತಿಮಂ ದ್ವ್ಯಧ್ಯಾಯಂ ಖಿಲಕಾಣ್ಡಮ್ ।
೧೪।೮ ಅಥ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಶಾನ್ತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ತದೇವಂ ಯದ್ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕೇವಲಮಮೃತತ್ವಸಾಧನಂ ಸ ಆತ್ಮಾ ನಿರುಪಾಧಿಕಃ ಅಶನಾಯಾದ್ಯತೀತೋ ಯದೇವ ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಽಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಯ ಆತ್ಮಾ ಸ ಸರ್ವಾನ್ತರೋ ನೇತಿನೇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಣ್ಡದ್ವಯೇನ ನಿರ್ದ್ಧಾರಿತೋಽಧುನಾ ತಸ್ಯೈವೋಪಾಧಿವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಮಾಪನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಮೇಯಾದಿವ್ಯವಹಾರವಿಷಯತಾಮುಪಗತಸ್ಯಾಭ್ಯುದಯಫಲಾನಾಂ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಮೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಾನಾಂ ಚೇತಿ ತ್ರಿವಿಧೋಪಾಸನಾನಾಂ ಪೂರ್ವತ್ರಾನುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಸರ್ವೋಪಾಸ್ತ್ಯಙ್ಗಭೂತಾನಾಂ ಓಂಕಾರೋ ದಮೋ ದಾನಂ ದಯೇತಿ ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ವಿಧಿತ್ಸಯಾಂ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನ ಪೂರ್ವಮಾತ್ಮಯಾಥಾತ್ಮ್ಯವಿಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಯೇ ಮಿಥ್ಯಾಭೂತಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಯಚ್ಛುದ್ಧಂ ಸ್ವರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಪಾತ್ತಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಹೇಯತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯಿತುಮನುವಾದಕರಣಂ, ತತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ತತ್ಪದಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ತ್ವತ್ಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತ್ವಮ್ಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಪೂರ್ಣತ್ವೇ ಹೇತುಮಭಿಧಾಯೈಕ್ಯಜ್ಞಾನಫಲಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತೋ ಧ್ಯಾನವಿಧಾನಾರ್ಥಂ ತಸ್ಮಿನ್ವಿನಿಯುಕ್ತಂ ಮನ್ತ್ರಮಭಿಧಾಯ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮುಖೇನೋಂಕಾರಪ್ರತೀಕಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣೋಭಯವಿಧಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯೇಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಬ್ರಹ್ಮವಾಚಕತ್ವಮಸ್ತೀತ್ಯುಪಪಾದನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ದಮದಾನದಯೇತಿ ತ್ರಿಕೋಪದೇಶಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-- ತತ್ರ ಚ ಬಾಹ್ಯಸಾಧನಸ್ಯ ದಮಾದಿಸಾಧನತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತೇನಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಏವಂ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಶುಚಿಃ ಸನ್ಸರ್ವೋಪಾಸ್ತಿಷ್ವಧಿಕ್ರಿಯತೇ-ಅತಸ್ತದ್ವಿಧಾನಾಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾರೂಪಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ದೇವಮನುಷ್ಯಾಸುರೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ದತ್ತಸ್ಯಾನುಶಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ।
೩ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನ್ಯೋರುಪಸ್ಥಾನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ದಮಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶರೀರಪಾತೇ ತು ನಾಮೃತತ್ವಂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಯ್ವಾದಿದೇವತಾಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತ್ವಾದ್ದೇಹಸ್ಯೈವ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾಂ ಗತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತ್ವಾ ಚ್ಚೇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾ ನಿರಾಕರಣಂ, ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನ್ಯೋರುಪಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತಿ।
೪ ಹೃದಯಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ಸೋಪಾಧಿಕಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಿರುಪಾಧಿಕಸ್ವರೂಪೇಽನಧಿಕೃತಾನಾಂ ಧ್ಯಾನಭೇದಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಂ, ತತ್ರ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ದೇವಾದೀನಾಮನುಶಾಸ್ತೇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಶ್ರವಣಾದ್ದಕ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಶಙ್ಕಾ ಮಾ ಭೂದಿತಿ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವಿಶೇಷ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರೋಕ್ತಹೃದಯಸ್ಯೋಪಾಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಹೃದಯಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ಪ್ರಜಾಪತೇಶ್ಚ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಕಥಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿನಾ ಸಹೈಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ತತ್ಸಮಾಧಾನಕಥನಂ, ತತ ಉಪಾಸ್ಯತ್ವೇನ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ತನ್ನಾಮಾಕ್ಷರೈಕದೇಶೋಪಾಸನಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ರಯಾಣಾಮಕ್ಷರಾಣಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ವಿವರಣಂ, ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾನಫಲಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೫ ಹೃದಯಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸತ್ಯಮಿತ್ಯುಪಾಸನಾವಿಧಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚೈತಸ್ಯೈವ ಹೃದಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸತ್ಯಮಿತ್ಯುಪಾಸನಾನ್ತರಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಕಥನಪೂರ್ವಕಂ ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಫಲಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯೇನ ಫಲಾನ್ತರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕಥಮೀದೃಗ್ವಿಧಜ್ಞಾನಾದುಪಾಸಕಸ್ಯೇದಂ ಫಲಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮುಕ್ತೋಪಾಸಕಸ್ಯಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಂ
ಹೇತೋರಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೬ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ತುತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-- ತತ್ರ ಚಾದೌ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮಜತ್ವಂ ಸಾಧಯಿತ್ವಾಽಶಬ್ದೋಪಲಕ್ಷಿತಾನ್ಮೂಲಕಾರಣಾತ್ಸೂತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯ ಮಹತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಸ್ತಸ್ಯ ಯಕ್ಷತ್ವಂ ನಿರೂಪಯಿತುಮುತ್ಪನ್ನಾದ್ವಿರಾಡಾತ್ಮನಃ ಸಕಾಶಾದಿನ್ದ್ರಾದಿದೇವತಾಸೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಯಕ್ಷತ್ವಂ ಪ್ರಸಾಧ್ಯ ಹೃದಯಬ್ರಹ್ಮವದಸ್ಯಾಪಿ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಂ ವರ್ಣತ್ರಯಾತ್ಮತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಸಾಧ್ಯ ಸಫಲಮಕ್ಷರತ್ರಯಸ್ವರೂಪಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಏವಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸತ್ಯೋಪಾಸ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽಧುನಾ ತಸ್ಯೈವಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಧಿದೈವಿಕಸಂಸ್ಥಾನಭೇದವೈಶಿಷ್ಟಯಂ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ತದುಪಾಸ್ತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಕಥಂ ತಾವನ್ಯೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾವಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರ್ಯೋಪಕಾರಕಭಾವೇನೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜ್ಞಾತಾರಿಷ್ಟಃ ಪುಮಾನ್ಕಥಂ ನಾಮ ಹಿತಮಾಚರೇದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಶ್ರುತಿಮುಖತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿತ್ಯಪುರುಷಪ್ರಸಙ್ಗಾಗತಸ್ಯಾರಿಷ್ಟದರ್ಶನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಯೋಃ ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರ್ಯೋಪಕಾರಕತ್ವಸ್ಯ ನಿಗಮನಂ, ಏವಂ ಸ್ಥಾನದ್ವಯ
ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಸತ್ಯಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಧ್ಯಾನಮುಕ್ತ್ವಾಽಧುನಾ ತಸ್ಯೈವಾಧಿದೈವಿಕವ್ಯಾಹೃತ್ಯವಯವಕತ್ವೇನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವ್ಯಾಹೃತ್ಯವಯವಕತ್ವೇನ ಚ ಧ್ಯಾನಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ನಾಮವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಸಹಿತಂ ಸಫಲಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೭ ವಿದ್ಯುದ್ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚೈತಸ್ಯೈವ ಸತ್ಯಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಶೇಷಪಾಪಧ್ವಂಸ। ಕಸ್ಯೋಪಾಸನಾನ್ತರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಏವಂ ವಿದ್ಯುದ್ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸಿತುರುಪಾಸ್ಯಾನುಗುಣಂ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೮ ಶಾಣ್ಡಿಲ್ಯವಿದ್ಯಾಗ್ರನ್ಥೋ ವಾ ಮನೋಮಯಪುರುಷೋಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-- ತತ್ರ ಚೋಪಾಧೀನಾಮನೇಕತ್ವಾತ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಮನೇಕವಿಶೇಷಣತ್ವಾಚ್ಚ ತಥೈವ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮನಉಪಾಧಿಕಸ್ಯೋಪಾಸನವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಾರ್ಥಮೌಪಾಧಿಕಸ್ವರೂಪಕಥನದ್ವಾರಾ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಯೋರಭಿಧಾನಮ್, ಏವಮುಪಾಸಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೯ ವೇದತ್ರಯೀವಾಗ್ಧೇನೂಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ --ತತ್ರ ಚ ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾಙ್ಮಯಧೇನುಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ಮಹಾಫಲಾರ್ಥತ್ವೇನ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರೋಪಾಸನೇ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಯ ಧೇನುಸಾಮಾನ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಸಾರ್ವಾತ್ಮ್ಯೇನೋಪಪಾದನಮ್ , ತತ್ರ ಸ್ತನಾನಾಂ ವಿನಿಯೋಗಕಥನಮ್ , ವತ್ಸತ್ವಸಮ್ಪಾದನಂ ಚೇತಿ।
೧೦ ಜಠರಸ್ಥವೈಶ್ವಾನರೋಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ -- ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕೌಕ್ಷೇಯಾಗ್ನಿತ್ವಮಾಪನ್ನಸ್ಯಾಪರೋಽಕ್ಷತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪುನರುಪಾಸನಾನ್ತರಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರಾಗ್ನೇಃ ಸ್ವರೂಪಕಥನಮ್, ತತ್ಸದ್ಭಾವೇ ಮಾನಕಥನಂ ಚ, ತತಃ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಮರಿಷ್ಟದರ್ಶನಂ ಚೇತಿ।
೧೧ ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧ್ಯಾದೇಸ್ತಪಸ್ತ್ವೋಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ - ತತ್ರ ಚೈವಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾನಾಂ
ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಫಲವತಾಂ ಕಥನಾನನ್ತರಂ--ಅಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಫಲವತಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ವ್ಯಾಧೌ-ಪ್ರೇತಸ್ಯಾರಣ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹರಣೇ - ಪ್ರೇತಸ್ಯಾಗ್ನಾವಭ್ಯಾಧಾನೇ ಚ ಪರಮತಪೋಬುದ್ಧಿಕರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ಸಹೈವೋಕ್ತೋಪಾಸನಾನಾಂ ಫಲಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಚೇತಿ।
೧೨ ಸರ್ವಾಸಾಮುಪಾಸನಾನಾಂ ಗತೇಃ ಫಲಸ್ಯ ಚ ವಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ --ತತ್ರ ಚಾಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಕರಣೇ ಉಕ್ತಾನಾಂ ಸರ್ವೋಪಾಸನಾನಾಂ ಗತೇರನುಕ್ತಫಲಸ್ಯ ಚ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ತತ್ರ ಛಿದ್ರಪ್ರಮಾಣಕಥನಮ್ , ಗನ್ತವ್ಯಸ್ಥಾನಕಥನಮ್ , ಗಚ್ಛತೋ ವಿರಾಡಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ರಾಮಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಕಥನಂ ಚೇತಿ।
೧೩ ಅನ್ನಪ್ರಾಣಯೋರೇಕಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾವಿಧಾಯಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಮೇವಾನುಸೃತ್ಯ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನ " ವಿ ರಮ್" ಇತಿ ಗುಣದ್ವಯವಿಶಿಷ್ಟಾನ್ನಪ್ರಾಣೋಪಾಧಿಕಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಫಲಕಂ ವಿಧಾತುಮಾದೌ ತಸ್ಯೈತಸ್ಯೈವೋಪಾಸ್ಯತ್ವಸ್ಯ ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಾಯಾ ಯುಕ್ತೇರಭಿಧಾನಮ್, ತತೋಽನ್ನಪ್ರಾಣಯೋರೇಕತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೇತಿಹಾಸಕಥನದ್ವಾರಾ ದೃಢೀಕರಣಮ್, ತತಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾನಾತ್ಕೃತಕೃತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮನಪ್ರಾಣಯೋಃ ಸಶಕ್ತಿಕಯೋರೇಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನಾತ್ತಥಾ ಸ್ಯಾನ್ನ ಕೇವಲಯೋರೇಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನಾದಿತ್ಯಾಶಯೇನ ತಯೋಃ ಶಕ್ತಿಭೂತಸ್ಯ ಗುಣದ್ವಯಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣೋಪದೇಶಕರಣಕಥನಮ್, " ವಿ-ರಮ್" ಇತ್ಯೇತಯೋರ್ಗುಣಯೋಃ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ಏವಮುಪಾಸಿತುಃ ಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತಿ।
೧೪ ಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ಪುನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಕ್ಥಾದಿಗುಣಪೂಗವಿಶಿಷ್ಟತ್ವೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರೋಕ್ಥಸ್ವರೂಪಕಥನಮ್ , ಏವಮುಪಾಸನಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ದೃಷ್ಟಮದೃಷ್ಟಂ ಚ ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ , ತತಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಯೋಕ್ತೃತಾಗುಣವತ್ತ್ವೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಪ್ರಾಣೇ ಯಜುಃಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಏವಮುಪಾಸಿತುಃ ಪೂರ್ವವತ್ಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ತತಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಸಮ್ಯಗ್ಗಮನಹೇತುತ್ವಗುಣವೈಶಿಷ್ಟ್ಯೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್, ಪೂರ್ವವದತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಣೇ ಸಾಮಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರದರ್ಶನಮ್ , ಪೂರ್ವವದುಪಾಸನಫಲನಿರೂಪಣಮ್, ತತಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪಾಲಕಗುಣವತ್ತ್ವೇನೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಮ್ , ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ತ್ರಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತ್ವಪ್ರಸಾಧನಮ್ , ಏತದ್ವೇದನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೧೫ ಗಾಯತ್ರಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಹೃದಯಾದ್ಯನೇಕೋಪಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಾಸನಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಮಧುನಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯುಪಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಾಸನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಯಾ ಏತಸ್ಯಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಪಾದತ್ರಯಸ್ಯ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಶಬ್ದಲಕ್ಷಣಾಯಾಸ್ತ್ರಿಪದಾಯಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಸ್ತುರೀಯಪಾದಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೋಪಪಾದನಂ, ತತಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯತ್ರೈವಿದ್ಯಪ್ರಾಣಾದಿತ್ರಯಲಕ್ಷಣಪಾದತ್ರಯವತೀ ಗಾಯತ್ರೀ ತುರೀಯೇ ದರ್ಶತೇ ಪದೇ ಪರೋರಜಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೇತಿ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ತುರೀಯಂ ಪದಂ ಸತ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಸತ್ಯಂ ಚ ಚಕ್ಷುರೇವೇತ್ಯುಪಪಾದನಂ, ತತ್ಸತ್ಯಂ ಬಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ, ಬಲಂ ಚ ಪ್ರಾಣ ಏವೇತ್ಯುಪಪಾದನಂ, ಗಾಯತ್ರೀಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಂ, ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ಮತಾನ್ತರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಬಟವೇ ಉಪದೇಶ್ಯಾ ಗಾಯತ್ರೀ ಇಯಮೇವ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ವಿಭ್ರಮೋ ಮಾಽಭೂದಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಮತಾನ್ತರಂ ದೂಷಯಿತುಂ ತಸ್ಯೋಪನ್ಯಸನಮ್,


ಏವಮ್ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಮುಕ್ತ್ವಾ ಗಾಯತ್ರೀಜ್ಞಾನಫಲಕಥನಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಗಾಯತ್ರೀವಿದಃ ಪ್ರಶಂಸನಂ, ತತ ಏವಮುಕ್ತಗಾಯತ್ರ್ಯುಪಾಸನಾಸಙ್ಗ್ರಹವಿಷಯಕಸ್ಯೈವ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯೈಹಿಕಫಲವಿಶೇಷೋಪಾಯಕಥನಾರ್ಥಮವತಾರಣಂ, ತತ್ರ ಪ್ರವೃದ್ಧದ್ವೇಷವನ್ತಮ್ಪ್ರತಿ-ಉಕ್ತೋಪಸ್ಥಾನಮನ್ತ್ರೇ ಊಹಪ್ರದರ್ಶನೇನಾಭಿಚಾರಿಕಸ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಾನ್ತರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ಕಾಮಿನಮ್ಪ್ರತಿ ಪುನರಾಭಿಚಾರಿಕಸ್ಯೋಪಸ್ಥಾನಾನ್ತರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಗಾಯತ್ರೀಮುಖವಿಜ್ಞಾನಮನ್ತರೇಣ ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪೂರ್ಣಂ ನ ಭವತಿ-ಅತಸ್ತದ್ವಿಧಾನಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಮುಖಮಗ್ನಿರಿತಿ ಬುಡಿಲರ್ಷೇರ್ಜನಕರಾಜಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದೇನ ನಿರೂಪಣಂ, ಏತದ್ಗಾಯತ್ರೀವಿಜ್ಞಾನವೇದನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
೧೪।೯ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ।
೧ ಪಞ್ಚಾಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಶ್ವೇತಕೇತುಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ತದ್ದ್ವಾರೇಣ ಚ ಪಞ್ಚಾಗ್ನಿವಿದ್ಯಾದರ್ಶನಸ್ಯೋತ್ತರಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸಾಧನಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯಶೇಷಭವಗತ್ಯುಪಸಂಹಾರಃ ಕರ್ಮಕಾಣ್ಡಸ್ಯೈಷಾ ನಿಷ್ಠಾ-ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ದ್ವಯಸ್ಯ ದಿದರ್ಶಯಿಷಯಾಽಽಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಶ್ವೇತಕೇತೋಃ ಪಾಞ್ಚಾಲಾನಾಂ ಪರಿಷದಿ ಗಮನಕಥನಂ, ಶ್ವೇತಕೇತುಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರವಾಹಣಸ್ಯ ಭೋಃ ಕುಮಾರಾನುಶಿಷ್ಟೋಽಸಿ ಪಿತ್ರೇತಿ ಪ್ರಶ್ನಕರಣಂ, ಉಕ್ತಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಶ್ವೇತಕೇತೋರುತ್ತರಪ್ರದಾನಮೋಮಿತಿ, ಪುನಃ ಶ್ವೇತಕೇತುಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರವಾಹಣಸ್ಯ ಪಞ್ಚಾಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಿಪ್ರಶ್ನಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ವಿಚಾರಣಾ, ಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ಪ್ರಶ್ನೇಷು ನ ಜಾನೇ ಇತಿ ಶ್ವೇತಕೇತೋರುತ್ತರಪ್ರದಾನಂ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಮಪ್ರಶ್ನಗತಮಾರ್ಗದ್ವಯಸದ್ಭಾವೇ ಮನ್ತ್ರಸಮ್ಮತೇರಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ವಿದ್ಯಾಭಿಮಾನಗರ್ವಪರಿಹಾರೇಣ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶ್ವೇತಕೇತುಃ ಪಾಞ್ಚಾಲರಾಜಪ್ರತಿಶ್ರುತಾಂ ವಸತಿಮನಾದೃತ್ಯ ಸ್ವಪಿತರಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಜಗಾಮೇತ್ಯಾಚದ್ಯಂಶಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವರ್ಣನಂ, ತತಃ ಪಿತ್ರಾ ಪೃಷ್ಟೇ ಪಾರಿಷದ್ಯೇ ವೃತ್ತಾನ್ತೇ ತಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಂ, ತತಃ ಪಿತುಃ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಕ್ರೋಧೋಪಶಮನಕರಣಪ್ರಕಾರವರ್ಣನಂ, ತತಃ ಪಿತುರ್ಗೌತಮಸ್ಯಾನುಪದಂ ದರ್ಶಿತಪ್ರಶ್ನಪಞ್ಚಕಸ್ಯೋತ್ತರಾಣಾಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಯಾ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಪ್ರತಿ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನೋಪಸಂಗಮನಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ವರ್ಣನಂ, ತತೋ ರಾಜ್ಞೋ ಗೌತಮಪ್ರಾರ್ಥಿತಂ ವರಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ತದನುಸಾರೇಣ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಯಂ ಶ್ವೇತಕೇತುಂ ಪ್ರತಿ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪಞ್ಚಕಸ್ಯೋತ್ತರಪಞ್ಚಕಕಥನವ್ಯಾಜೇನ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪಞ್ಚಾಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೨ ಜ್ಯೇಷ್ಠಶ್ರೇಷ್ಠಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್-ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಂ " ಪ್ರಾಣೋ ಗಾಯತ್ರೀ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಣಭಾವೋಽಭಿಹಿತೋ ನ ಪುನರ್ವಾಗಾದಿಭಾವಃ ಇತಿ ಯಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಯೇಷ್ಠಶ್ಚ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೋ ನ ವಾಗಾದಯೋ ಜ್ಯೈಷ್ಠ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠ್ಯಭಾಜಃ--ಕಥಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯೈವ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತಸ್ಯೋಪಪಾದನಂ, ಜ್ಯೈಷ್ಠ್ಯಶ್ರೈಷ್ಠ್ಯವಿಜ್ಞಾನಫಲನಿರೂಪಣಂ ಚ, ತತಃ ಸಫಲಂ ವಾಕ್ಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಮನೋರೇತಸಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ವಸಿಷ್ಠಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸಮ್ಪದಾಯತನಪ್ರಜಾತಿತ್ವಲಕ್ಷಣವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಶ ಉಪಪಾದನಂ, ತತೋ ವಾಗಾದಯಃ ಪ್ರಾಣಾಃ “ ಅಹಂ ಶ್ರೇಯಾನಹಂ ಶ್ರೇಯಾನ್ " ಇತಿ ವಿವದಮಾನಾಃ ಸನ್ತೋ ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜಗ್ಮುರಿತಿ ನಿರೂಪಣಂ, ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತೇಭ್ಯೋ ನಿರ್ಣಾಯಕೋಪಾಯಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆದೇಶೇನ ವಾಗಾದೀನಾಂ ಶರೀರಾದುತ್ಕ್ರಮ್ಯಾಸಂವತ್ಸರಂ ಪ್ರೋಷ್ಯ ಪುನರಾಗತ್ಯ ಮಾಂ ವಿನಾ ಯೂಯಂ ಕಥಂ ಜೀವಿತುಂ ಶಕ್ನುಥ ಇತಿ ಪೃಚ್ಛಾಕರಣಸ್ಯ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ಪ್ರತಿಪರ್ಯಾಯಂ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ತ್ವದ್ವ್ಯಾಪಾರಾದೃತೇ ಸ್ವಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರ್ವನ್ತ ಏವ ವಯಮಜೀವಿಷ್ಮೇತ್ಯುತ್ತರಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪುನಃ ಶರೀರಪ್ರವೇಶನಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತೋ ಯದಾ ಚ ಪ್ರಾಣ ಉತ್ಕ್ರಮಣಮೈಚ್ಛತ್ತದಾನೀಮೇವ ವಾಗಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ವಿಚಲಿತಾಃ ಸನ್ತೋಽಬ್ರುವತ ಹೇ ಭಗವಂಸ್ತ್ವಂ ಮೋತ್ಕ್ರಮೀಸ್ತ್ವದೃತೇ ವಯಂ ಜೀವಿತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಯದ್ಯೇವಂ ಭವದ್ಭಿರ್ಮಮ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾ ವಿಜ್ಞಾತಾ ತರ್ಹಿ ಮೇ ಭವನ್ತಃ ಸರ್ವೇ ಕರಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತೇತಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಜ್ಞಾಕರಣಕಥನಂ, ತತೋ ಮುಖ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಜ್ಞಾಮನುಸೃತ್ಯ ತಸ್ಮೈ ವಾಗಾದೀನಾಂ ಸ್ವಸ್ವವಸಿಷ್ಠತ್ವಾದೇರ್ಗುಣಸ್ಯ ಕರರೂಪೇಣ ಪ್ರದಾನಕರಣಸ್ಯ ಕಥನಂ, ತತ ಏವಂ ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮೇ ಕಿಮನ್ನಂ ಕಿಂ ವಾಸಃ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪುನರನುಯೋಗಕರಣಕಥನಂ, ತತೋ ಯದಿದಂ ಕಿಞ್ಚ ಜಗತ್ಯಾಶ್ವಕ್ರಿಮಿಕೀಟಪತಙ್ಗೇಭ್ಯೋಽನ್ನಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ತೇಽನ್ನಮಾಪೋ ವಾಸಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತಿ ವಾಗಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿವಚನಪ್ರದಾನಕಥನಂ, ಉಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ತತಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾದಾಪೋ ವಾಸಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭೋಜನಸ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚಾಪ ಆಚಾಮನ್ತೀತಿ ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಮಭಿಧಾನಂ, ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾನವೇದಿತೃಭಿರಿದಾನೀನ್ತನೈರಪಿ ಭೋಜನಸ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚಾಪಾಮಾಚಮನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪುರುಷಾರ್ಥತಯಾ ವಿಧಾನಂ, ಉಕ್ತವಿಧೇರರ್ಥವಾದಕಥನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೩ ಶ್ರೀಮನ್ಥಕರ್ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ಕರ್ಮಾರ್ಥಮಪ್ರತ್ಯವಾಯಕಾರಿಣೋಪಾಯೇನ ವಿತ್ತಮುಪಾರ್ಜಯಿತುಂ ಶ್ರೀಮನ್ಥಾಖ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಉಪಾಯತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿ।
ನಿಮಿತ್ತಕಾಲಸಾಮಗ್ರೀತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತಃ ಪ್ರಥಮೇ ದ್ವೇ ಆಹುತೀ ಸಮನ್ತ್ರಕೇ ಅಭಿಧಾಯ ತೃತೀಯಸ್ಯಾ ಆಹುತೇರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರತೀಕಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತೋ " ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಯ ಸ್ವಾಹಾ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸ್ವಾಹಾ " ಇತ್ಯನ್ತಾನಾಮಾಹುತೀನಾಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಮನುಕ್ರಮಣಂ, ತತೋ ಮನ್ಥಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಮನ್ಥಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಪಾತ್ರೇಣ ಸಹ ಹಸ್ತೇ ಗ್ರಹಣವಿಧಾನೆ, ತತೋ ಮನ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಾಹೃತೀಭಿರ್ಮಧುಮತೀಭಿರ್ಋಗ್ಭಿಶ್ಚ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಭಕ್ಷಣವಿಧಾನಂ, ತತೋಽಗ್ನೇಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇ ಪ್ರಾಕ್ಶಿರಸ್ಕತಯಾ ಶಯನಸ್ಯ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯಥಾಗತಮಾಗತ್ಯ ಜಘನೇಽಗ್ನಿಮಾಸೀನಃ ಸನ್ವಂಶಂ ಜಪೇದಿತಿ ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಜಪಸಾಧನಭೂತಸ್ಯ ಶ್ರೀಮನ್ಥಕರ್ಮಣೋ ಗುರುಶಿಷ್ಯಪರಮ್ಪರಾದ್ಯೋತಕಸ್ಯ ವಂಶಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವಿದ್ಯಾಧಿಗಮೇ ಷಟ್ ತೀರ್ಥಾನಿ ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇಽತ್ರ ಪ್ರಾಣದರ್ಶನಸ್ಯ ದ್ವೇ ಏವ ತೀರ್ಥೇ ಪುತ್ರಾನ್ತೇವಾಸಿನಾವಿತ್ಯನುಜ್ಞಾಪನಂ, ತತಃ ಶ್ರೀಮನ್ಥಕರ್ಮಸಾಧನಭೂತಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಪ್ರಧಾನಾನಾಂ ಪಾತ್ರಾಣಾಮಭಿಧಾನಂ, ತತೋ ಮನ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಿ ದಶ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಿ ಧಾನ್ಯಾನ್ಯಭಿಧಾಯ ತೇಷಾಂ ಮನ್ಥಸಮ್ಪಾದನೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಃ ಸವಿಶೇಷಂ ನಿರೂಪಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
೪ ಪುತ್ರಮನ್ಥಕರ್ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್--ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಯಾದೃಗ್ಜನ್ಮಾ ಯಥೋತ್ಪಾದಿತೈರ್ವಾ ಗುಣೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪುತ್ರ ಆತ್ಮನಃ ಪಿತುಶ್ಚ ಲೋಕ್ಯೋ ಭವೇತ್ತಥಾ ಸಮ್ಪಾದನಾಯೋಪಾಯಾನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ತತ್ರ ಭೂತಾದೀನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಯೋ ರಸಾ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನದ್ವಾರಾ ರೇತಸಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯೈ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ತ್ರೀಸೃಷ್ಟಿ
ನಿರ್ಮಾಣಕಥನಂ, ತತಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸ್ತ್ರೀಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಮೈಥುನಾಖ್ಯಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಂ ಸೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯುಪಪಾದನಂ, ತತೋ ಮೈಥುನಾಖ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸ್ಯ ಶ್ರುತಿಮುಖೇನ ವಾಜಪೇಯಸಾಮಾನ್ಯತ್ವೋಪವರ್ಣನಂ, ಮೈಥುನಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ತತ್ರ ಮೈಥುನಕರ್ಮಣೋ ವಾಜಪೇಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಿದುಷೋಽವಿದುಷಶ್ಚ ಕಿಂ ಫಲಂ ಭವತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ತತ್ರಾಪ್ಯವಿದ್ವತ್ಫಲೇ ಉದ್ದಾಲಕನಾಕಕುಮಾರಹಾರಿತಾನಾಂ ಸಹೇತುಕಂ ಮತನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಸುಪ್ತಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜಾಗ್ರದವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಾ ಬಹು ವಾಽಲ್ಪಂ ವಾ ಯದಿ ರೇತಃ ಸ್ಕನ್ದೇತ್ತದಾ ತದಭಿಮಶೇದ್ವಾಽನುಮನ್ತ್ರಯೇತ ವೇತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯದಿ ಕದಾಚಿದಾತ್ಮಾನಮುದಕೇ ಪಶ್ಯೇತ್ತದಾಽಪ್ಯಭಿಮನ್ತ್ರಯೇತೇತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ಋತುಮತೀಂ ಸ್ತ್ರಿಯಮಮಿಕ್ರಮ್ಯೋಪಮನ್ತ್ರಯೇತೇತಿ ವಿಧಾನಂ, ಆಪ್ಲುತೀ ಸತ್ಯಪಿ ಸಾ ಚೇದಸ್ಮೈ ಮೈಥುನಂ ಕರ್ತುಂ ನ ದದ್ಯಾತ್ತದಾ ತಾಂ ವಶೀಕರ್ತುಮುಪಾಯಪ್ರತಿಪಾದನಂ, ತತ್ರ ಮಂತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ, ಯದಾ ಚ ಸ್ತ್ರೀ ಮೂಲತ ಏವಾನುಕೂಲಾ ತದೋಕ್ತಮನ್ತ್ರೇ ಊಹಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ। ತತಃ ಸ ಯಾಮಿಚ್ಛೇದಿಯಂ ಮಾಂ ಕಾಮಯೇತ ತದಾ ತಸ್ಯಾ ಉಪಸ್ಥಮಭಿಮೃಶೇದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸ ಯಾಮಿಚ್ಛೇದಿಯಂ ಮೇ ಸ್ತ್ರೀ ಗರ್ಭಿಣೀ ಮಾ ಭೂದಿತಿ ತದಾಽಭಿಪ್ರಾಣ್ಯಾಪಾನ್ಯಾದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸ ಯದೀಚ್ಛೇದಿಯಂ ಮೇ ಸ್ತ್ರೀ ಗರ್ಭಿಣೀ ಭವತ್ವಿತಿ ತದಾ ಽಪಾನ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಣ್ಯಾದಿತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಯಸ್ಯ ಜಾಯಾಯೈ ಜಾರಃ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ಚೇದ್ದ್ವೇಷ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಭಿಚಾರಿಕೋಪಾಯಯೋಜನಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಂ ವಿಧಾನಮುಕ್ತೋಪಾಯಫಲಪ್ರದರ್ಶನಂ ಚ, ತತಃ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ರಜಸ್ವಲಾಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವರ್ತನಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿರೂಪಣಂ, ತತಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗೌರತ್ವವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ-ಕಪಿಲತ್ವಪಿಙ್ಗಲತ್ವವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ-ಶ್ಯಾಮವರ್ಣತ್ವಲೋಹಿತಾಕ್ಷತ್ವವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ-ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾ ದುಹಿತುಃ-ಪಾಣ್ಡಿತ್ಯಪ್ರಖ್ಯಾತಿಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯೈಕಪಾಠಿತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಚೋತ್ಪಾದನೇಚ್ಛಾಯಾಂ ತತ್ತದರ್ಥೇ ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕಸ್ಯೋಪಾಸನಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಶೋಽಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾನ್ತಿಮೇ ಪರ್ಯಾಯಸ್ಥೋಪಾಯೇ ಹೋಮಾದಿವಿಶೇಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾ ಅಭಿಧಾನಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸನ್ನಿವೇಶಕಾಲೇ " ಅಮೋಽಹಮಸ್ಮಿ" ಇತ್ಯಾದಿಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಪದ್ಯತೇತಿ ವಿಶೇಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಗರ್ಭಾಧಾನಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸೋಷ್ಯನ್ತೀಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಾನಂ, ತತಃ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಜಾತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜಾತಸ್ಯ ಕುಮಾರಸ್ಯ ಸಪ್ರಕಾರಕಂ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಾಯುಷ್ಯಕರಣನಾಮಕರಣಯೋರ್ವಿಧಾನಂ, ತತ್ರ ಕುಮಾರಸ್ಯ ಸಮನ್ತ್ರಕಮಭಿಮರ್ಶನವಿಧಾನಂ, ತನ್ಮಾತುಶ್ಚ ಸಮನ್ತ್ರಕಾಭಿಮನ್ತ್ರಣವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಜಾತಸ್ಯ ಕುಮಾರಸ್ಯ ಮಾತ್ರೇ ಪ್ರದಾನಂ ವಿಧಾಯ ಮಾತಾ ಚ ತಸ್ಮೈ ಸ್ತನಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತೀತಿ ಸಮನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ತನ್ಯಪ್ರದಾನವಿಧಾನಂ, ತತೋಽನೇನ ವಿಧಿನಾ ಮನ್ತ್ರವದ್ಗರ್ಭಾಧಾನಜಾತಕರ್ಮಾದಿನಾ ಜಾತಃ ಸಂಸ್ಕೃತಶ್ಚ ಪುತ್ರಃ ಪಿತರಂ ಪಿತಾಮಹಂ ವಾಽತಿಶೇತೇ ಇತಿ
ತಸ್ಯ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮರ್ಥವಾದಕಥನಂ, ತತಃ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಜ್ಞಾನೋಭಯಕಾಣ್ಡಾತ್ಮಕಸ್ಯ ವೇದವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯ ಆಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಪರಮ್ಪರಾದ್ಯೋತಕಃ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಧಾನತ್ವಾದ್ಗುಣವಿಶೇಷಾಭಿವ್ಯಞ್ಜಕೋ ವಿದ್ಯಾವಂಶಸ್ತಸ್ಯ ನಿರೂಪಣಂ, ವಾಜಸನೇಯೇನ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇನ ಪ್ರವಚನವಿಷಯೀಕೃತಾನಾಮೇಷಾಂ ಯಜುಷಾಂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ।
ಇತಿ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಇತಿ ಖಿಲಕಾಣ್ಡಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ।
ಇತಿ ಷಡಧ್ಯಾಯ್ಯಾ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದೋ
ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಸಮಾಪ್ತಾ ।
ಇತಿ ಚತುರ್ದಶಕಾಣ್ಡಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಾ।
ಅಥ ಪರಿಶಿಷ್ಟಸೂಚೀ।
೧ ಅಥಾಸ್ಯ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರವಚನಾದೌ--ಆದ್ಯನ್ತಯೋಃ ಪಠ್ಯಮಾನಾಯಾಃ ಶಾನ್ತೇರಭಿಧಾನಮ್
೨ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರವಚನಾನ್ತೇ ಪಠ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾನಿರಾಕರಣಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್
೩ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಚ್ಚಾರಣಪರಿಭಾಷಾವೇದಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸಹಿತಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರಮ್
೪ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸ್ವರಪರಿಭಾಷಾವೇದಕಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸಹಿತಂ ಭಾಷಿಕಸೂತ್ರಂ ಚೇತಿ।
ಇತಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟಸೂಚೀ।


ಇತಿ ಶ್ರೀಗೋದಾತಟಿನೀತಟನಿಕಟವರ್ತಿಶ್ರೀಮನ್ನಾಸಿಕಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರವಾಸಿನಾ “ ವಾರೇ" ಇತ್ಯುಪನಾಮ್ನಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿಜ್ಜಯರಾಮಪ್ರಪೌತ್ರಭಟ್ಟಾತ್ಯಾಜೀಸೂರಿಪೌತ್ರವೈದಿಕತಿಲಕಪದಸಂಭೂಷಿತಾಣ್ಣಾಶಾಸ್ತ್ರಿಸೂನುನಾ "ಕಾವ್ಯತೀರ್ಥಮೀಮಾಂಸಕವಿದ್ಯಾಭರಣ" ಇತ್ಯುಪಾಧಿತ್ರಯವತಾ ಶ್ರೀಧರಶರ್ಮಣಾ ಪ್ರಾಯೋ ಭಾಷ್ಯಸ್ಥಾವತರಣಿಕಾದ್ಯನುಸಾರೇಣ ಕ್ವಚಿತ್ಸ್ವಮತಿವೈಭವೇನ ಚ ಸಮ್ಪಾದಿತಾ ಚತುರ್ದಶಕಾಣ್ಡಾತ್ಮಕಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕಾ
ಪರಿಸಮಾಪ್ತಾ।
॥ ಇತಿ ॥